TÀI LIÊU TẬP HUẤN GV SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỚP 2 “CÁNH DIỀU” MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

Dựa vào mục tiêu chương trình Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội góp phần hình thành, phát triển ở HS tình yêu con người, thiên nhiên; đức tính chăm chỉ; ý thức bảo vệ sức khoẻ của bản

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH CÔNG TY ĐẦU TƯ XUẤT BẢN – THIẾT BỊ GIÁO DỤC VIỆT NAM

TÀI LIÊU TẬP HUẤN GV

SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỚP 2 “CÁNH DIỀU”

MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

Biên soạn: TS Bùi Phương Nga

Chủ biên SGK Tự nhiên và Xã hội lớp 2

HÀ NỘI – 2021

MỤC LỤC

Trang

PHẦN I GIỚI THIỆU SÁCH GIÁO KHOA, SÁCH GIÁO VIÊN LỚP 2

I Cơ sở biên soạn sách giáo khoa Tự nhiên và Xã hội lớp 2 3

II Một số điểm mới, nổi bật của sách giáo khoa Tự nhiên và Xã hội lớp 2 6

II Hướng dẫn tổ chức dạy học một số dạng bài và kế hoạch bài học minh hoạ 22

PHẦN I

GIỚI THIỆU SÁCH GIÁO KHOA, SÁCH GIÁO VIÊN

LỚP 2 CÁNH DIỀU MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

I CƠ SỞ BIÊN SOẠN SÁCH GIÁO KHOA TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 2 Sách giáo khoa (SGK) môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2 thuộc bộ sách Cánh Diều

được xây dựng trên cơ sở tuân thủ và cụ thể hoá Chương trình môn học Đó là:

1 Dựa vào các quan điểm xây dựng chương trình

2 Dựa vào mục tiêu chương trình

Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội góp phần hình thành, phát triển ở HS tình yêu con người, thiên nhiên; đức tính chăm chỉ; ý thức bảo vệ sức khoẻ của bản thân, gia đình, cộng đồng; ý thức tiết kiệm, giữ gìn, bảo vệ tài sản; tinh thần trách nhiệm với môi trường sống; các năng lực chung và năng lực khoa học

3 Dựa vào yêu cầu cần đạt của chương trình

a) Yêu cầu cần đạt về phẩm chất

Cùng với các môn học khác và hoạt động giáo dục ở cấp Tiểu học, môn Tự nhiên và Xã hội góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu đã quy định trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể Dưới đây là sơ đồ tóm tắt những đóng góp của môn Tự nhiên và Xã hội vào việc hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu cho HS

b) Yêu cầu cần đạt về năng lực chung

Môn Tự nhiên và Xã hội có nhiệm vụ hình thành và phát triển các năng lực chung cho HS là năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo Dưới đây là sơ đồ tóm tắt những đóng góp của môn Tự nhiên và Xã hội vào việc hình thành và phát triển các năng lực chung cho HS

b) Yêu cầu cần đạt về năng lực khoa học

Môn Tự nhiên và Xã hội hình thành và phát triển ở HS năng lực khoa học, bao gồm các thành phần: nhận thức khoa học; tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

Những biểu hiện của năng lực khoa học trong môn Tự nhiên và Xã hội được trình bày tóm tắt trong sơ đồ sau:

4 Dựa vào nội dung chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2

Các bài học trong mỗi chủ đề được sắp xếp dựa trên các mạch nội dung và yêu cầu cần đạt đã được ghi trong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể và Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội 2018

II MỘT SỐ ĐIỂM MỚI, NỔI BẬT CỦA SGK TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 2

1 Thể hiện được quan điểm dạy học tích hợp

Mỗi chủ đề, mỗi bài học đều hướng đến việc tích hợp với những vấn đề cấp thiết của xã hội một cách phù hợp

Ví dụ:

Giáo dục giá trị sống, kĩ năng sống Giáo dục an toàn

Ứng phó giảm nhẹ rủi ro thiên tai Giáo dục sức khoẻ

2 Điểm mới về cấu trúc cuốn sách, chủ đề, bài học

Giúp HS xác định được nội dung toàn cuốn sách và

thuận tiện tra cứu, giúp các em dễ dàng tìm được các

chủ đề và bài học một cách nhanh chóng

Bảng tra cứu các từ ngữ quan trọng được sử dụng để

xác định vị trí của các từ ngữ có ở trang nào trong SGK,

bước đầu giúp HS làm quen với việc tra cứu, hình thành

năng lực tự học, tự nghiên cứu

2.2 Cấu trúc một chủ đề

Cấu trúc một chủ đề gồm 3 phần: Trang giới thiệu chủ đề; các bài học; bài ôn tập và đánh giá

