ĐỊA LÍ 10 CHUYÊN Chương 4 khí quyển

1 Khí Quyển I Khí quyển 1 Khái niệm Là lớp không khí bao quanh Trái Đất, thường xuyên chịu ảnh hưởng của Vũ Trụ, đặc biệt là Mặt Trời 2 Thành phần của khí quyển Nhiều loạ.

Trang 1

Khí Quyển

I Khí quyển

1 Khái niệm: Là lớp không khí bao quanh Trái Đất, thường xuyên chịu ảnh hưởng

của Vũ Trụ, đặc biệt là Mặt Trời

2 Thành phần của khí quyển

- Nhiều loại khí quyển khác như: + Nitơ: 78,1%

+ Oxi: 20,43%

+ Hơi nước và các khí khác: 1,47%

- Ngoài ra (rắn): Bụi, tro, muối, vi sinh vật…

3 Đặc điểm của khí quyển

- Khối lượng: 5,29×1021 (g)

- Chiều dày khí quyển: 20000 – 30000 km

- Càng lên cao, không khí càng loãng:

+ < 5km: không khí tập trung 50%

+ < 16km: không khí tập trung 90%

+ ≈ 3000 km: không khí có mật độ giống như khoảng không gian Vũ Trụ

II Cấu trúc

Trang 2

* Không khí ở tầng đối lưu có nhiệt độ do:

- Nhiệt độ có sự thay đổi theo Ngày – Đêm, theo mùa

- Trong không khí có nhiều phần tử vật chất rắn: bụi, tro, muối, vi sinh vật (sol) có tác dụng điều hòa nhiệt độ trên TĐ

- Có các hiện tượng thời tiết: mây, nắng, mưa, gió…

- Nguyên nhân tạo ra nhiệt độ không khí ở tầng đối lưu: Nguồn bức xạ Mặt Trời trực tiếp (chỉ khoảng 19%); nhiệt của bề mặt Trái Đất được Mặt Trời đốt nóng (chủ yếu)

- Các tia bức xạ Mặt Trời chiếu thẳng xuống Trái Đất làm cho mặt đất nóng lên; sau đó, mặt đất sẽ bức xạ ngược trở lại vào không khí, làm cho không khí nóng lên Mặc dù không khí nóng lên còn nhờ vào việc tiếp nhận trực tiếp một phần bức xạ Mặt Trời nhưng truyền nhiệt từ mặt đất có tác dụng rất lớn (không khí nhận được lượng nhiệt do loạn lưu – là sự chuyển động hỗn loạn của các phân tử khí do mặt đất bị đốt nóng không đều gây nên – đưa lên từ mặt đất lớn hơn 400 lân so với bức xạ)

c Ý nghĩa

1 Tầng đối lưu

a Tầng đối lưu không khí sát mặt đất

- Khu vực Xích Đạo: 16 km

- Khu vực Cực: 8 km

b Đặc điểm

- Mật độ không khí dày: Chiếm 80% khối lượng của

khí quyển

- Không khí chuyển động theo chiều thẳng đứng (đối

lưu), còn có chuyển động theo chiều ngang không khí

tương đối có sự đồng nhất

- Tập trung nhiều hơi nước: 3/4 lượng hơi nước có

trong khí quyển; tập trung các khí oxi, cacbonic,

nito… cần cho sự sống

- Nhiệt độ giảm theo chiều cao: giảm 0,60C trên 100m,

đỉnh tầng đối lưu: – 800C

Trang 3

- Cung cấp các chất khí để duy trì, phát triển sự sống

- Trao đổi và điều hòa nhiệt độ trên Trái Đất

- Bảo vệ Trái Đất khỏi sự phá hoại của các tia Vũ Trụ và Thiên Thạch

2 Tầng bình lưu

a Giới hạn: > 50 km

- Không khí loãng, khô

- Chuyển động theo chiều ngang rất mạnh với vận tốc khoảng 300 km/h

+ Mùa hè: Gió Đông

+ Mùa đông: Gió Tây

- Có lớp ozon (O3) tập trung từ độ cao 22 – 25 km

- Nhiệt độ tăng dần theo độ cao, đỉnh tầng khoảng + 100C

c Ý nghĩa

- Hoàn lưu không khí trên cao có ảnh hưởng lớn đến thời tiết khí hậu của Trái Đất

- Màng ozon hấp thụ tia cực tím, bảo vệ sự sống

- Đốt cháy thiên thạch để bảo vệ Trái Đất

3 Tầng trung lưu (giữa)

- Không khí rất loãng từ mặt đất đến đỉnh tầng trung lưu: 99,5% không khí khí quyển

- Nhiệt độ giảm khi lên cao, đỉnh tầng: - 800C

c Ý nghĩa

- Hấp thụ tia cực tím

- Đốt cháy thiên thạch

4 Tầng ion (nhiệt quyển, điện ly)

- Mật độ không khí cực loãng: 250 km thì nhiệt độ là 15000C

- Những năm Mặt Trời hoạt động mạnh: 220 – 28000C

Trang 4

- Chứa nhiều ion tích điện (150000 ion/cm2)

c Ý nghĩa

- Phản hồi sóng điện từ Đi qua một cái màng nhiệt lên tới 5000C

- Bốc cháy thiên thạch, hấp thu tia cực tím, bảo vệ Trái Đất

5 Tầng khí quyển

a Giới hạn: 800 km

- Không khí rất cực loãng, thành phần chủ yếu là hêli và hiđrô

- Nhiệt độ cao: > 10000C

III Vai trò của khí quyển

- Cung cấp các chất khí cho con người và sinh vật để duy trì sự sống

- Điều hòa, phân phối nhiệt và ẩm

- Bảo vệ Trái Đất khỏi các tác nhân phá hoại từ bên ngoài như đốt cháy thiên thạch, hấp thụ tia cực tím, tia Vũ Trụ

