Tiểu luận 9 điểm: Kinh tế thị trường và mặt trái của kinh tế thị trường. Vận dụng để đề xuất giải pháp giải quyết ô nhiễm

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Học phần Kinh tế chính trị Mác – Lênin (PLT08A) ĐỀ TÀI Kinh tế thị trường và mặt trái của kinh tế thị trường Vận dụng để đề xuất giải pháp giải quyết ô nhiễm.

Học phần: Kinh tế chính trị Mác – Lênin (PLT08A)

ĐỀ TÀI: Kinh tế thị trường và mặt trái của kinh tế thị

trường Vận dụng để đề xuất giải pháp giải quyết ô nhiễm ở Việt Nam hiện nay

Hà Nội, ngày 01 tháng 04 năm 2022

Giảng viên hướng dẫn : NGUYỄN ĐỨC QUỲNH

Sinh viên thực hiện : LÊ THỊ KHÁNH HƯƠNG

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN 2

A LỜI MỞ ĐẦU 3

B NỘI DUNG CHI TIẾT 4

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN. 1 Nền kinh tế thị trường 4

2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 7

CHƯƠNG II: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG TỚI VẤN ĐỀ Ô NHIỄM Ở VIỆT NAM. 1 Thực trạng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam 8

2 Vấn đề ô nhiễm môi trường hiện nay ở Việt Nam 10

CHƯƠNG III: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP. 1 Khắc phục mặt trái của nền kinh tế chính trị 15

2 Giải pháp khắc phục vấn đề ô nhiễm môi trường 16

C KẾT LUẬN 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, cho phép em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo trong khoa lý luận chính trị, đặc biệt là thầy Nguyễn Đức Quỳnh nhiệt tình giảng dạy, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em và các bạn được học và kiểm tra trong tình hình dịch bệnh cho chúng em nhà trường đã truyền đạt cho em rất nhiều kiến thức

bổ ích để thực hiện khóa luận và cũng như có được hành trang vững chắc trong tương lai Do giới hạn kiến thức và khả năng lý luận của bản thân còn nhiều thiếu sót và hạn chế, mong thầy cô có thể bỏ qua

A LỜI MỞ ĐẦU

Kinh tế là một ngành không thể thiếu của mọi quốc gia trên thế giới Chính vì thế,

nó chiếm một vai trò quan trọng trong hệ thống nhà nước của mỗi quốc gia Không chỉ vậy, lĩnh vực kinh tế còn ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống xã hội Do có vai trò quan trọng như vậy nên mỗi một thay đổi dù lớn hay nhỏ của ngành kinh tế đều ảnh hưởng đến sự phát triển chung của xã hội

Sau 35 năm thực hiện đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã có nhiều chuyển biến vô cùng to lớn, với tốc độ tăng trưởng khá ấn tượng Việc chính thức trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới – WTO và với 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) đã và đang mở ra cho Việt Nam rất nhiều cơ hội để khẳng định được vị thế của bản thân trên con đường hội nhập, đồng thời cũng đánh dấu một bước ngoặt lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam trên bản đồ kinh tế thế giới Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam là một nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa đang phát triển, là một hệ thống kinh tế hỗn hợp Nhưng bởi, không có nền kinh tế nào là toàn diện nên nền kinh tế ở Việt Nam vẫn còn một số nhược điểm, mặt trái cần phải khắc phục Đặc biệt là vấn đề ô nhiễm môi trường ở Việt Nam hiện nay Như vậy, đi đôi với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, nền kinh tế thị trường cũng

đã bộc lộ ra nhiều bất cập và sự áp lực lớn đối với môi trường sinh thái Tình trạng

ô nhiễm môi trường ở Việt Nam cũng diễn biến phức tạp, chất lượng môi trường ở nhiều nơi suy giảm, chỉ số AQI cũng ngày càng tăng cao, đặc biệt là ở các khu vực tập trung nhiều hoạt động phát triển; nguồn sinh học và chất lượng rừng suy thoái đến mức báo động; lũ lụt, hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng; sự cố môi trường xảy

ra nhiều, gây hậu quả nghiêm trọng khiến an ninh sinh thái bị đe dọa Những vấn đề này đã trở thành nguy cơ cản trở sự phát triển bền vững của đất nước, cũng như ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống và sự phát triển của con người chúng ta