 Trang giới thiệu chủ đề

Bao gồm những hình ảnh phản ánh nội dung cốt lõi của chủ đề và các mã màu, các số thứ tự để phân biệt giữa các chủ đề khác nhau Ngay dưới tên chủ đề là tên các bài học có trong chủ đề đó Dưới đây là hình ảnh các trang giới thiệu chủ đề

 Các bài học

Số lượng các bài học trong mỗi chủ đề phụ thuộc vào nội dung và yêu cầu cần đạt của Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 2 năm 2018 Mỗi chủ đề có từ 3 đến 5 bài học Các bài học không thiết kế theo từng tiết một như SGK hiện hành mà được thiết kế từ 2 – 4 tiết tuỳ thuộc vào nội dung của chủ đề để có thể tích hợp các nội dung giáo dục phẩm chất, phát triển năng lực cho HS; tạo điều kiện thuận lợi cho GV và HS dạy và học một cách linh hoạt, phù hợp với trình độ của HS từng lớp, từng trường và từng địa phương mà GV có thể áp dụng Có 21 bài học được dạy trong 58 tiết

 Bài Ôn tập và đánh giá chủ đề

Cuối mỗi chủ đề đều có bài Ôn tập và đánh giá, các bài này không đánh số thứ tự

2.3 Cấu trúc một bài học

Mỗi bài học trong SGK đều hướng đến sự hình thành phẩm chất, các năng lực chung và năng lực khoa học cho HS với sự kết hợp hài hoà giữa kênh chữ và kênh hình Các bài học trong SGK Tự nhiên và Xã hội 2 đều có cấu trúc gồm 3 phần:

Tên bài học

Mục “Hãy cùng tìm hiểu về” hoặc “Hãy cùng nhau”

(Được viết ngắn gọn, trả lời cho câu hỏi: Học cái gì?)

Nội dung chính của bài

(Được viết theo tiến trình hoạt động, trả lời cho câu hỏi: Học như thế nào?)

SGK Tự nhiên và Xã hội 2 có 3 dạng bài học chủ yếu: dạng bài học mới, dạng bài thực hành, dạng bài ôn tập và đánh giá chủ đề Mỗi dạng bài học có thể bao gồm các hoạt động học tập khác nhau tuỳ thuộc vào mục tiêu, yêu cầu cần đạt của bài học đó

 Dạng bài học mới

Trong phần nội dung chính của bài thường có những nhóm hoạt động sau:

+ Hoạt động Gắn kết dẫn vào bài học được thể hiện bằng bài hát, trò chơi,… + Hoạt động Khám phá kiến thức mới và hình thành kĩ năng thông qua Quan sát, Trả lời câu hỏi, Thảo luận,…

+ Hoạt động Thực hành và Vận dụng kiến thức thông qua Xử lí tình huống; Chia

sẻ với các bạn và người thân,…

+ Hoạt động Đánh giá được thể hiện trong toàn bộ tiến trình của bài học thông

qua các câu hỏi và bài tập từ bước gắn kết, khám phá kiến thức mới, luyện tập, thực hành và củng cố mà không tạo thành một mục riêng trong SGK

Kết thúc mỗi phần hoặc cả bài học được chốt lại bằng Kiến thức cốt lõi cần nhớ

và (hoặc) lời hướng dẫn và nhắc nhở của con ong được rút ra từ bài học, góp phần phát

triển phẩm chất của HS

Ở một số bài có mục Em có biết giúp HS tìm tòi mở rộng hiểu biết về các kiến

thức liên quan; gây hứng thú học tập cho HS

Dưới đây là hình minh hoạ phân tích cấu trúc dạng bài học mới:

 Dạng bài thực hành

Ngoài các yêu cầu HS thực hành để khám phá kiến thức, hình thành kĩ năng được tích hợp, lồng ghép ngay trong các bài học mới, SGK Tự nhiên và Xã hội lớp 2 có 1 bài thực hành: Tìm hiểu môi trường sống của thực vật, động vật Phần nội dung chính của các bài học này bao gồm ba nhóm hoạt động:

+ Hoạt động chuẩn bị bao gồm việc yêu cầu HS chuẩn bị các đồ dùng cá nhân

cần thiết để đảm bảo an toàn khi đi quan sát ngoài hiện trường và các đồ dùng để phục

vụ cho việc thực hiện nhiệm vụ quan sát; chỉ dẫn việc thực hiện các nhiệm vụ, yêu cầu quan sát, ghi chép (bằng cách đánh dấu vào phiếu quan sát,…)

+ Hoạt động quan sát ngoài hiện trường: Lưu ý học sinh giữ an toàn và thực hiện

các nhiệm vụ, yêu cầu quan sát đã được phân công

 Dạng bài ôn tập và đánh giá chủ đề

Phần nội dung chính của bài ôn tập và đánh giá chủ đề bao gồm 2 nhóm hoạt động:

+ Hoạt động ôn lại và hệ thống hoá những kiến thức, kĩ năng đã học về chủ đề Ở

hoạt động này, thông qua các câu hỏi ôn tập mang tính tổng quát, yêu cầu HS hoàn thiện tiếp các sơ đồ hoặc biểu bảng trong SGK sẽ giúp HS phát triển tư duy logic, tư duy tổng hợp và khái quát hoá

+ Hoạt động thực hành vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học vào cuộc sống

Ở nhóm hoạt động này thường đưa ra các tình huống đòi hỏi HS phải vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề,

Dưới đây là hình minh hoạ bài Ôn tập và đánh giá:

3 Hỗ trợ học sinh hứng thú, tích cực học tập

4 Hỗ trợ giáo viên đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học

Sách TN&XH 2 có 3 dạng bài học đòi hỏi GV phải vận dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt

Hầu hết các bài trong SGK TN&XH 2 đều có các hoạt động thực hành và vận dụng kiến thức, kĩ năng vào đời sống thực tiễn

5 Thể hiện được yêu cầu đổi mới đánh giá

Hoạt động đánh giá được thể hiện trong toàn bộ tiến trình của bài học thông qua

các câu hỏi và bài tập từ hoạt động gắn kết, khám phá kiến thức mới - hình thành kĩ năng, luyện tập và vận dụng

Đa số các hoạt động học tập trong SGK TN&XH 2 tạo cơ hội cho HS tự đánh giá

và đánh giá lẫn nhau

Đặc biệt, bài Ôn tập và đánh giá chủ đề giúp GV đánh giá được năng lực tư duy logic của HS thông qua sơ đồ hệ thống kiến thức và đánh giá năng lực giải quyết vấn

đề thông qua xử lí tình huống

6 Đáp ứng được mục tiêu, yêu cầu cần đạt của chương trình môn học

Sách TN&XH 2 đã đáp ứng được mục tiêu chương trình môn học: “Góp phần hình thành và phát triển ở học sinh các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung cũng như năng lực khoa học” Dưới đây là một số ví dụ minh hoạ

 Về việc hình thành các phẩm chất chủ yếu cho HS

Các phẩm chất chủ yếu được hình thành và phát triển cho HS trong SGK TN&XH 2 là: tình yêu con người, thiên nhiên; đức tính chăm chỉ; ý thức bảo vệ sức khoẻ của bản thân, gia đình, cộng đồng; ý thức tiết kiệm, giữ gìn, bảo vệ tài sản; tinh

thần trách nhiệm với môi trường sống Cả 5 phẩm chất này đều được hình thành và phát triển thông qua cả 6 chủ đề Trong đó:

 Yêu con người, thiên nhiên, chăm chỉ có nhiều cơ hội hình thành và phát triển ở

các bài học trong chủ đề Gia đình và chủ đề Thực vật và động vật

 Ý thức bảo vệ sức khoẻ của bản thân, gia đình, cộng đồng được hình thành chủ

đạo ở chủ đề Gia đình và chủ đề Con người và sức khoẻ

 Ý thức giữ gìn, bảo vệ tài sản bản thân, gia đình, cộng đồng có thế mạnh ở

Chủ đề gia đình và Cộng đồng địa phương

 Tinh thần trách nhiệm với môi trường sống được hình thành rõ nét ở chủ đề

Trường học, Thực vật và động vật

 Về việc hình thành các năng lực chung cho HS

SGK TN&XH 2 tiếp tục hình thành cho HS ba cặp năng lực chung với những biểu hiện cụ thể như sau:

 Tự chủ, tự học

HS có khả năng tự chăm sóc sức khoẻ và an toàn bản thân qua việc các em biết cách phòng tránh ngộ độc khi ở nhà; phòng tránh cong vẹo cột sống; bảo vệ cơ quan hô hấp; phòng tránh bệnh sỏi thận; giữ an toàn khi ở trường và khi đi trên các phương tiện giao thông;…

HS được tạo điều kiện bộc lộ sở thích, khả năng của bản thân trong bài học về nghề nghiệp

 Giao tiếp, hợp tác

Các biểu hiện của năng lực này ở HS được thể hiện qua việc HS biết giao tiếp, ứng xử phù hợp với vị trí, vai trò và các mối quan hệ của bản thân với các thành viên trong gia đình, trường học, cộng đồng và trong môi trường tự nhiên Các em tiếp tục được luyện tập sử dụng các phương tiện giao tiếp bằng lời nói, chữ viết, hình vẽ, sơ đồ, biểu đồ đơn giản,… để trình bày ý kiến/hiểu biết về môi trường tự nhiên và xã hội ở tất

cả các bài học trong SGK TN&XH 2

Các hoạt động luyện tập, vận dụng trong sách tạo điều kiện cho HS thực hiện việc chia sẻ thông tin, giúp đỡ bạn trong học tập; rèn luyện kĩ năng làm việc theo nhóm, kĩ năng làm việc hợp tác để tạo ra sản phẩm chung của nhóm,…