- Bầu khí quyển sát mặt đất diễn ra các hiện tượng khí tượng và cũng là nơi diễn ra vòng tuần hoàn của nước làm cho thiên nhiên phong phú và đa dạng

- Không khí đã khuếch tán ánh sáng Mặt Trời làm cho thời gian ban ngày lớn hơn và lấn vào ban đêm (bình minh và hoàng hôn) Sinh ra các hiện tượng ảo ảnh, cực quang

- Truyền âm thanh, phản hồi sóng vô tuyến điện giúp cho liên lạc ở mọi nơi trên Trái Đất

Sự phân bố nhiệt độ trên Trái Đất

I Bức xạ trên Trái Đất

- Khái niệm: Bức xạ Mặt Trời là nguồn vật chất và năng lượng của Mặt Trời tới Trái Đất Đó chính là nguồn cung cấp nhiệt chủ yếu cho bề mặt Trái Đất

- Sự phân bố bức xạ Mặt Trời:

Trang 5

+ Mặt Đất hấp thụ: 47%

+ Không khí hấp thụ: 19%

+ Không khí phản hồi vào không gian

30%

+ Mặt đất phản hồi vào không gian

4%

- Nguồn bức xạ Mặt Trời luôn thay đổi:

+ Phụ thuộc vào độ lớn của góc nhập

xạ đến vĩ độ

+ Phụ thuộc vào thòi gian chiếu sáng

+ Phụ thuộc vào bề mặt đệm (lục địa,

đại dương, rừng cây, không khí ẩm

hay khô)

II Nhiệt độ không khí

* Khái niệm: Là nhiệt độ của lớp không khí cách mặt đất 2m

- Nhiệt độ trung bình ngày: Là nhiệt độ trung bình của 4 thời điểm (1h, 7h, 13h,

19h)

- Nhiệt độ trung bình năm: Là nhiệt độ trung bình của các tháng trong năm

- Nhiệt độ trung bình của một nơi: Là nhiệt độ trung bình nhiều năm của nơi đó

* Các nhân tố ảnh hưởng đến nhiệt độ:

- Vĩ độ địa lí: Càng lên vĩ độ cao, góc chiếu sáng của Mặt Trời (góc nhập xạ) càng nhỏ, chênh lệch thời gian chiếu sáng (ngày và đêm) trong năm càng lớn, nên nhiệt độ trung bình năm càng giảm, biên độ nhiệt càng lớn

- Lục địa và đại dương: Do tính chất vật lí của đất và nước khác nhau, nên nhiệt độ trung bình năm cao nhất và thấp nhất đều nằm ở trên lục địa, đại dương có biên độ nhiệt nhỏ, lục địa có biên độ nhiệt lớn Càng xa đại dương, biên độ nhiệt năm càng tăng, do tính chất lục địa tăng dần Nhiệt độ không khí còn thay đổi theo bờ Đông và bờ Tây lục địa, do ảnh hưởng của dòng biển nóng, lạnh và sự thay đổi hướng của chúng

- Địa hình:

Trang 6

+ Độ cao địa hình: Cùng một vĩ độ, càng lên cao nhiệt độ càng giảm (trong tầng đối lưu, trung bình lên cao 100m, nhiệt độ giảm 0,60C), vì khi tia nắng Mặt Trời xuyên qua khí quyển trên mặt đất, lớp không khí dày đặc ở sát mặt đất nở ra, bốc lên cao làm giảm nhiệt độ

+ Độ dốc địa hình: Nơi có độ dốc nhỏ, nhiệt độ cao hơn ở nơi có độ dốc lớn, vì lớp không khí được đốt nóng có đô dày lớn hơn

+ Hướng phơi địa hình: Sườn núi ngược chiều với ánh sáng Mặt Trời thường có góc nhập xạ lớn, nên nhận được lượng nhiệt cao hơn Sườn núi cùng chiều với ánh sáng Mặt Trời thường có góc nhập xạ nhỏ hơn, nên nhận được lượng nhiệt thấp hơn

- Lớp phủ thực vật và hoạt động sản xuất của con người: Nơi có lớp phủ rừng và khu vực nông thôn nhìn chung nhiệt độ thấp hơn khu vực mất hoặc không có lớp phủ thực vật và khu vực thành phố

III Sự phân bố nhiệt độ trên Trái Đất

1 Sự phân bố theo vĩ độ

- Từ Xích Đạo đến Cực: Nhiệt độ trung bình năm giảm, biên độ nhiệt tăng

- Nhiệt độ trung bình năm lớn nhất ở vĩ độ 20.0, nhiệt độ thấp nhất ở Cực

- Biên độ nhiệt nhỏ nhất ở Xích Đạo, biên độ nhiệt lớn nhất ở Cực Do càng lên vĩ độ cao, chênh lệch góc chiếu sáng và thời gian chiếu sáng giữa ngày và đêm trong năm càng lớn Ở vĩ độ cao, mùa hạ đã có góc chiếu sáng lớn lại có thời gian chiếu sáng dài (6 tháng ở cực); mùa đông góc chiếu sáng nhỏ (nhỏ dần tới 0), thời gian chiếu sáng lại ít dần (6 tháng ở cực)

- Nhiệt độ trung bình năm từ Xích Đạo đến Cực có xu hướng giảm Vì góc nhập xạ có

xu hướng giảm dần từ Xích Đạo đến hai Cực

- Nhiệt độ cao nhất: 250C

+ Do có lượng bức xạ Mặt Trời lớn, có 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh, diện tích lục địa rộng (nhất là ở Bán Cầu Bắc), có sự tồn tại thường xuyên của dải áp cao cận chí tuyến làm cho không khí khô

