ĐẠI HỌC QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA ĐỊA LÝ TIỂU LUẬN CÁ NHÂN CUỐI KỲ HỌC PHẦN CHUẨN BỊ VÀ ỨNG PHÓ VỚI SỰ CỐ THẢM HỌA TRÌNH BÀY QUY TRÌNH QUẢN LÝ THẢM HỌA DỰA V.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA ĐỊA LÝ
TIỂU LUẬN CÁ NHÂN CUỐI KỲ HỌC PHẦN: CHUẨN BỊ VÀ ỨNG PHÓ VỚI SỰ CỐ THẢM HỌA
TRÌNH BÀY QUY TRÌNH QUẢN LÝ THẢM HỌA DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG PHÂN TÍCH CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA QUẢN LÝ THẢM HỌA DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG NÊU VÍ
DỤ CỤ THỂ TẠI MỘT ĐỊA PHƯƠNG.
GVHD: TS Nguyễn Thanh Hải
Lớp: Địa lý k40 (2019-2023)
Họ và tên SV: A- Blưn
Trang 2TP Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2022
Trang 3ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày hôm nay khi mỗi người chúng ta đang sống trong một hoàn cảnh nhiều biến động từ chính trị, xã hội, văn hóa đang đặt ra những thách thức không nhỏ đến cuộc sống con người, đặc biệt nhất là môi trường Hiện nay, chúng ta đã nghe quá nhiều đến cụm từ biến đổi khí hậu, hiện tượng Elnino… đang đe đọa đến cuộc sống của gần hơn 7 tỉ người trên hành tinh này, trên thế giới xảy ra thường xuyên những hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt, động đất, hạn hán ảnh hưởng rất nhiều đến cuộc sống, sinh hoạt và trồng trọt của con người đáng buồn hơn là nó cũng gây ảnh hưởng đến cả tính mạng con người, đó là những thảm họa đến
từ thiên nhiên mà con người chúng ta đang phải đối mặt bởi chính hành động của chúng ta đối xử với môi trường chúng ta đang sống Thảm họa đâu dừng lại ở môi trường biến đổi khí hậu, mà nó còn len lỏi vào chính trị, chúng ta đã từng chứng kiến cuộc nội chiến giữ Nga và Ucraina, nhiều ngôi nhà hoang tàn bởi bom đạn, con người sống trong cảnh bất an lo lắng, cuộc sống và công việc hoàn toàn bị đảo lộn, nhìn những bức hình bạn chẳng dám tin
đó là chiến tranh ở thế kỷ 21 Suy ra cho cùng thảm họa nào thì cũng chính con người cũng phải gánh lấy mà thôi, nó gây tổn thất rất nặng nề cả về vật chất, tinh thần cho mỗi quốc gia, mỗi con người những vết thương hằn mãi trong ký ức sau mỗi cơn thảm họa đi qua
Vậy vấn đề cần đặt ra ở đây là gì? Đó là phải có một quy trình rõ ràng quản lý thảm họa để giúp con người kịp sơ tán, khắc phục lại hậu quả sau mỗi cuộc thảm họa đi qua Nếu sự quản lý thảm họa này chỉ nhận hành động của các nhà lãnh đạo, chính phủ thì chắc chắn nó
sẽ không hoàn thành được và gây hậu quả rất nặng nề cho người dân bởi lẽ chính người dân
là người hiểu rõ tính chất, đặc điểm của nơi mình đang cư trú về khí hậu, thổ nhưỡng, địa mạo, địa hình thì người dân chính là người cũng cấp thông tin, chia sẻ cho các ban ứng phó với sự cố thiên tai để đề ra những chương trình quản lý thảm họa phù hợp với từng địa phương, từng đối tượng thực tiến nhất nhanh chóng ứng phó linh hoạt với từng sự cố thảm họa nhằm hạn chế tối đa hậu quả mà thảm họa mang lại Đó là lý do tại sao, em lại chọn chủ
đề “quy trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng” cho bài tiểu luận cuối kỳ này
Trang 4CHƯƠNG I: Khái quát hiểm họa, rủi ro thảm họa
I.1 Một số khái niệm cơ bản
- Thảm họa: Khi hiểm họa xảy ra làm gián đoạn nghiêm trọng các hoạt động của cộng đồng dân cư hoặc xã hội, gây ra những tổn thất và mất mát về tính mạng, tài sản , kinh tế và môi trường mà cộng đồng và xã hội đó không đủ khảng năng chống đỡ