 Giải quyết vấn đề và sáng tạo

Thông qua các tình huống có vấn đề được đưa ra trong hoạt động luyện tập và ôn tập học sinh được tham gia tích cực vào giải quyết vấn đề của bài học, qua đó nâng cao được năng lực giải quyết vấn đề Các câu hỏi mở, bài tập có nhiều cách giải giúp học sinh phối hợp vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tế và tăng cường, phát triển khả năng sáng tạo

 Về việc hình thành năng lực khoa học cho HS

 Thành phần năng lực nhận thức khoa học: được hình thành và phát triển thông

qua các bài học ở cả 6 chủ đề đáp ứng được yêu cầu cần đạt của Chương trình môn học

 Thành phần năng lực tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh:

Ở lớp 2 ngoài việc yêu cầu HS biết cách đặt câu hỏi để phát hiện vấn đề, HS còn được tìm kiếm thông tin qua nhiều nguồn khác nhaunhư đọc sách, xem báo, tra thông tin trên internet, phỏng vấn những người xung quanh,…

Các bài học trong chủ đề Thực vật và động vật, chủ đề Trái Đất và bầu trời tạo cơ hội cho HS tìm hiểu được sự vật, hiện tượng, mối quan hệ trong tự nhiên và xã hội xung quanh; nhận xét được về những đặc điểm bên ngoài, so sánh sự giống, khác nhau giữa các sự vật, hiện tượng xung quanh và sự thay đổi của chúng theo thời gian một cách đơn giản thông qua kết quả quan sát, thực hành

Đặc biệt ở chủ đề 5 Con người và sức khoẻ, HS được thực hành làm mô hình cơ quan của cơ thể một cách đơn giản với vật liệu sẵn có để hình thành, khắc sâu kiến thức và kĩ năng mới

 Thành phần năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học được phát triển chủ

yếu thông qua xử lí tình huống và thực hành, vận dụng vào thực tiễn cuộc sống của chính HS Ví dụ ở chủ đề Trường học, HS được học cách phân tích một số tình huống nguy hiểm, rủi ro có thể gặp khi tham gia các hoạt động ở trường và

đề xuất cách phòng tránh

III SÁCH GIÁO VIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 2

SGV, vở bài tập và SGK, SGK phiên bản điện tử là một chỉnh thể hỗ trợ lẫn nhau

để dạy học hiệu quả môn Tự nhiên và Xã hội 2

Sách giáo viên gồm hai phần: Phần một: Những vấn đề chung, phần hai: Hướng dẫn dạy học

– Phần một: Những vấn đề chung có hai nội dung chính:

+ Giới thiệu khái quát về Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội 2018

+ Giới thiệu SGK, SGV và Vở bài tập (VBT) môn Tự nhiên và Xã hội 2

– Phần hai: Hướng dẫn dạy học đi sâu vào hướng dẫn dạy học từng chủ đề và

từng bài học khá cụ thể và chi tiết giúp GV không tốn nhiều công sức để chuẩn bị bài

Tuy nhiên, các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học được đề xuất trong SGV

là không áp đặt; GV có thể vận dụng linh hoạt và sáng tạo cho phù hợp với điều kiện dạy học ở địa phương

Tên các bài học trong chủ đề

Yêu cầu cần đạt của chủ đề (dựa vào yêu cầu cần đạt của chủ đề trong nội

dung Chương trình môn học)

Phương pháp dạy học chủ yếu

3.2 Cấu trúc và cách trình bày kế hoạch bài học

Cấu trúc kế hoạch bài học của môn Tự nhiên và Xã hội 2 được trình bày trong SGV bao gồm các thành phần dưới đây

Tên bài học

(Thời lượng)

I Mục tiêu

(Dựa vào yêu cầu cần đạt của mạch nội dung tương ứng trong Chương trình)

II Đồ dùng, thiết bị dạy học

III Các hoạt động dạy học

Mở đầu (tương ứng với hoạt động gắn kết trong SGK)

Tên đơn vị kiến thức 1 (theo đề mục trong SGK)

Cấu trúc, cách trình bày một hoạt động như sau:

Để hiện thực hoá quan điểm nêu trên, trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp

2, tuỳ theo từng yêu cầu cần đạt của bài học, GV cần thực hiện linh hoạt những định hướng chung về phương pháp giáo dục, định hướng về phương pháp hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung, định hướng về phương pháp hình thành, phát triển năng lực khoa học đã được nêu trong Chương trình môn học Dưới đây là bản tóm tắt một số phương pháp, kĩ thuật và hình thức tổ chức dạy học được sử dụng trong môn Tự nhiên và Xã hội