QUAN HỆ TRUNG QUỐC MYANMAR TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2021 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRUNG QUỐC HỌC NGƯỜI HƯỚNG

hoang minh hong docx 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG MINH HỒNG QUAN HỆ TRUNG QUỐC MYANMAR TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2021 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRUNG QUỐC HỌC NGƯỜI HƯỚNG.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG MINH HỒNG

-QUAN HỆ TRUNG QUỐC - MYANMAR

TỪ NĂM 2011 ĐẾN NĂM 2021

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRUNG QUỐC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS PHÙNG THỊ HUỆ

TS VÕ XUÂN VINH

Hà Nội – 2022

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự trỗi dậy của Trung Quốc trên mọi lĩnh vực, đặc biệt là dướithời đại của Tập Cận Bình, sự quyết đoán ngày một gia tăng củaTrung Quốc đã báo hiệu sự trở lại của cuộc cạnh tranh các cườngquốc trong trật tự quốc tế Đối với khu vực Đông Nam Á, bối cảnhmới khiến cho khu vực này đang đóng một vai trò ngày càng quantrọng Vị trí của Đông Nam Á giúp nó trở thành cầu nối thuận tiệnnhất cho Trung Quốc tới châu Phi, châu Âu và các vùng biển lân cận.Chính vì vậy, trong quá trình mở rộng ảnh hưởng của mình, TrungQuốc đặc biệt coi trọng việc gìn giữ và củng cố ảnh hưởng của mình

ở Đông Nam Á Để làm được điều này, việc gia tăng quan hệ vàkiểm soát các quốc gia thuộc Đông Nam Á là điều vô cùng cần thiết.Myanmar là quốc gia nằm giữa Trung Quốc và Ấn Độ, có vị trínối liền vành đai chiến lược châu Á-Thái Bình Dương với Ấn ĐộDương Vị trí địa – chiến lược của Myanmar càng được nâng cao khinước này tiến hành cải cách chính trị và kinh tế từ đầu năm 2011.Quan hệ Trung Quốc - Myanmar vẫn luôn đóng một vai trò quantrọng trong chính sách ngoại giao của mỗi nước Trung Quốc với vaitrò là quốc gia có ảnh hưởng truyền thống tại Myanmar luôn coi đấtnước chùa Vàng là một điểm nhấn chiến lược trong chính sách củamình với Đông Nam Á Trong khi đó, Myanmar trong suốt thời kỳchính phủ quân sự đã có sự phụ thuộc chặt chẽ vào người láng giềngkhổng lồ của mình trên mọi lĩnh vực Cuộc cải cách chính trị củaMyanmar diễn ra năm 2011 đã tạo ra những thay đổi vô cùng lớn

trong cục diện chính trường của nước này, cũng như trong chính sáchđối ngoại của Myanmar Điều này khiến Trung Quốc mất đi vị trí độctôn tại Myanmar.

Việc nghiên cứu quan hệ Trung Quốc - Myanmar, đặc biệt từkhi Myanmar tiến hành cải cách chính trị có ý nghĩa vô cùng quan

trọng Về ý nghĩa khoa học, một công trình nghiên cứu tổng thể về

quan hệ Trung Quốc - Myanmar từ sau cải cách chính trị sẽ góp phầncung cấp một phần trong bức tranh nghiên cứu quan hệ Trung Quốc -Myanmar, cũng như nhận diện rõ nét hơn chính sách của Trung Quốc

với Đông Nam Á Về ý nghĩa thực tiễn, việc nghiên cứu về quan hệ

Trung Quốc - Myanmar cũng sẽ góp phần lí giải và đưa ra những bàihọc kinh nghiệm của các nước nhỏ trong việc ứng xử và có nhữngđối sách với Trung Quốc Điều này vô cùng có ý nghĩa với quá trìnhhoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam

Về tính thời sự của vấn đề nghiên cứu, cuộc đảo chính diễn ra

tháng 2 năm 2021 tại Myanmar cùng với cách tiếp cận mới củaTrung Quốc trong quan hệ Trung Quốc - Myanmar đặt ra một vấn đềcấp thiết trong việc thúc đẩy vai trò của ASEAN trong việc giảiquyết các điểm nóng an ninh khu vực Chính vì nghiên cứu mối quan

hệ Trung Quốc - Myanmar vừa có giá trị khoa học vừa có giá trị thựctiễn sâu sắc, nên học viên đã lựa chọn đề tài cho Luận án tiến sĩ củamình là: Quan hệ Trung Quốc - Myanmar từ năm 2011 đến 2021