Đứng trước thực tế đó, nghiên cứu những đặc trưng của kinh tế thị trường và tìm giải pháp cơ bản để hạn chế những nhược điểm ảnh hưởng đến con người nói chung

và vấn đề ô nhiễm nói riêng, chính là lý do mà bản thân em quyết định chọn đề tài

1: “Kinh tế thị trường và mặt trái của kinh tế thị trường Vận dụng để đề xuất

giải pháp giải quyết ô nhiễm ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài tiểu luận của mình

Bài luận được thực hiện dựa trên những quan điểm, tư tưởng kinh tế chính trị của chủ nghĩa Mác - Lênin và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử Phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng để thực hiện đề tài là: phương pháp lịch sử và logic; thống kê, tổng hợp và phân tích đánh giá Song, trong quá trình làm bài có thể sẽ xảy ra những sai sót, nhưng em mong sẽ được thầy/cô bỏ qua và để lại góp ý giúp bài tiểu luận này được hoàn thiện hơn

B NỘI DUNG CHI TIẾT CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Nền kinh tế thị trường

1.1 Khái niệm về kinh tế thị trường

Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế được vận hành theo cơ chế thị trường Đó là nền kinh tế hàng hóa phát triển cao, ở đó mọi quan hệ sản xuất và trao đổi đều được thông qua thị trường, chịu sự tác động, điều tiết của các quy luật thị trường

Sự hình thành kinh tế thị trường là khách quan trong lịch sử: từ kinh tế tự nhiên, tự túc, kinh tế hàng hóa rồi từ kinh tế hàng hóa phát triển thành kinh tế thị trường Kinh tế thị trường cũng trải qua quá trình phát triển ở các trình độ khác nhau từ kinh

tế thị trường sơ khai đến kinh tế thị trường hiện đại ngày nay Kinh tế thị trường là sản phẩm của văn minh nhân loại

* Đặc trưng phổ biến của nền kinh tế thị trường

Kinh tế thị trường đã phát triển qua nhiều giai đoạn với nhiều mô hình khác nhau, các nền kinh tế thị trường có những đặc trưng chung bao gồm:

Thứ nhất, có sự đa dạng của các chủ thể kinh tế, nhiều hình thức sở hữu Các chủ thể kinh tế bình đẳng trước pháp luật

Thứ hai, thị trường đóng vai trò quyết định trong việc phân bổ các nguồn lực xã hội thông qua hoạt động của các thị trường bộ phận

Thứ ba, giá cả được hình thành theo nguyên tắc thị trường, cạnh tranh vừa là môi trường, vừa là động lực thúc đẩy kinh tế phát triển

Thứ tư, động lực trực tiếp của các chủ thể sản xuất kinh doanh là lợi ích kinh tế xã hội

Thứ năm, nhà nước là chủ thể thực hiện chức năng quản lý, nhà nước điều tiết đối với các quan hệ kinh tế, đồng thời, nhà nước khắc phục khuyết tật của thị trường Thứ sáu, kinh tế thị trường là nền kinh tế mở, thị trưởng trong nước gắn liền với thị trường quốc tế

Các đặc trưng trên mang tính phổ biến của mọi nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, tùy theo điều kiện lịch sử cụ thể, tùy theo chế độ chính trị xã hội của mỗi quốc gia, ngoài những đặc trưng chung, mỗi nền kinh tế thị trường quốc gia có thể có đặc trưng riêng, tạo nên tính đặc thù và các mô hình kinh tế thị trường khác nhau

1.2 Ưu thế và mặt trái của nền kinh tế thị trường

Nền kinh tế thị trường có nhiều ưu thế, tuy nhiên, nó cũng có những khuyết tật Những ưu thế và khuyết tật đó là:

- Ưu thế của nền kinh tế thị trường

Một là, nền kinh tế thị trường luôn tạo ra động lực cho sự sáng tạo các chủ thể kinh

tế

Trong nền kinh tế thị trường, các chủ thể luôn có cơ hội để tìm ra động lực cho sự sáng tạo của mình Thông qua vai trò của thị trường mà nền kinh tế thị trường trở thành phương thức hữu hiệu kích thích sự sáng tạo trong hoạt động của các chủ thể kinh tế, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tự do của họ, qua đó, thúc tăng năng suất lao động, tăng hiệu quả sản xuất, làm cho nền kinh tế hoạt động năng động, hiệu quả Nền kinh tế thị trường chấp nhận những ý tưởng sáng tạo mới trong thực hiện sản xuất kinh doanh và quản lý Nền kinh tế thị trường tạo môi trường rộng mở cho các mô hình kinh doanh mới theo sự phát triển của xã hội

Hai là, nền kinh tế thị trường luôn phát huy tốt nhất tiềm năng của mọi chủ thể, các vùng miền cũng như lợi thế quốc gia,

Trong nền kinh tế thị trường, mọi tiềm năng, lợi thế đều có thể được phát huy, đều

có thể trở thành lợi ích đóng góp cho xã hội Thông qua vai trỏ gắn kết của thị trường mà nền kinh tế thị trường trở thành phương thức hiệu quả hơn hẳn so với nền kinh tế tự cấp tự túc hay nền kinh tế kế hoạch hội để phát huy tiềm năng, lợi thể

của từng thành viên, từng vùng miền trong quốc gia, của từng quốc gia trong quan

hệ kinh tế với phần còn lại của thế giới

Ba là, nền kinh tế thị trường tạo luôn tạo ra các phương thức để thỏa mãn tối đa nhu cầu của con người, từ đó thúc đẩy tiến bộ, văn minh xã hội,

Trong nền kinh tế thị trường, các thành viên của xã hội luôn có thể tìm thấy cơ hội tối đa để thỏa mãn nhu cầu của mình, với sự tác động của các quy luật thị trường luôn tạo ra sự phù hợp giữa khối lượng, cơ cấu sản xuất với khối lượng, cơ cấu nhu cầu tiêu dùng của xã hội Nhờ đó, nhu cầu tiêu dùng về các loại hàng hóa, dịch vụ khác nhau được đáp ứng kịp thời; người tiêu dùng được thỏa mãn nhu cầu cũng như đáp ứng đầy đủ mọi chủng loại hàng hóa, dịch vụ Thông qua đó, nên kinh tế thị trường trở thành phương thức để thúc đẩy văn minh, tiến bộ xã hội

- Khuyết tật của nền kinh tế thị trường

Bên cạnh những ưu thế, kinh tế thị trường cũng những khuyết tật vốn có Những khuyết tật chủ yếu của kinh tế thị trường bao gồm:

Một là, trong nền kinh tế thị trường luôn tiềm ẩn những rủi ro khủng hoảng

Sự vận động của cơ chế thị trường không phải khi nào cũng tạo được những cân đối, do đó, luôn tiềm ẩn những nguy cơ khủng hoảng Khủng hoảng có thể diễn ra cục bộ, có thể diễn ra trên phạm vi tổng thể Khủng hoảng có thể xảy ra đối với mọi loại hình thị trường, với mọi nền kinh tế thị trường Sự khó khăn đối với các nền kinh tế thị trường thể hiện ở chỗ, các quốc gia rất khó dự báo chính xác thời điểm xảy ra khủng hoảng Nền kinh tế thị trường không tự khắc phục được những rủi ro tiềm ẩn này

Hai là, nền kinh tế thị trường không tự khắc phục được xu hướng cạn kiệt tài nguyên không thể tái tạo, suy thoái môi trường tự nhiên, môi trường xã hội