+ Dòng biển nóng hoạt động tương đối lớn đến nhiệt độ trung bình năm cao

- Nhiệt độ thấp nhất: Cực

Trang 7

+ Do góc nhập xạ nhỏ, có đêm địa cực (6 tháng)

- Từ Xích Đạo đến khoảng 300 vĩ: Nhiệt độ trung bình năm lớn và giảm chậm

+ Vì chủ yếu trong năm có 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh, góc nhập xạ lớn

(Nhiệt độ cao nhất không ở Xích Đạo do tuy có lượng bức xạ Mặt Trời lớn, nhưng do có diện tích đại dương và rừng rất lớn, nên có nhiều hơi nước, mây, mưa làm suy giảm năng lượng Mặt Trời)

- 300 đến Cực: Nhiệt độ giảm nhanh

+ Bởi không có lần nào Mặt Trời lên thiên đỉnh, chênh góc nhập xạ giữa 2 mùa lớn

- Biên độ nhiệt tăng dần từ Xích Đạo đến Cực:

+ Do sự chênh lệch giữa góc nhập xạ và sự chiếu sáng 2 mùa lớn

- Xích Đạo có biên độ nhiệt nhỏ nhất:

+ Do góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng chênh lệch ít, diện tích đại dương nhiều

- Cực có biên độ nhiệt lớn nhất:

+ Do góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng chênh lệch nhiều

2 Sự phân bố nhiệt độ theo lục địa và đại dương

- Nhiệt độ trung bình năm cao nhất và thấp nhất đều trên trên lục địa

+ Cao nhất là 300C ở 300 vĩ => Bắc Hoang Mạc Sahara

+ Thấp nhất ở Nam Cực: - 570C; - 940C

+ Bắc Bán Cầu Veckhoian (lục địa): - 160C => cực lạnh Bắc Bán Cầu (đại dương)

- Biên độ nhiệt lớn ở lục địa và nhỏ hơn ở đại dương và có xu hướng tăng dần từ ven biển vào sâu trong lục địa

Trang 8

đi, hiện tượng đối lưu nhiệt xuất hiện sẽ kéo theo sự trao đổi lưu giữa các lớp nước ở dưới với nước trên mặt

- Vì vậy, ở đại dương có nhiệt độ cực đại trong ngày thường thấp hơn và nhiệt độ cực tiểu trong ngày thường cao hơn trên đất liền, dẫn đến biên độ nhiệt ở đại dương nhỏ, ở lục địa lớn

* Sự ảnh hưởng:

- Ảnh hưởng đến đặc điểm nhiệt, mưa (nhiệt độ cao nhất và nhiệt độ thấp nhất đều nằm trên lục địa, biên độ nhiệt độ nhiệt năm ở đại dương nhỏ hơn trong lục địa; càng vào sâu trong lục địa, mưa càng ít,…) Từ đó sinh ra kiểu khí hậu hải dương và kiểu khí hậu lục địa

- Làm cho các đai khí áp không liên tục mà bị chia cắt thành các khu khí áp riêng biệt

- Hình thành các khu khí áp thay đổi theo mùa làm sinh ra gió mùa: Mùa đông, lục địa lạnh đi nhiều, hình thành các cao áp (ví dụ: cao áp Xibia trên lục địa Á – Âu); mùa hạ, lục địa bị đốt nóng, hình thành hạ áp (ví dụ: áp thấp Iran trên lục địa Á – Âu)

- Trong phạm vi hẹp ven biển và thời gian ngắn trong một ngày đêm, sự chênh lệch khí áp giữa đất liền và biển đã sinh ra gió đất và gió biển

3 Sự phân bố lục địa theo địa hình

- Sự phân bố nhiệt độ theo độ cao địa hình: Nhiệt độ giảm 0, 60C trên 100m

Nguyên nhân: Càng lên cao, càng xa bức xạ của mặt đất, đồng thời không khí trong sạch và càng ít hơi nước nên hấp thụ nhiệt ít hơn

- Hướng phơi của sường núi làm thay đổi nhiệt độ không khí:

+ Sườn núi ngược chiều với ánh sáng Mặt Trời thường có góc nhập xạ lớn, nên nhận được lượng nhiệt cao hơn

+ Sườn núi cùng chiều với ánh sáng Mặt Trời thường có góc nhập xạ nhỏ hơn, nên nhận được lượng nhiệt thấp hơn

- Độ dốc cũng là một nhân tố ảnh hưởng đến nhiệt độ: Cùng hướng sườn phơi nắng, sườn dốc có nhiệt độ cao hơn sườn thoải, do sườn dốc có góc nhập xạ lớn hơn

4 Nhiệt độ có sự khác nhau giữa bờ Đông và bờ Tây lục địa (Tây – Đại Tây Dương)

Trang 9

- Vùng nhiệt đới: Bờ Đông lục địa (bờ Tây đại dương) có nhiệt độ lớn hơn so với bờ Tây lục địa Vì bờ Đông có dòng biển nóng đi qua, bờ Tây có dòng biển lạnh chạy sát bờ

- Vùng ôn đới: Bờ Đông lục địa có nhiệt độ nhỏ hơn bờ Tây lục địa Do bờ Tây có dòng biển nóng đi qua, còn bờ Đông có dòng biển lạnh đi qua

5 Sự phân bố nhiệt độ của vành đai

Sự phân bố nhiệt độ không chỉ do hình dạng và vị trí của Trái Đất so với Mặt Trời quyết định, mà còn chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố: sự phân chia lục địa và biển, các dòng biển nóng và lạnh…; nghĩa là vừa chịu tác động của các yếu tố địa đới và phi địa đới Nhưng các chí tuyến và vòng cực chỉ có ý nghĩa giới hạn theo tính địa đới, nên các chí tuyến và vòng cực không thể coi là giới hạn tự nhiên của các vòng đai nhiệt trên Trái Đất

Để thể hiện sự phân bố nhiệt trên bề mặt đất, người ta lấy đường đẳng nhiệt làm ranh giới cho các vòng đai nhiệt Trên Trái Đất có 7 vòng đai nhiệt:

- 1 vành đai nóng nằm giữa hai đường đẳng nhiệt năm 200C của hai bán cầu (khoảng giữa hai vĩ tuyến 300B và 300N)

- 2 vành đai ôn hòa ở hai bán cầu nằm giữa các đường đẳng nhiệt năm + 100C và +

200C của tháng nóng nhất

- 2 vành đai lạnh ở các vĩ độ cận cực của hai bán cầu, nằm giữa đường đẳng nhiệt +

100C và 00C của tháng nóng nhất

- 2 vành đai băng giá vĩnh cửu bao quanh Cực, nhiệt độ đều dưới 00C

IV Tiến trình (biến trình) nhiệt trong năm

- Vùng Xích Đạo: 2 cực đại phù hợp với 2 lần Mặt Tròi lên thiên đỉnh trong năm, 2 cực tiểu phù hợp khi góc nhập xạ nhỏ nhất, nhiệt độ luôn dương

- Vùng Chí Tuyến: Có 1 cực đại (khi Mặt Trời lên thiên đỉnh), 1 cực tiểu (khi góc nhập xạ nhỏ nhất), > 00C

- Vùng Ôn Đới: Có 1 cực và 1 cực tiểu nhưng có nhiều tháng nhiệt độ < 00C, biên độ nhiệt lớn

Trang 10

- Vùng Hàn Đới: Nhiệt độ trung bình năm thấp, lục địa có nhiệt độ thường là 00C, đại dương cps nhiệt độ khoảng 100C

Khí áp – Gió – Khối khí – Frông

I Khí áp

1 Khái niệm

- Là sức ép của khí quyển lên bề mặt TĐ

- Đơn vị của khí áp là át mốt phe, kí hiệu: atm, là áp lực của không khí bằng trọng lượng của một cột thủy ngân có tiết diện 1cm2 và cao 760mmHg trên mặt nước biển, trong điều kiện nhiệt độ không khí là 00 Khí áp còn được đo bằng miliba (mb), 1atm = 1013mb Hiện nay, theo quy ước quốc tế, đơn vị đo khí áp là hecto Paxcan: 1mb = 1hPa

Cứ lên cao 10m, khí áp giảm 1mmHg

2 Khí áp luôn có sự thay đổi và nguyên nhân

Trang 11

Nội dung Nguyên nhân

Khí áp thay

đổi theo độ cao

- 0 m: 760 mmHg (1023 mb)

- Không khí khô: Khí áp cao

Không khí chứa hơi nước nhẹ hơn không khí khô, vì thế không khí nhiều hơi nước thì khí áp cũng giảm Khi nhiệt độ cao thì hơi nước bốc lên nhiều, chiếm dần chỗ của không khí khô và làm cho khí áp giảm, điều này xảy ra ở vùng áp thấp Xích Đạo

* Ngoài ra: Khí áp còn phụ thuộc vào thời gian, không gian, địa hình và sự chuyển

động của không khí

3 Các vành đai khí áp

Vành đai áp thấp

Xích Đạo (Áp thấp nhiệt lực)

Vành đai áp cao cận chí

tuyến (Áp cao động lực)

Vành đai áp thấp ôn

đới (Áp thấp động lực)

Vành đai áp cao cực (Áp cao nhiệt lực)

Vị trí 0°- 30° B – N 30°- 60° B – N 60°- 65° B – N Vùng cực B – N

Nguyên Ở khu vực Xích Đạo, Do có sự chuyển dịch của Gió thổi từ áp cao cực Vùng cực quanh năm

Trang 12

thấp (nhiệt lực)

không khí bốc lên từ vùng Xích Đạo và một phần không khí ở ôn đới di chuyển đến khu vực chí quyến giáng xuống, hình thành áp cao (động lực)

và áp cao cận chí tuyến về phía Ôn đới thì chúng gặp nhau, đẩy không khí lên cao (dòng giáng), hình thành áp thấp (động lực)

có nhiệt độ thấp, làm cho không khí lạnh,

co lại, hình thành áp cao cực (nhiệt lực)

4 Sự phân bố của các vành đai khí áp

- Khí áp phân bố theo vành đai, vành đai có sự xen kẽ và đối xứng với nhau qua áp

thấp Xích Đạo

+ Dọc theo Xích đạo là vòng đai áp thấp (áp thấp nhiệt lực)

+ Từ Xích đạo đi về hướng hai chí tuyến khí áp tăng dần và đến khoagr vĩ tuyến 300

ở cả hai bán cầu hình thành 2 vòng đai áp cao (áp cao động lực)

+ Từ 2 vòng đai áp cao cận chí tuyến đi về hướng ôn đới, khí áp giảm dần và đến

khoảng vĩ tuyến 600 ở cả hai bán cầu hình thành hai vòng đai áp thấp (áp thấp động lực)

+ Từ hai vòng đai áp thấp ôn đới đi về hướng cực khí áp tăng dần hình thành áp cao

địa cực (áp cao nhiệt lực)

- Các vành đai khí áp luôn di chuyển: khi tiến về phía cực, khi lùi về Xích Đạo, phụ

thuộc vào chuyển động biểu kiến Mặt Trời

- Trong thực tế, các đai khí áp không liên tục, mà bị chia cắt thành các khu áp riêng

biệt, do sự phân bố xen kẽ giữa lục địa và đại dương Các trung tâm áp này dịch chuyển

theo sự chuyển động biểu kiến của Mặt Trời

+ Cụ thể vào tháng 1, vòng đai áp cao cận chí tuyến ở bán cầu Nam bị chia cắt

thành các trung tâm: áp cao Thái Bình Dương, áp cao Nam Đại Tây Dương (áp cao Xanh

Hê len), áp cao Ấn Độ Dương; vòng đai áp thấp ở ôn đới bán cầu Bắc bị chia cắt thành

các trung tâm: áp thấp Aleut trên Thái Bình Dương và áp thấp Aixolen trên Đại Tây

Dương Vào tháng 7, vòng đai áp cao cận chí tuyến bán cầu Bắc bị chia thành các trung

tâm: áp cao Haoai – Caliphoocnia trên Thái Bình Dương và áp cao Axorat trên Đại Tây

Dương

Trang 13

+ Các trung tâm khí áp thay đổi theo mùa:

Các lục địa rộng lớn có biên độ nhiệt trong năm rất lớn, dẫn đến có sự thay đổi khí áp theo mùa: mùa đông, nhiệt độ hạ thấp hình thành áp cao; mùa hè, nhiệt độ tăng cao hình thành áp thấp

Ở bán cầu Bắc, trên lục địa châu Á, mùa đông xuất hiện một khu áp cao rất lớn: cao

áp Xibia; vào mùa hạ xuất hiện một khu áp thấp ở khu vực Tây Nam Á, gọi là áp thấp Iran Ở châu Âu và Bắc Mĩ cũng xuất hiện những trung tâm khí áp hoạt động theo mùa nhưng không lớn và bền vững như ở châu Á

Ở bán cầu Nam, việc hình thành các trung tâm khí áp theo mùa có sự trái ngược với bán cầu Bắc về mặt thời gian: khi trên các lục địa ở bán cầu Bắc là mùa đông, hình thành các trung tâm áp cao thì trên các lục địa ở bán cầu Nam là mùa hạ, hình thành các trung tâm áp thấp và ngược lại

II Gió

1 Khái niệm: Là sự chuyển động của không khí từ nơi khí áp cao về nơi có khí áp

thấp

2 Đặc trưng của gió

- Hướng gió: Là chỉ nơi mà từ đó có gió thổi đến (Ví dụ: gió Đông Bắc, gió Tây Nam, gió Đông Nam, …)

- Tốc độ gió được tính bằng m/s hay km/h Có 12 cấp gió

3 Ý nghĩa của gió

- Là một yếu tố quan trọng của khí hậu, góp phần vào điều hòa nhiệt độ và độ ẩn trên Trái Đất

- Về kinh tế: chạy thuyền buồm, quay cối xay gió, phát điện, …

4 Các loại gió

a Gió thường xuyên (Gió hành tinh)

Trang 14

 Gió Mậu Dịch (Tín Phong – Gió Đông nội chí tuyến)

- Là loại gió thổi thường xuyên quanh năm từ các áp cao ở hai chí tuyến về áp thấp Xích Đạo

- Đặc điểm:

+ Hướng gió: Đông Bắc ở Bắc bán cầu và Đông Nam ở Nam bán cầu

+ Tính chất: Nóng khô (đặc biệt trên lục địa), ổn định, chỉ gây mưa khi có điều kiện (Như gặp bức chắn địa hình hoặc bị hóa lạnh đột ngột)

- Nguyên nhân:

+ Do sự chênh lệch khí áp giữa áp cao cận Chí Tuyến và áp thấp Xích Đạo

 Gió Tây Ôn Đới

- Là loại gió thổi thường xuyên, quanh năm thổi từ các khu áp cao cận chí tuyến về phía vùng áp thấp ôn đới

- Đặc điểm:

+ Hướng gió: Tây Nam ở Bắc bán cầu và Tây Bắc ở Nam bán cầu

+ Mang theo hơi nước từ đại dương vào đất liền gây ra mưa Tuy nhiên, với độ ẩm nhất định, nên chủ yếu gây mưa nhỏ (mưa bụi, mưa phun)

- Nguyên nhân:

Trang 15

+ Do sự chênh lệch khí áp giữa áp cao cận Chí tuyến và áp thấp Ôn đới

 Gió Đông Cực (Gió Đông ngoại chí tuyến)

- Là loại gió thổi thường xuyên, quanh năm từ áp thấp Ôn đới và áp cao Cực

- Đặc điểm:

+ Hướng gió: Đông Bắc ở Bắc bán cầu và Đông Nam ở Nam bán cầu

+ Tính chất: Lạnh và khô

b Gió mùa

- Khái niệm: Là loại gió thổi đều theo mùa, có hướng và tính chất trái ngược nhau Có ở ven các lục địa, các đại dương lớn bao bọc như Đông Á, Đông Nam Á, Đông Nam Australia, Đông Nam Hoa Kì, Nam Á,…

- Đặc điểm:

+ Phạm vi mang tính khu vực

+ Hướng và tính chất trái ngược nhau, mùa hè thổi từ biển vào có tính chất nóng ẩm, mùa đông thổi từ lục địa ra có tính chất lạnh, khô

- Nguyên nhân: Khá phức tạp, chủ yếu là sự nóng lên hoặc lạnh đi không đều giữa lục địa và đại dương theo mùa, từ đó có sự thay đổi các vùng khí áp cao và khí áp thấp ở lục địa và đại dương

 Gió mùa châu Á

- Gió mùa mùa đông

+ Mặt Trời đang chuyển động biểu kiến ở Nam bán cầu

+ Bán cầu bắc là mùa đông, trên lục địa và cụ thể là lục địa châu Á bị hóa lạnh có nhiệt độ thấp, trở thành áp cao có tâm tại Xibia (Nga) Trị số khí áp cao kết hợp với dải

áp cao cận chí tuyến tạo thành một dải liên tục

+ Nam bán cầu là mùa hạ, trên lục địa Úc bị đốt nóng dữ dội, có nhiệt độ cao, trở thành áp thấp, kết hợp với áp thấp xích đạo và chuyển động biểu kiến của Mặt Trời đã tạo thành một dải liên tục

+ Sự chênh lệch khí áp rất lớn trên lục địa Úc đã tạo nên một lượng gió thổi mạnh mẽ

từ cao áp Xibia có tính chất lạnh khô tạo thành gió mùa đong cho châu Á

Trang 16

=> Gió mùa mùa đông có hướng Đông – Đông Bắc, có tính chất lạnh khô

- Gió mùa mùa hạ

+ Mặt Trời đang chuyển động biểu kiến ở Bắc bán cầu

+ Bắc bán cầu là mùa hạ, trên lục địa Á bị đốt nóng dữ dội, có nhiệt độ cao, trở thành

áp thấp Trị số khí áp thấp kết hợp với dải áp thấp cận chí tuyến trở thành một dải liên tục đã khơi sâu thêm trị số áp cao trên lục địa Á, có tâm tại Iran

+ Nam bán cầu là mùa đông, trên lục địa Úc bị hóa lạnh, có nhiệt độ thấp kết hợp với

áp cao cận chí tuyến và chuyển động biểu kiến của Mặt Trời tạo thành một dải liên tục + Sự chênh lệch về khí áp giữa lục địa Á và lục địa Úc đã tạo thành một luồng gió thổi mạnh mẽ từ lục địa Úc về lục địa Á (gió Tín Phong nam bán cầu) Vượt xích đạo đổi hướng thành Tây Nam tạo thành gió mùa hè cho châu Á

+ Đặc điểm: Hoạt động chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10, hướng Tây Nam

c Gió địa phương

 Gió đất, biển (Gió Bri)

- Khái niệm: Là một loại gió thổi đều đặn vào ban ngày và ban đêm ở ven biển và các hồ lớn Có hướng ngược chiều nhau

- Đặc điểm: Hình thành ở vùng ven biển, thay đổi hướng theo ngày đêm Ban đêm, mặt đất lạnh hơn, tạo nên áp cao, nên gió từ đất liền thổi ra biển; ban ngày, mặt biển nhiệt độ thấp hơn đất liền, sự chênh lệch khí áp giữa áp cao ở biển và áp thấp trong đất liền đã tạo nên gió thổi từ biển thổi vào đất liền

 Gió phơn (Gió vượt núi)

- Khái niệm: Là gió vượt núi có tính chất khô và nóng

- Hoạt động: Khi gió mát và ẩm thổi tới một dãy núi, bị núi chặn lại và đẩy lên cao, nhiệt độ giảm theo tiêu chuẩn của khí ẩm, trung bình cứ lên cao 100m giảm 0,60C Vì nhiệt độ hạ nên hơi nước ngưng tụ, mây hình thành và mưa rơi bên sườn đón gió Gió vượt sang sườn bên kia, hơi nước đã giảm nhiều, nhiệt độ lại tăng lên theo tiêu chuẩn không khí khô khi xuống núi, trung bình cứ 100m tăng 10C nên gió trở thành khô và rất nóng

- Gió phơn ở Việt Nam:

Trang 17

+ Vào mùa hè, gió mùa Tây Nam thổi đến chân núi phía Tây, dãy Trường Sơn có tính chất nóng ẩm Càng lên cao, nhiệt độ càng giảm, hơi nước ngưng tụ tạo ra mây và mưa + Lên đến đỉnh núi, gió có tính chất lạnh khô Xuống núi, nhiệt độ tằn dần, gió có đặc điểm nóng khô khi tới chân núi Đây là gió phơn Tây Nam (Lào)

 Gió núi, gió thung lũng

- Khái niệm: Là loại gió đổi hướng theo chu kì ngày đêm, ban ngày thổi từ thung lung theo sườn núi đi lên, ban đêm gió thổi từ thung lung theo sườn núi đi xuống

- Nguyên nhân, diễn biến:

+ Ban ngày trên sườn và đỉnh núi hấp thụ

nhiệt nhanh, có nhiệt độ cao trở thành áp

thấp Khu vực thung lung nóng lên chậm

hơn trở thành áp cao

+ Sự chênh lệch giữ khí áp đã tạo nên

luồng gió từ thung lũng lên sườn núi

+ Vào ban đêm, sườn núi tỏa nhiệt nhanh hơn, có nhiệt độ thấp trở thành áp cao Thung lung tỏa nhiệt muộn hơn, nhiệt độ cao hơn thành áp thấp

+ Sự chênh lệch này được gọi là gió núi thổi từ sườn núi xuống thung lũng

III Khí xoáy

1 Xoáy thuận

 Khái niệm: Là một vùng áp thấp có đường đẳng áp khép kín Áp suất (khí áp) giảm từ ngoài vào trong Gió thổi xoáy trôn ốc từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao theo chiều ngược kim đồng hồ ở Bắc Bán Cầu, thuận chiều kim đồng hồ ở Nam Bán Cầu

Trang 18

 Đặc điểm: Thường có nhiều mây, mưa nhiều, có hai loại

a Xoáy thuận Nhiệt Đới (Áp thấp nhiệt đới, Bão nhiệt đới)

- Phạm vi hoạt động: 5 – 200 (B - N/ đại dương)