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Luận án muốn nhìn nhận rõ bản chất của mối quan hệ TrungQuốc - Myanmar, cũng như sự điều chỉnh linh hoạt của Trung Quốctrong mối quan hệ này

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu trên, Luận án sẽ tập trung vào cácnhiệm vụ nghiên cứu sau:

1) Phân tích cơ sở của quan hệ Trung Quốc – Myanmar từ năm

2011 đến 2021

2) Phân tích diễn tiến quan hệ Trung Quốc - Myanmar trên một

số lĩnh vực chính như: chính trị, kinh tế, an ninh-quốc phòng, và vănhóa-xã hội

3) Chỉ ra một số điểm nổi bật của cặp quan hệ này, đánh giá tácđộng của quan hệ Trung Quốc – Myanmar đối với Trung Quốc,Myanmar và các nhân tố liên quan, bước đầu đánh giá triển vọng củaquan hệ Trung Quốc - Myanmar và gợi mở cho Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ Trung Quốc – Myanmar từnăm 2011 đến năm 2021

4 Phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận

4.1 Cách tiếp cận

Do đây là quan hệ giữa 1 nước lớn và 1 nước nhỏ, do vậy, Luận

án sẽ nhìn nhận vấn đề nghiên cứu từ sự chủ động trong chính sáchcủa Trung Quốc với Myanmar, từ đó đánh giá phản ứng chính sách

của Myanmar Trong quan hệ Trung Quốc - Myanmar trên các lĩnhvực, Luận án cũng chủ yếu phân tích sự chủ động của Trung Quốctrong gia tăng quan hệ với Myanmar nhiều hơn.

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Do tính chất liên ngành, đa ngành của khoa học xã hội nóichung và nghiên cứu Trung Quốc học nói riêng, Luận án sẽ sử dụngmột số phương pháp chính như: phương pháp phân tích chính sách,phương pháp tổng hợp, phương pháp lịch sử (đồng đại và lịch đại).Những phương pháp nghiên cứu kể trên sẽ được kết hợp và vận dụngtrong Luận án một cách linh hoạt

5 Đóng góp của Luận án

- Đóng góp về mặt khoa học: Luận án đã cung cấp một cáchtiếp cận về quan hệ bất đối xứng giữa nước lớn và nước nhỏ cóchung đường biên giới, và có những mối ràng buộc từ trong lịch sử.Đặc biệt, nghiên cứu quan hệ Trung Quốc - Myanmar sẽ cung cấpcách nhìn nhận về phương thức Trung Quốc sử dụng trong quan hệvới các nước nhỏ khác

- Đóng góp về mặt thực tiễn: Đây là một hướng nghiên cứu tuykhông phải là quá mới nhưng vẫn còn nhiều vấn đề khoa học cầnphải làm rõ Luận án làm rõ thực chất mối quan hệ Trung Quốc -Myanmar trên các phương diện, coi đây là một mảnh ghép trongchiến lược của Trung Quốc đối với khu vực Qua việc phân tích cácnội dung nêu trên, Luận án mong muốn làm rõ hệ luỵ mối quan hệnày đối với Myanmar và những tác động đối với khu vực

6 Bố cục của Luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục,Luận án được kết cấu theo 4 chương với nội dung chính như sau:

Chương 1: Tổng quan lịch sử nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở và các nhân tố tác động tới quan hệ Trung

Quốc - Myanmar

Chương 3: Thực trạng quan hệ Trung Quốc – Myanmar giai

đoạn 2011-2021

Chương 4: Một số nhận xét về quan hệ Trung Quốc - Myanmar

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU 1.1 Những nghiên cứu về cơ sở - nhân tố tác động đến quan hệ Trung Quốc – Myanmar

1.1.1.Những công trình nghiên cứu của học giả trong nước

Học giả trong nước tiếp cận vấn đề nhìn chung chưa sâu, thêmmột hạn chế là vấn đề thời gian chưa thật sự được cập nhật, có rất ítcác công trình được viết trong thời gian sau chính biến Myanmar trởlại đây Hơn nữa, công trình của các học giả đề cập riêng lẻ các thông

số, chưa có tính thức thời so với thời điểm hiện nay, sự thay đổi vềnhững mặt như nền chính trị và xã hội, yếu tố đại dịch và sự vữngvàng trong việc “bảo vệ lập trường” của Myanmar về vấn đề kinh tế,đầu tư đã làm cho tình hình quan hệ hai nước không còn được “sâuđậm, keo sơn” như trước