Do phần lớn các chủ thể sản xuất kinh doanh trong nền kinh tế thị trường luôn đặt mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận tối đa nên luôn tạo ra ảnh hưởng tiềm ẩn đối với nguồn lực tài nguyên, suy thoái môi trường Cũng vì động cơ lợi nhuận, các thủ thể sản xuất kinh doanh có thể vi phạm cả nguyên tắc đạo đức để chạy theo mục tiêu làm giàu thậm chí phi pháp, góp phần gây ra sự xói mòn đạo đức kinh doanh, thậm chí

cả đạo đức xã hội Đây là những mặt trái mang tính khuyết tật của bản thân nền kinh tế thị trường Cũng vì mục tiêu lợi nhuận, các chủ thể hoạt động sản xuất kinh

doanh có thể không tham gia vào các lĩnh vực thiết yếu cho nền kinh tế nhưng có lợi nhuận kỳ vọng thấp, rủi ro cao, quy mô đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài, Tự nền kinh tế thị trường không thể khắc phục được các khuyết tật này

Ba là, nền kinh tế thị trưởng không tự khắc phục được hiện tượng phân hóa sâu sắc trong xã hội

Trong nền kinh tế thị trường, hiện tượng phân hóa xã hội về thu nhập, về cơ hội là tất yếu Bản thân nền kinh tế thị trường không thể tự khắc phục được khía cạnh phần hóa có xu hướng sâu sắc Các quy luật thị trường luôn phân bố lợi ích theo mức độ và loại hình hoạt động tham gia thị trường, cộng với tác động của cạnh tranh mà dẫn đến sự phân hóa như một tất yếu Đây là khuyết tật của nền kinh tế thị trường cần phải có sự bổ sung và điều tiết bởi vai trò của nhà nước

Do những khuyết tật của kinh tế thị trường nên trong thực tế không tồn tại một nền kinh tế thị trường thuần túy, mà thường có sự can thiệp của nhà nước để sửa chữa những thất bại của cơ chế thị trường Khi đó, nền kinh tế được gọi là kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước hay nền kinh tế hỗn hợp

2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế vận hành theo các quy luật của thị trường, đồng thời góp phần hướng tới từng bước xác lập một xã hội

mà ở đó dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; có sự điều tiết của Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Trong nền kinh tế thị trường, tính tự chủ của các chủ thể kinh tế là rất cao; giá cả là phạm trù kinh tế trung tâm, là công cụ quan trọng, thông qua cung cầu để kích thích điều tiết hoạt động kinh tế của các chủ thể kinh tế Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, Nhà nước thực hiện quản lý nền kinh tế thông qua pháp luật và điều tiết nền kinh tế thông qua các chính sách và các công cụ kinh tế vĩ mô, đảm bảo định hướng XHCN

CHƯƠNG II: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CỦA NỀN KINH TẾ THỊ

TRƯỜNG VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG TỚI VẤN ĐỀ Ô NHIỄM Ở VIỆT NAM

1 Thực trạng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

1.1.Mặt tích cực của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

“Hơn 35 năm đổi mới nền kinh tế Việt Nam theo hướng thị trường đã mang lại nhiều kết quả quan trọng Bộ máy quản lý nhà nước tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả hơn Môi trường kinh doanh được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp tham gia hoạt động kinh doanh và làm giàu chính đáng Quy mô nền kinh tế được mở rộng, chất lượng tăng trưởng được cải thiện Việt Nam từ một nước nghèo, kém phát triển đã trở thành nước đang phát triển và tham gia nhóm nước có thu nhập trung bình thấp từ năm 2008; từ nước nhập siêu đã trở thành nước xuất siêu, ”, Hội thảo “Hoàn thiện nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” TS Trần Thị Hồng Minh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) phát biểu

Kể cả trong tình hình covid 19, tốc độ tăng trưởng của kinh tế Việt Nam vẫn có sự