- Quản lý rủi ro thảm họa:
Là quan điểm và biện pháp giảm thiểu các rủi ro thảm họa thông qua những nổ lực mang tính hệ thống để phân tích và quản lý các nguyên nhân của thảm họa bao gồm việc giảm mức độ nguy hiểm trước thảm họa, giảm tình trạng dễ bị tổn thương của con người và tài sản, quản lý hiệu quả đất và môi trường, và cải thiện khả năng phòng ngừa các sự kiện bất lợi
I.2 Các loại hình thảm họa chính ở Việt Nam
Việt Nam là quốc gia thường xuyên phải đối mặt với nhiều loại thảm họa và cũng năm trong top 10 quốc gia hàng đầu về tần suất bị ảnh hưởng bởi các thảm họa trên thế giới với những loại thảm họa chính là bão, lũ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán… Trong đó, loại hình thảm họa xảy ra thường xuyên và gây tàn phá nặng nề nhất là bão, áp thấp nhiệt đới và lũ lụt Phân bố các loại hình thảm họa chính thuộc các vùng địa lý khác nhau ở Việt Nam
Miền núi phía Bắc Lũ quét, sạt lở đất, động đất
Bắc Trung Bộ Bão, lũ, sạt lở đất, lũ quét, hạn hán, xâm
nhập mặn
Nam Trung Bộ Bão, lũ, sạt lở đất, lũ quét, hạn hán, xâm
nhập mặn
Đồng bằng sông Cửu Long Lũ lụt, bão, sạt lở đất
CHƯƠNG II: Quy trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng
II.1 Tầm quan trọng của quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng
Trang 5- Sáng kiến về quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng đã thực hiện ở nhiều nơi trên thế giới và đem lại kết quả tốt đẹp Tuy vậy, thực hiện quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng trong nhiều dự án vẫn phải dựa vào nguồn hổ trợ tài chính từ bên ngoài và thương khi kết thúc tài trợ cũng có nghĩa là kết thúc các hoạt động quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng Chính vì lẽ đó, khi nào cộng đồng con chưa phải là những người làm chủ dự án, thì dự án chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng vẫn không thể thực hiện một cách bền vững Vì vậy, những bài học quý giá của các tổ chức với các hoàn cảnh kinh tế- xã hội khác nhau là rất quan trọng, để áp dụng những bài học, kinh nghiệm một cách hiệu quả cần phải có cơ chế thực hiện quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng bền vững được phổ biến rộng rãi cho cộng đồng và các bên
có liên quan với nhau
- Quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng nó khởi nguồn từ cơ sở lý luận của 3 vấn đề thực tiễn:
+ Người dân địa phương hiểu cơ hội cũng như hạn chế của chính mình hơn những người bên ngoài
+ Trong việc hiểu biết các vấn đề địa phương, không ai nắm được bằng người dân sống trong cộng đồng khi cuộc sống và lợi ích của họ bị đe dọa
+ Nhân dân là một nguồn nhân lực phát triển dồi dào, đắt giá của một quốc gia và nhân lực này cần được khai thác và tạo cơ hội phát triển
- Nếu có sự tham gia của cộng đồng vào chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng sẽ rất quan trọng và có những lợi thế vô cùng:
+ Thông tin tốt hơn và chính xác hơn: Người dân bản địa là một nguồn thông tin đáng tin cậy, chính xác về môi trường sống của họ Thông tin này cần được thu thập đầy đủ, phản ánh được tâm tư, nguyện vọng của người dân nơi đó
+ Nâng cao năng lực cho cộng đồng: Trong quá trình tham gia của người dân sẽ tạo niềm tin, phát triển kỹ năng, năng lực và hợp tác của người dân địa phương Điều đó giúp họ tăng khả năng ứng phó với những thách thức của các nhân và nhóm dân cư trong cộng đồng họ đang sống