1.1.2 Những công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài

Nghiên cứu sinh có tìm hiểu những công trình từ năm 1980 trởlại đây của các học giả Trung Quốc cũng như phương Tây Các họcgiả cũng nhìn nhận quan hệ hai nước từng rất khăng khít và bên chặt,tuy nhiên do từ những năm đầu của đầu thế kỷ 21 trở lại đây TrungQuốc nổi lên như một cường quốc, hơn nữa vị thế của khu vực Đông

Nam Á rất đặc biệt, nên nhiều tác giả cũng khẳng định mối quan hệnày “không hề đơn giản”.

1.2 Những nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc Myanamar trên từng lĩnh vực

1.2.1 Về lĩnh vực chính trị ngoại giao

Đây là một phương diện khá phong phú được nhiều học giảtrong nước và quốc tế quan tâm Hầu như “nhất cử nhất động” củanhà lãnh đạo cấp cao giữa hai nước đều được cả “thế giới” để tâmquan sát Các chính sách đối ngoại của Trung Quốc đối với Myanmar

và và Myanmar đối với Trung Quốc

1.2.2 Về lĩnh vực kinh tế thương mại

Có nhiều tài liệu giúp nghiên cứu sinh tìm được những con số

cụ thể cho việc Trung Quốc đã đầu tư vào Myanmar nhiều như thếnào, tiềm năng thủy điện và những tài nguyên thiên nhiên khác củaMyanmar được Trung Quốc nhìn nhận rất rõ ràng ví dụ như: TrungQuốc là đối tác thương mại lớn nhất của Mianmar, chiếm 31% tổngkim ngạch nhập khẩu (tương đương 6,52 tỷ đô la) và 36% kim ngạchxuất khẩu ( tương đương 5,37 tỷ đô ) Đặc biệt , Myanmar có chungđường biên giới với Trung Quốc, Thái Lan và Ấn Độ Tỷ trọngthương mại qua biên giới ngày càng tăng, trong đố Mianmar xuấtkhẩu 42,3% và nhập khẩu 17% qua đường biên này năm 2019

1.2.3 Về lĩnh vực an ninh – quốc phòng

An ninh quốc phòng của hai nước cũng là vấn đề mà cả khuvực lẫn thế giới luôn dõi theo Trung Quốc nhận thấy biển Đông chấtchứa kho tàng tài nguyên khổng lồ, việc đầu tư về an ninh quốcphòng cũng như nâng cao trữ lượng vũ khí của Trung Quốc đã đưanước này lên làm một trong những tâm điểm của Châu Á Myanmar

là thị trường xuất khẩu vũ khí lớn của Trung Quốc, quan hệ songphương này cũng không phải lúc nào cũng “thuận buồm xuôi gió”.

1.2.4 Về các lĩnh vực khác

Quan hệ của hai nước không chỉ được thể hiện qua những mảngchính ở trên, mà còn Trung Quốc cũng còn có rất nhiều sự “giúp đỡ”mỗi khi Myanmar gặp khó khăn Ví dụ như Trung Quốc đã dùng đến

“ngoại giao vaccine” để lấy lòng xứ sở Chùa Vàng, đồng hành vớiviệc đó là cử các y bác sỹ và mang đến vật tư y tế để đất nước nàyvực lên qua đại dịch Ngoài ra Trung Quốc còn nâng tầm ảnh hưởngtại Myanmar bằng các phương thức trao những suất học bổng giá trị

và tổ chức những tuần lễ “văn hóa”, tài trợ những bộ phim điện ảnhmang đậm màu sắc Trung Hoa,mở học viên Khổng Tử,… để truyền

bá rộng rãi tư tưởng đạo Khổng, xòa bớt khoảng cách về văn hóagiữa người dân hai quốc gia

1.3 Một số nhận xét

Về thành tựu đạt được, các công trình của các học giả trong

nước và nước ngoài chủ yếu tập trung đề cập đến quá trình phát triểncủa chính sách ngoại giao Trung Quốc trong giai đoạn cải cách mởcửa và dành một phần nhỏ cho quan hệ của Trung Quốc vớiMyanmar chưa được đánh giá một cách toàn diện và tổng quát.Trên

cơ sở đa dạng về các lĩnh vực nghiên cứu, cách tiếp cận cũng nhưcách luận giải vấn đề, những kết quả nghiên cứu từ những công trìnhtrước đây trở thành nguồn tham khảo quý giá đối với quá trình thựchiện Luận án

Về khoảng trống trong các nghiên cứu, mặc dù các nghiên cứu

trong và ngoài nước là rất phong phú Tuy nhiên, một công trìnhmang tính hệ thống và chuyên sâu về quan hệ Trung – Myanmar trên

các lĩnh vực, đồng thời đưa ra đặc điểm quan hệ hai quốc gia nàytrong giai đoạn năm 2011 đến năm 2021 là còn thiếu vắng, Chính vìvậy, đây trở thành không gian nghiên cứu giúp cho Luận án có đượcđiểm mới và mang tính hệ thống hơn.

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ VÀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN

QUAN HỆ TRUNG QUỐC - MYANMAR

2.1 Cơ sở quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2011-2021

2.1.1 Cơ sở lý luận

2.1.1.1 Lý luận về quan hệ bất đối xứng

Quyền lực: Luận án áp dụng định nghĩa của Nye về quyền lực

-như một khả năng ảnh hưởng đến người khác để đạt được kết quả mà

họ mong muốn Với Myanmar, mối quan hệ với Trung Quốc đượcđánh giá là sự cam kết cho quá trình ổn định an ninh của chínhMyanmar Với Trung Quốc, quyền lực vừa là mục tiêu, vừa là

phương tiện trong quan hệ với Myanmar Lợi ích quốc gia: Lợi ích

quốc gia là một trong những khái niệm cũ tồn tại như nền tảng củachính sách đối ngoại Xuất phát từ lợi ích quốc gia, cơ sở này cũngtrở thành lí giải nguyên nhân cho những thay đổi trong quan hệ song

phương giữa hai nước Lý thuyết phụ thuộc: Lý thuyết phụ thuộc cho

rằng các nguồn lực chảy từ các quốc gia nghèo và kém phát triển đếncác quốc gia giàu có Từ góc nhìn của Lý thuyết phụ thuộc, Luận án

có thể nhìn nhận rõ bản chất quan hệ kinh tế Trung Quốc - Myanmar,đồng thời đánh giá những thách thức mà Myanmar có thể gặp phảitrong quan hệ với Trung Quốc, xuất phát từ mối quan hệ kinh tế

2.1.1.2 Phản ứng của các nước nhỏ trong quan hệ với các nước lớn

Trước những thách thức trong việc ứng phó với các nước lớn vàchính sách của họ, có thể xem xét phản ứng của các nước nhỏ trongmối quan hệ với các nước lớn theo 3 hướng: Hướng thứ nhất là cânbằng (balancing) Hướng thứ hai là phòng bị nước đôi (hedging), đây

là một chiến lược trong đó một quốc gia theo đuổi đồng thời nhiềuchính sách khác nhau với một quốc gia khác, nhằm tránh tình trạngphải lựa chọn chiến lược theo một chiều hướng duy nhất Hướng thứ

ba là phù thịnh, đây là hướng chính sách mà phần lớn các nước nhỏlựa chọn trong việc ứng xử quan hệ với nước lớn Việc đánh giá bahướng lựa chọn trong phản ứng của các nước nhỏ với nước lớn, cóthể giúp Luận án xem xét phản ứng của Myanmar trong mối quan hệvới Trung Quốc

2.1.2 Cơ sở lịch sử quan hệ Trung Quốc - Myanmar trước 2011

2.1.2.1 Trong lĩnh vực chính trị - ngoại giao

Trong những năm 1950 và 1960, Trung Quốc coi mối quan hệcủa mình với Myanmar là “hình mẫu” cho sự phát triển quan hệ vớicác nước Châu Á và Châu Phi khác Giai đoạn những năm 60, mốiquan hệ Trung Quốc - Myanmar cũng bắt đầu rạn nứt bằng thái độ

dè dặt trong quan hệ với nhau Sự bùng nổ của các vụ chống TrungQuốc ở Yangon vào năm 1967 được coi là đỉnh điểm trong căngthẳng quan hệ hai nước Năm 1988, thông qua một cuộc đảo chính,chính phủ quân sự đã giành được quyền lực và kiểm soát các phongtrào dân chủ trong nước Tuy nhiên, Trung Quốc đã ngay lập tứckhởi xướng mối quan hệ song phương mạnh mẽ với chính phủ quân

sự mới của Myanmar Khi các chính phủ phương Tây bắt đầu áp đặtcác biện pháp trừng phạt đối với chính phủ quân sự để đối phó vớicác cuộc đàn áp năm 1988 và việc không tuân theo kết quả của cuộc

bầu cử năm 1990, Trung Quốc đã trở thành nguồn hỗ trợ và bảo vệchính cho Myanmar trong cộng đồng quốc tế.

2.1.2.2 Trong lĩnh vực kinh tế

Trong giai đoạn 1996-2005, thương mại giữa tỉnh Vân Nam(Trung Quốc) với Myanmar đã chiếm khoảng 55% tổng giá trịthương mại của Myanmar; khoảng trên 80% hàng hóa của Myanmarxuất khẩu sang Trung Quốc và nước này nhập khẩu khoảng 40%hàng hóa qua biên giới Vân Nam Đặc biệt, “dịch vụ một cửa là sángkiến được đưa ra năm 1995 đã giúp thúc đẩy quan hệ kinh tế giữaMyanmar và Vân Nam Điều này khiến Myanmar trở thành đối tácthương mại lớn nhất của tỉnh Vân Nam so với các nước trongASEAN tại thời điểm đó

Trung Quốc đã cung cấp các khoản vay ưu đãi cho chính quyềnquân sự Trong giai đoạn 1989-2005, đầu tư trực tiếp của TrungQuốc ở Myanmar chỉ đạt 194,221 triệu USD và tập trung trong 26lĩnh vực Do chịu sự cô lập từ các nước phương Tây, Myanmar tronggiai đoạn quân sự hầu như chịu sự ảnh hưởng tuyệt đối của TrungQuốc, cũng như Trung Quốc trở thành đối tác kinh tế duy nhất củaquốc gia này Mặc dù các chỉ số về hợp tác giữa hai nước là khôngquá lớn, nhưng lại thể hiện vị thế độc tôn của Trung Quốc trong nềnkinh tế Myanmar

2.2 Các nhân tố tác động đến quan hệ Trung Quốc - Myanmar

2.2.1 Các nhân tố quốc tế và khu vực

Thứ nhất, cạnh tranh Mỹ - Trung ở Đông Nam Á ngày một gia tăng Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc ở Đông Nam Á được

đánh giá là sự pha trộn giữa các yếu tố trong bối cảnh hiện nay và di

sản của Chiến tranh Lạnh Hiện nay, cạnh tranh Mỹ - Trung đangdiễn ra gay gắt và toàn diện nhất ở Đông Nam Á.

Thứ hai, Ấn Độ nỗ lực khẳng định ảnh hưởng và vị thế tại Myanmar Đối với Ấn Độ, bên cạnh chính sách đối với Nam Á và

chính sách đối với các cường quốc, Chính sách Hành động HướngĐông (AEP) là một phần quan trọng trong lộ trình đối ngoại của Ấn

Độ Chính phủ Modi theo đuổi chính sách kết hợp các nhiệm vụ kinh

tế, chính trị và chiến lược của Ấn Độ Trong số các nước ASEAN,Myanmar có vị trí độc tôn đối với Ấn Độ

Thứ ba, vai trò trung tâm của ASEAN còn gặp phải những thách thức chia rẽ, trở thành yếu tố để các nước lớn lợi dụng nhằm đạt được mục đích riêng Xây dựng Cộng đồng giúp ASEAN

có nội lực mạnh mẽ để mở rộng hội nhập và liên kết với ngoàiASEAN, giúp ASEAN có tiếng nói và tự tin hơn trong đối thoại vàhợp tác với các nước đối tác ASEAN cũng đã góp phần đàm phán đểtạo nên sự thành công của RCEP - hiệp định thương mại tự do lớnnhất thế giới Hiện nay, vai trò của ASEAN bị hạn chế do thiếu tầmnhìn chiến lược, phân kỳ ưu tiên giữa các quốc gia thành viên và khảnăng lãnh đạo còn nhiều yếu kém Thách thức lớn nhất của khối làđưa ra một cách tiếp cận thống nhất trong các vấn đề chung của khuvựz

2.2.2 Tình hình Trung Quốc và chính sách của Trung Quốc với Myanmar

2.2.2.1 Tình hình Trung Quốc

Sự trỗi dậy của Trung Quốc trong hai thập kỷ qua đã làm táihiện toàn cảnh chính trị toàn cầu Bắt đầu gia nhập Tổ chức Thươngmại Thế giới vào tháng 12 năm 2001, Trung Quốc đã nhanh chóng