ổn định, theo Tổng cục Thống kê, mặc dù bị ảnh hưởng nghiêm trọng tới mọi lĩnh vực của nền kinh tế, đặc biệt trong quý III của năm 2021 khiến nhiều địa phương kinh tế trọng điểm phải thực hiện giãn cách xã hội kéo dài để phòng, chống dịch bệnh nhưng GDP quý IV năm 2021 vẫn ước tính tăng 5,22% so với cùng kỳ năm trước Tuy tốc độ tăng trưởng chưa cao nhưng đây cũng là một thành công lớn của nước ta trong việc duy trì sự ổn định đặc biệt là công cuộc phòng chống dịch bệnh, duy trì sản xuất kinh doanh Có thể thấy, nền kinh tế thị trường của Việt Nam đã đề cao người dân lên hàng đầu, là nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa, luôn hướng tới giá trị toàn diện Theo U.S News & World Report, Việt Nam hiện nay đang có một môi trường tích cực và ổn định về cả kinh tế và chính trị, duy trì mức tăng trưởng GDP, kiểm soát tốt lạm phát và các chính sách cải thiện nợ xấu, thâm hụt ngân sách cũng được đề ra một cách hợp lý Không chỉ vậy, tỉ lệ hộ nghèo ở Việt Nam giảm còn 1,45% và tạo nên một huyền thoại trong công tác giảm nghèo trở thành một trong những nước có tốc độ tăng trưởng của chỉ số HDI cao Ngoài ra, tính ưu việt của kinh tế thị trường, đã thúc đẩy những thuận lợi đến từ cuộc cách mạng 4.0, cũng như sự gia nhập các tổ chức và hiệp hội kinh tế lớn trên thế giới như

Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiê ̣p

đi ̣nh Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP)

1.2 Mặt trái của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Tuy có sự phát triển trong nhiều lĩnh vực nhưng hiện tại, vẫn còn một số hạn chế, thách thức trong quá trình tiếp tục hoàn thiện nền kinh tế thị trường Việt Nam Từ xác định cụ thể, rõ ràng bên trong nền kinh tế thị trường sao cho phù hợp với điều kiện, bối cảnh mới đến giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường, vấn đề

sở hữu và quyền tài sản, phát triển các thị trường nền tảng, nhất là thị trường đất đai, cải cách doanh nghiệp nhà nước và phát triển các khu vực ngoài nhà nước và các vấn đề xã hội, đặc biệt về môi trường và hệ sinh thái

a) Kinh tế thị trường gia tăng khoảng cách giàu nghèo của xã hội

Do mô hình kinh tế thị trường hướng tới tính công bằng, văn minh nên mọi cá nhân, doanh nghiệp đều có thể tham gia và phát triển theo năng lực của mỗi người Điều này đã làm cho số lượng người giàu tăng nhanh và dẫn đến giàu nghèo trong xã hội

bị phân hóa Bởi năng lực và khả năng của mỗi người là khác nhau, có người nắm bắt được cơ hội và xu thế trở nên giàu có, cũng có người không bắt kịp thời đại mà dần thụt lùi rồi trở nên nghèo khổ Sự chênh lệch về vốn, kinh nghiệm dần lâu bị

mở rộng, họ lại càng có ít có cơ hội tiếp cận và hạn chế đảm bảo những điều kiện sống cơ bản Từ đó, bất công xã hội cũng tăng cao bởi nền kinh tế càng phát triển các dịch vụ hay chi phí xã hội cũng chủ yếu đáp ứng các nhu cầu đời sống của người giàu TS Phùng Đức Tùng – viện trưởng viện nghiên cứu phát triển Mekong

đã nhận định rằng:“ Tăng trưởng GDP mang lại lợi ích cho người giàu còn người nghèo được hưởng lợi rất ít và ngày càng ít đi”

b) Kinh tế thị trường làm xuất hiện các tệ nạn xã hội

Vì kinh tế thị trường phần lớn hướng đến lợi nhuận nên vô tình điều này đã làm xuất hiện những hành vi vượt ngoài tầm kiểm soát của pháp luật, các tệ nạn diễn ra

và tác động đến tư tưởng, đạo đức, lối sống, hành vi của một bộ phận doanh nghiệp, cán bộ Do có sự điều tiết của nhà nước, một số doanh nghiệp lại vì lợi nhuận và dựa vào lỗ hổng của pháp luật, để lách luật, ăn chặn, chốn thuế và bắt tay với những cán bộ, đảng viên thiếu tu dưỡng, lâu dần sa vào chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, cơ hội,