+ Ứng phó thích hợp: Các giải pháp ứng phó mà chính người dân đề ra dưới sự hướng dẫn của các ngành, các cấp thực hiện chương trình sẽ thích hợp hơn đối với nhu cầu và mong muốn của người dân
+ Học hỏi chuyên môn: Khi tham gia và chương trình này, người dân sẽ có cơ hội tiếp xúc với các chuyên gia, tư vấn, các bộ nhà nước trong việc ứng phó với thảm họa thì người dân sẽ hiểu biết hơn, rèn chuyên môn và giúp đỡ lại cộng đồng của họ trong việc quản lý thảm họa
+ Hướng tới phát triển: Khi tham gia người dân có sự hiểu biết rõ ràng về các giải pháp thực tế và dĩ nhiên họ sẽ có thái độ tích cực đối với phát triển, điều đó có thể tránh được những mâu thuẫn, tranh chấp không đáng có
+ Chi phí thấp hơn: Khi làm việc với người dân, họ sẵn sàng hợp tác để cũng cấp thông tin cho các ban ngành liên quan, điều đó sẽ giảm đi chi phí rất nhiều cho việc thuê máy móc quản lý song với đó người dân cũng sẽ tận tâm với môi trường hơn, họ quản lý và bảo vệ môi trường tốt hơn
+ Các giải pháp mang tính nhân văn và bền vững: Cuộc sống của cộng đồng và địa phương sẽ ổn định rất nhiều Đây là kết quả của hành động trên
II.2 Quy trình các bước thực hiện chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng
Trang 6Để thực hiện chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng tại địa phương, cần tiến hành lựa chọn xã được tham gia Tùy thuộc vào đặc điểm và tình hình cụ thể, các tiêu chí xác định cộng đồng có thể dựa trên các tiêu chí sau:
- Tần suất xuất hiện, cường độ của thảm họa và tác động của thảm họa tới cộng đồng/ xã/ phường Số liệu thống kê có sẵn của Ban chỉ đạo Phòng chống lụt bão Trung ương theo báo cáo hàng năm
- Tỉ lệ nghèo của địa phương theo số liệu của Tổng cục thống kê
- Dân số và số người bị ảnh hưởng bởi thảm họa tại xã/ huyện
- Cam kết của chính quyền địa phương (UBND xã/ huyện/ tỉnh) mong muốn thực hiện chương trình
Chính quyền và các bên liên quan có vai trò trong việc hỗ trợ các cộng đồng thường bị ảnh hưởng bởi rủi ro thảm họa để thực hiện chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng và nâng cao năng lực ứng phó, phục hồi và thích ứng của người dân
Để thực hiện chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng tại một địa phương, cần thực hiện các bước sau Các bước này cần phải thực hiện theo trình tự, tuy vậy một số hoạt động cụ thể của bước này có thể thực hiện cùng thời điểm với các hoạt động của bước khác:
- Bước 1: Giới thiệu về chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng cho nhóm thực hiện và các bên liên quan ở địa phương đó: Giới thiệu chương trình và nội dung tại địa hương, định hướng các nội dung thực hiện chương trình tại địa phương
- Bước 2: Chuẩn bị thực hiện chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng tại địa phương: Chuẩn bị và lên kế hoạch huy động nhân lực, thống nhất cách thức cơ chế thực hiện chương trình tại địa phương
- Bước 3: đánh giá rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng và xác định biện pháp giảm nhẹ rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng: xác định, đánh giá và sếp hạng các rủi ro thảm họa và khả năng chống chọi của cộng đồng
- Bước 4: lập kế hoạch quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng: xây dựng một kế hoạch giảm thiểu rủi ro thông qua một quy trình có sự tham gia của cộng đồng, lồng ghép
kế hoạch quản lý thảm họa vào kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội tại địa phương