- Bão nhiệt đới, hay xoáy thuận nhiệt đới thường hình thành ở phía Tây các đại dương vào mùa hạ và mùa thu Sau đó di chuyển về phía Tây, vòng lên phía Bắc hoặc chếch xuống phía Nam

- Là hiện tượng nguy hiểm gây sóng to, gió lớn, mưa nhiều trên diện rộng

b Xoáy thuận Ôn Đới

- Phạm vi hoạt động: 50 - 600 (B - N)

- Xuất hiện, hình thành trên Frong Cực Ở phía Tây và tây Bắc, dịch chuyển dần sang phía Đông và Đông Nam và tan dần Sau đó, ở vị trí cũ xuất hiện một xoáy thuận mới rồi phát triển, di chuyển và lại tan

2 Xoáy nghịch

 Khái niệm: Là vùng áp cao có đường đẳng áp khép kín Áp suất tăng từ ngoài vào trong Gió thổi xoáy trôn ốc từ trong ra ngoài, từ cao xuống thấp Có hướng thuận chiều kim đồng hồ ở Bắc Bán Cầu, ngược chiều kim đồng hồ ở Nam Bán Cầu

 Phạm vi hoạt động: Áp cao cận chí tuyến và áp cao cực

 Khu vực xoáy nghịch ít mây, trời trong sáng, hầu như không có mưa (không mưa)

 Ý nghĩa của Xoáy: Các khu khí áp đóng vai trò quan trọng quyết định hình thái, khí hậu, thời tiết của các khu vực Đồng thời đóng vai trò quyết định trong việc điều hòa nhiệt ẩm trên Trái Đất

IV Các khối khí

1 Khái niệm: Không khí ở tầng thấp có sự phân chia thành các khối khí, có tính chất

vật lí (nhiệt độ, độ ẩm, độ trong ) khác nhau

2 Đặc điểm

- Không khí ở tầng sát mặt đất chia thành 4 khối khí căn bản ở mỗi bán cầu:

+ Khối khí đông cực (A) rất lạnh và khô

+ Khối khí ôn đới (P) lạnh và ẩm

+ Khối khí chí tuyến (nhiệt đới) (T) nóng khô, ổn định và bụi (sol)

Trang 19

+ Khối khí xích đạo (E) nóng và ẩm

- Mỗi khối khí phân ra làm 2 kiểu:

+ Đại dương m (Am, Pm, Tm, Em)

+ Lục địa c (Ac, Pc, Tc)

- Đa dạng về các bề mặt đệm trên Trái Đất

- Phân bố bức xạ Mặt Trời không đồng đều

V Frông (F) – Diện khí

1 Khái niệm: Là hai khối khí có nguồn gốc và tính chất vật lí (nhiệt độ, độ ẩm, khí

áp) khác nhau và tiếp xúc với nhau theo một bản nghiêng Frông là mặt ngăn cách giữa hai khối khí có nguồn gốc và tính chất vật lí khác nhau

2 Điều kiện hình thành

- Hai khối khí tiếp xúc với nhau phải có tính chất vật lí khác nhau

- Hai khối khí cùng chuyển động hội tụ về một phía (hướng thổi ngược chiều nhau)

3 Đặc điểm

- Bên này bên kia của Frông có nhiệt độ, khí áp khác nhau

- Frông di chuyển từ 700 - 1500 km/ngày đêm

- Frông luôn di chuyển (phụ thuộc vào sự chuyển động của khối khí hay chuyển động biểu kiến của Mặt Trời)

+ Tiến về Cực (vào mùa hè)

+ Tiến về Xích Đạo (vào mùa đông)

Trang 20

- Frông đi đến đâu làm cho thời tiết thay đổi đến đó

4 Các loại Frông

a Frông căn bản

- Mỗi bán cầu sẽ có hai Frông căn bản:

+ Frông FA (Frông địa cực)

+ Frông FP (Frông ôn đới)

- Giữa T và E do có cùng nhiệt độ nên không

hình thành Frong căn bản và liên tục

b Dải hội tụ nhiệt đới (Dải hội tụ nội chí tuyến): FIT

- Ở khu vực Xích Đạo, hai khối khí Xích Đạo ở Bắc và Nam bán cầu tiếp xúc với nhau đều có tính chất nóng ẩm nhưng hướng gió trái ngược nhau đã hình thành dải hội tụ nhiệt đới Đây là khu vực có thời tiết thất thường gây mưa to gió lớn trên diện rộng và đó

là khu vự sinh ra áp thấp và bão nhiệt đới

- Dải hội tụ nhiệt đới còn được hình thành bởi sự hội tụ của gió Tín Phong bán cầu mùa hè và Tin Phong bán cầu mùa đông vượt Xích Đạo (gió mùa mùa hè)

c Theo nhiệt độ: Frong nóng và Frong lạnh

- Là khối không khí nóng đẩy khối không

khí lạnh

- Do sức ì của khối không khí lạnh nên

Frong tạo với mặt đất một góc nhọn

- Frong đi đến đâu thì khí nóng tràn ngập

đến đó => Nhiệt độ tăng => Khí áp giảm

=> Mưa nhỏ nhưng dai dẳng

- Là khối không khí lạnh đẩy khối không khí nóng

- Khối không khí nóng trườn lên khong khí lạnh, hình thành với mặt đất một góc tù

- Frong đi đến đâu thì khí lạnh tràn ngập đến đó => Nhiệt độ giảm => Khí áp tăng

=> Mưa to nhưng thời gian ngắn

Trang 21

Độ ẩm không khí Sự ngừng đọng hơi nước trong Khí Quyển

I Độ ẩm không khí

1 Khái niệm: Là do trong không khí có hơi nước

2 Độ ẩm tuyệt đối

- Là lượng hơi nước tính bằng gam có trong 1m3 không khí ở một thời điểm nhất định

- Nhiệt độ càng cao chứa được càng nhiều hơi nước:

+ 00 - 4,85g + 100 - 9,42g + 200 - 17,34g + 300 - 30,04g

3 Hơi nước bão hòa

- Là lượng hơi nước tối đa mà không khí chứa được ở một nhiệt độ nhất định

4 Độ ẩm tương đối

- Khái niệm: Là tỉ lệ % giữa độ ẩm tuyệt đối và độ ẩm bão hòa ở một nhiệt độ nhất định

- Công thức:

𝑹(%) = 𝒆

𝑬 × 𝟏𝟎𝟎%

Trong đó: e: Độ ẩm tuyệt đối; E: Độ ẩm bão hòa; R: Độ ẩm tương đối

- Độ ẩm tương đối cho chúng ta biết không khí ẩm hay khô, cho ta biết không khí ẩm, khô đã đạt đến mức bão hòa chưa

+ Từ 0% - 50% thì không khí khô

+ Từ 50% - 80% thì không khí ở mức trung bình

+ Trên 80% thì không khí ẩm

5 Điểm sương

- Là nhiệt độ làm cho không khí đạt tới mức bão hòa (Độ ẩm tương đối = 100%)

6 Hạt nhân ngưng kết

Trang 22

- Là vật thể như bụi, tro, Ion, vi sinh vật để cho hơi nước bám vào và ngưng tụ thành giọt nhỏ => giọt lớn => đủ lớn => Mưa

II Sự ngưng đọng hơi nước

1 Sự ngưng đọng hơi nước

- Là hơi nước ngưng tụ thành giọt

- Điêù kiện hơi nước ngưng đọng:

+ Hạt nước ngưng kết

+ Không khí đạt được mức độ bão hòa nhưng vẫn tiếp tục được cung cấp hơi nước, hoặc bị hóa lạnh

2 Sương mù

- Là những hạt nước nhỏ li ti có ở tầng không khí sát mặt đất (hàng nghìn hạt nước trên 1 cm3)

- Điều kiện hình thành:

+ Độ ẩm tương đối cao

+ Không khí ổn định theo chiều đối lưu

+ Gió nhẹ

- Các loại sương mù: Thường phân bố theo nguồn gốc phát sinh

+ Sương mù bức xạ

+ Sương mù đối lưu

+ Sương mù bình lưu

+ Sương mù bốc hơi

Trang 23

Mưa và các nhân tố ảnh hưởng

I Mưa

1 Khái niệm và các dạng mưa

- Khái niệm: Là hơi nước ngưng tụ thành giọt, có kích thước lớn và rơi xuống mặt đất

2 Chế độ mưa

a Chế độ mưa Xích Đạo

- Đặc điểm:

+ Có lượng mưa lớn: 1000 – 3000 mm/năm

+ Mưa quanh năm, nhiều nhất vào ngày Xuân Phân và Thu Phân (khoảng tháng 4

và tháng 10) Mưa ít hơn vào ngày Đông Chí và Hạ Chí (khoảng tháng 7 và thánh 1)

+ Mưa rào, ngày nào cũng mưa (chiều, tối)

- Nguyên nhân:

+ Áp thấp Xích Đạo

+ Không khí Xích Đạo bị đẩy lên theo Chuyển Động biểu kiến của Mặt Trời + Ban ngày không khí bốc lên cao, hút theo hơi nước, đến chiều hơi nước ngưng tụ thành mây Tối, trời đổ mưa rào

b Chế độ mưa cận Xích Đạo

- Đặc điểm: Càng xa Xích Đạo, lượng mưa càng giảm

+ Khoảng vĩ tuyến 100, trong năm có 2 thời điểm mưa nhiều tương ứng với 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh, xen giữa là một mùa khô ngắn và một mùa khô dài

Trang 24

+ Khoảng vĩ tuyến 150, do 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh ở gần nhau, nên trong năm chỉ có một mùa mưa và một mùa khô

+ Lượng mưa trung bình năm: 1000 - 1500 mm/năm

- Nguyên nhân:

+ Áp thấp Xích Đạo

+ Khối khí Xích Đạo bị đẩy lên theo Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời

c Chế độ mưa Chí tuyến (nhiệt đới)

- Chế độ mưa nhiệt đới gió mùa:

+ Lượng mưa tương đối lớn: 1500 - 2000 mm/năm

+ Tập trung vào mùa hè 70 – 80% lượng mưa cả năm

+ Sự chênh lệch mưa giữa hai mùa lớn hơn ở các nơi khác trên Trái Đất

+ Nguyên nhân: Chủ yếu là do gió mùa mùa hè thổi từ biển vào có tính chất nóng ẩm

- Chế độ mưa nhiệt đới lục địa:

+ Lượng mưa ít: 250 – 300 mm/n nên tạo thành hoang mạc => Hè

+ Hoang mạc là nơi rất ít mưa, có lượng mưa nhỏ nhất trên Trái Đất, có thể nhiều năm liền không có mưa, nhưng khi có mưa thì mưa rất lớn, chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn

d Chế độ mưa cận Nhiệt đới

- Chế độ mưa cận nhiệt gió mùa

- Chế độ mưa cận nhiệt hải dương:

+ 800 – 1000 mm/năm

+ Mưa vào mùa đông, khô nóng vào mùa hè

Tiêu đề	Khí quyển
Trường học	Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại học Quốc Gia Hà Nội
Chuyên ngành	Địa Lí
Thể loại	Báo cáo môn học
Năm xuất bản	2023
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	48
Dung lượng	0,99 MB