- Bước 5: Thực hiện kế hoạch chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng: Tạo
cơ hội cho cộng đồng quản lý thực hiện các hoạt động quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng
CHƯƠNG III: Phân tích các đặc điểm của quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng III.1 Tăng cường sự tham gia của người dân
Người dân tại cộng đồng được khuyến khích, hướng dẫn tham gia vào các hoạt động liên quan đến đánh giá hiểm họa, tình trạng dễ bị tổn thương và khả năng xây dựng
kế hoạch phòng ngừa và giảm nhẹ thảm họa
III.2 Ưu tiên cho những người dễ bị tổn thương nhất
Những người dễ bị tổn thương nhất có cơ hội tham gia vào các hoạt quản lý thảm họa tại địa phương, họ sẽ được hỗ trợ các hoạt động nhằm giảm bớt tình trạng dễ bị tổn thương song song với đó nâng cao khả năng ứng phó thảm họa của chính họ
III.3 Ghi nhận các cách nhận thức khác nhau về rủi ro
Trang 7Tất cả mọi người trong cộng đồng đều hiểu mối đe dọa của các hiểm họa trong cộng đồng Tuy vậy, mỗi người sẽ có cách nhận thức khác nhau về thảm họa, rủi ro chúng
ta sẽ ghi nhận các cách nhận thức đó
III.4 Cộng đồng tựu xác định các biện pháp giảm nhẹ rủi ro
Các biện pháp giảm nhẹ thảm họa cần được chính người dân trong cộng đồng mình tìm ra và lựa chọn biện pháp phù hợp và cụ thể đối với yêu cầu của địa phương III.5 Lồng ghép các hoạt động giảm nhẹ thảm họa với các hoạt động phát triển cộng đồng khác
Trong kế hoạch phát triển kinh tế tại địa phương, phát triển cộng đồng cần được gắn liền với các biện pháp giảm nhẹ rủi ro
III.6 Các tổ chức, cá nhân ngoài cộng đồng đóng vai trò hỗ trợ trong quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng
Các tổ chức, cá nhân ngoài cộng đồng đóng vai trò chủ chốt trong việc hỗ trợ và hướng dẫn người dân địa phương trong các hoạt động thảm họa Chẳng hạn như thông qua việc phối hợp với cán bộ ban phòng chống bão lụt địa phương hướng dẫn các đợt tập huấn, đánh giá và kiểm tra các hoạt động quản lý thảm họa ở các cộng đồng
CHƯƠNG IV: Kon Tum áp dụng quy trình quản lý thảm họa dựa vào địa phương
IV 1 Khái quát về tỉnh Kon Tum
- Vị trí địa lý: Kon Tum nằm ở phía Bắc Tây Nguyên, là một miền núi vùng cao, với địa thế- chính trị- kinh tế quan trọng
- Địa hình: phần lớn tỉnh Kon Tum nằm ở phía Tây của dãy Trường Sơn, địa hình thấp dần từ bắc xuống nam và từ đông sang tây Địa hình nơi đây khá đa dạng: đồi núi, cao nguyên và vùng trũng xem kẽ nhau
- Khí hậu: Kon Tum thuoojcj vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên Nhiệt độ trung bình năm dao động quanh 22-23 độ C Kon Tum có 2 mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô
- Đặc điểm dân cư: Từ một ngôi làng của người Bana bên cạnh dòng sông ĐăkBla thơ mộng, nơi đây đa số là anh em đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống gồm: Xơ Đăng, Gia Rai, Jẻ- Triêng, Brâu, Rơ Măm… đến tụ cư cho đến vị thế quan trọng về chính trị, kinh tế, văn hóa- xã hội của mảnh đất Tây Nguyên bao la, hùng vĩ… Mảnh đất Kon Tum đã trải qua bao biến động thăng trầm với nhiều lần thay đổi tên gọi và địa giới hành chính, khi chính phú áp dụng chính sách kinh tế mới, nhiều bà con từ ngoài bắc xuống Kon Tum để sinh sống và làm ăn, tạo nét đa dạng văn hóa cho nơi đây IV2 Áp dụng quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng ở Kon Tum
- Thật may mắn khi em được sinh ra nơi đây, để có thể kể cho Thầy về những công việc quản lý thảm họa ở địa phương em Tuy Kon Tum nằm sâu trong đất liền, mọi người sẽ nghĩ đến ít chịu ảnh hưởng bởi các thảm họa như bão, lũ lụt đúng không ạ? Thật ra thì không phải như thế, nếu địa phương lân cận ảnh hưởng bởi bão thì Kon Tum cũng chịu ảnh hưởng rất nặng nề do hoàn lưu của bão, tuy không dữ dội, nguy hiểm như ở tâm bão nhưng nó cũng gây ảnh hưởng rất nhiều đến cuộc sống của người dân nơi đây
- Vơi vị trí địa hình cao, nhiều con sông ngắn và dốc, các địa phương ảnh hưởng bão thì hoàn lưu nó cũng ảnh hưởng đến Kon Tum gây mưa rất nhiều, chẳng hạn như cơn bão số 9 lịch sử năm 2009 em vẫn nhớ như in, mưa suốt ngày suốt đêm, thực sự cả
Trang 8nhà em đã không trở tay kịp khi nước lên rất nhanh vào buổi đêm ngập đến ½ tường
cả nhà mới kịp tay dọn lại đồ đạc cần thiết trong nhà và được sơ tán ngày trong đêm
- Với lại nơi đây tiếp cận thông tin bão từ đài thực sự rất khó khăn, một phần người dân nơi đây dân trí còn thấp, nhiều thiệt bị như tivi, điện thoại thời đó còn quá xa xỉ, người dân không đủ điều kiện để mua những thứ đó nên việc tiếp cận và cứu trợ những người bị ảnh hưởng bởi thảm họa gặp muôn vàn khó khăn từ các anh bồ đội, chiến sĩ Đó là những mặt hạn chế, khó khăn khi thảm họa xảy ra và người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất không ai khác là người dân nơi đây
- Nhận thấy được những khó khăn, mặt hạn chế đó UBND tỉnh đã kịp thời chủ trương quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng Tại mỗi ngôi làng nơi em sống, sẽ luôn có những người đứng đầu nói một cách dễ hiểu hơn là “Già làng”, họ là những người được cộng đồng tin tưởng, quý trọng nhất trong làng và là người có tiếng nói quyết định đến những vấn đề của làng Thấy được vai trò của già làng, các cán bộ đã có cơ hội tiếp xúc để trình bày cho những già làng thông tin quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng, để các già làng hiểu và nắm được những thông tin cơ bản dễ hiểu nhất để truyền lại cho cộng đồng mà họ sinh sống Những cán bộ sẽ được già làng cung cấp thông tin về dân cư, xã hội, khí hậu- thủy văn môi trường cộng đồng mà họ đang sống và đó là những thông tin đáng tin cậy và chính xác cao, từ đó các cán bộ sẽ hiểu hơn về ngôi làng đó có thể nghe những tâm tư, nguyện vọng của người dân từ đó đề
ra những hoạt động, kế hoạch phù hợp nhất với điều kiện của ngôi làng đó
- Thực hiện chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng ở tỉnh Kon Tum, những cán bộ là những người bạn của dân làng, họ hiểu được cuộc sống, điều kiện tự nhiên nơi đó, đồng thời lấy được niềm tin của người dân Khi lấy được sự tin tưởng của người dân thì việc thực hiện quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng ắt sẽ thành công đồng thời có thể giữ vững an ninh- trật tự xã hội ở những nơi nhạy cảm nhất, tuyền truyền và phổ biến pháp luật giúp cộng đồng sống và làm việc theo hiến pháp, tuân thủ pháp luật
- Khi thảm họa xảy ra, những người dân địa phương là người nắm bắt địa hình rõ nhất
sẽ biết đâu là vị trí an toàn để cũng cấp cho cán bộ để cán bộ biết và hướng dẫn người dân sơ tán đến nơi an toàn Vì trụ sở UBND xã sẽ thường rất xa cách ngôi làng đến 5-10km cho nên việc đến UBND xã là điều không khả thi, cho nên việc tìm kiếm chổ an toàn để sơ tán nên giao cho cộng đồng vì họ rành địa hình nơi đó
- Đó là những hoạt động cụ thể nhất tại địa phương khi áp dụng chương trình quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng