Gißi thißu ßi sßng g¿n lißn vßi nghß thu¿t iêu kh¿c cÿa dân tßc Chm Pa Khi nh¿c tßi nghß thu¿t iêu kh¿c, ng±ßi ta lißn ngh tßi ngay nhÿng qußc gia có bß d¿y lßch sÿ cùng nhÿng công trìn
Trang 1BÞ GIÁO DþC VÀ ÀO T¾O TR¯ÞNG ¾I HÞC HOA SEN
&
NHÓM 3
BÀI THU HO¾CH CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC
VN HOÁ IÊU KH¾C NGHÞ THU¾T
CHM PA
NG¯ÞI H¯ÞNG D¾N KHOA HÞC:
GV ThS Ph¿m Thß Ngßc Anh
HK 2134, TP Hß Chí Minh - 2022
Trang 2BÞ GIÁO DþC VÀ ÀO T¾O TR¯ÞNG ¾I HÞC HOA SEN
&
BÀI THU HO¾CH CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC VN HOÁ IÊU KH¾C NGHÞ THU¾T CHM PA
Môn: Chÿ Ngh)a Xã Hßi Khoa Hßc Lßp: DC142DV01 - 1266 BÀI THU HO¾CH MÔN CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC
NG¯ÞI H¯ÞNG D¾N KHOA HÞC:
GV ThS Ph¿m Thß Ngßc Anh
SINH VIÊN THþC HIÞN:
Huÿnh Ngßc Lan Anh 3 2180428 Nguyßn Ngßc Xuân Mai 3 22006581 L¿i Hß Nguyßt Minh 3 22204296 Nguyßn Thß Thu Quÿnh 3 2192445
Lê Châu Phát 3 22117534 Th¿m Hoàng Bích Ph±ÿng 3 22122944 Ph¿m Tr±¡ng Anh Th± 3 22103201 Nguyßn Tuy¿t Trinh - 22100224
TP.HÞ CHÍ MINH, 2022
Trang 3LÞI CÁM ¡N
Lßi ¿u tiên, chúng tôi xin gÿi lßi c¿m ¡n chân thành nh¿t ¿n cô Ph¿m Thß Ngßc Anh Trong quá trình hßc t¿p và tìm hißu bß môn Chÿ Ngh)a Xã Hßi Khoa Hßc, chúng tôi ã nh¿n ±ÿc sÿ quan tâm giúp ÿ, h±ßng d¿n r¿t t¿n tình, tâm huy¿t cÿa cô Cô ã giúp chúng tôi tích liy thêm nhißu ki¿n thÿc ß có cái nhìn sâu s¿c và hoàn thißn h¡n trong cußc sßng Tÿ nhÿng ki¿n thÿc
mà cô truyßn t¿i, chúng tôi ã d¿n tr¿ lßi ±ÿc nhÿng câu hßi trong cußc sßng thông qua nhÿng bài gi¿ng
Không nhÿng th¿, môn hßc này còn giúp chúng tôi có mßt chuy¿n tham quan b¿o tàng lßch sÿ
¿y thú vß, giúp chúng tôi hißu ±ÿc nhÿng ý ngh)a giá trß lßch sÿ Vißt Nam mà ông cha ta ã
ß l¿i Qua ó, chúng tôi xin trình bày l¿i nhÿng gì mà nhóm ã tìm hißu và c¿m nh¿n vß <Vn hoá iêu kh¿c nghß thu¿t Chm Pa= sau khi tham quan b¿o tàng
Có l¿ ki¿n thÿc là vô h¿n mà sÿ ti¿p nh¿n ki¿n thÿc cÿa b¿n thân mßi ng±ßi luôn tßn t¿i nhÿng h¿n ch¿ nh¿t ßnh Do ó, trong quá trình hoàn thành bài thu ho¿ch, ch¿c ch¿n không tránh khßi nhÿng thi¿u sót B¿n thân chúng tôi r¿t mong nh¿n ±ÿc nhÿng góp ý ¿n tÿ cô ß bài thu ho¿ch cÿa nhóm tôi ±ÿc hoàn thißn h¡n
Kính chúc cô sÿc khße, h¿nh phúc, thành công trên con ±ßng sÿ nghißp gi¿ng d¿y
Nhóm tôi xin chân thành c¿m ¡n!
Trang 4II
CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC
MÞ ¾U
Vn hóa Chm là mßt nßn vn hóa ¿c s¿c, r¿t nßi ti¿ng trong khu vÿc ông Nam Á Nßn vn hóa này tßn t¿i có hß thßng, khá toàn v¿n nhÿng t¿ng vn hóa nßi và còn chìm trong lòng ¿t, t¿o nên nßn vn hóa truyßn thßng ¿m à b¿n s¿c dân tßc Cho ¿n nay, dù tr¿i qua bao ßi thay, bi¿n cß, ßng bào Chm v¿n giÿ ±ÿc giá trß vn hóa ông cha ß l¿i Bài thu ho¿ch này
±ÿc vi¿t vßi mÿc tiêu tìm hißu, phân tích nßi dung vß vn hoá iêu kh¿c nghß thu¿t Chm Pa Thông qua bußi tham quan t¿i B¿o Tàng Lßch Sÿ thì nhóm chúng tôi ã quan sát, khám phá thêm nhißu ki¿n thÿc lßch sÿ và vn hoá nghß thu¿t Chm Pa Nó ã ß l¿i nhißu ¿n t±ÿng sâu s¿c, tÿ ó nhóm chúng tôi chßn ra ß tài ß thÿc hißn bài thu ho¿ch cho môn Chÿ Ngh)a Xã Hßi Khoa Hßc sau bußi tham quan là <Vn hoá iêu kh¿c nghß thu¿t Chm Pa=
Trang 5MþC LþC
LÞI CÁM ¡N I
MÞ ¾U II MþC LþC III DANH MþC HÌNH ¾NH IV
PH¾N 1: TÞNG QUAN VÞ CHþ Þ 5
1 Gißi thißu s¡ l±ÿc vß dân tßc Chm Pa ß Vißt Nam 5
2 Gißi thißu ßi sßng g¿n lißn vßi nghß thu¿t iêu kh¿c cÿa dân tßc Chm Pa 5
a Ngußn gßc và chÿc nng cÿa ki¿n trúc 6
b Kÿ thu¿t ch¿m kh¿c trÿc ti¿p lên g¿ch 6
PH¾N 2: VN HOÁ IÊU KH¾C NGHÞ THU¾T CHM PA 7
1 Nghß thu¿t iêu kh¿c cÿa dân tßc Chm Pa 7
a Ngußn gßc ra ßi 7
b iêu kh¿c á Chm Pa 8
2 Nghß thu¿t iêu kh¿c thß hißn ßi sßng 8
a Ho¿ ti¿t hoa vn vßi hình hoa cúc 8
b Ho¿ ti¿t hoa vn vßi hình hoa sen 9
c Hßa ti¿t hoa vn sóng n±ßc hay ngßn lÿa 9
d Hßa ti¿t hoa vn ng±ßi nh¿y múa 9
3 Nghß thu¿t iêu kh¿c thß hißn tinh th¿n 10
K¾T LU¾N 13
TÀI LIÞU THAM KH¾O 14
Trang 6IV
CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC
DANH MþC HÌNH ¾NH
Hình 1: Tháp Bà Ponagar Ngußn (mytour.vn, 2016) 6
Hình 2: Nhÿng bÿc iêu kh¿c ßc áo Ngußn (mytour.vn, 2016) 7
Hình 3: Hßa ti¿t hoa vn trên ài thß Mÿ S¡n E1 Ngußn (chammuseum.vn, 2020) 8
Hình 4: Mi cÿa hình bông sen Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 9
Hình 5: V¿t trang trí hình ngßn lÿa Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 9
Hình 6: T±ÿng ng±ßi nh¿y múa Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 9
Hình 7: T±ÿng nÿ th¿n Devi Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 10
Hình 8: T±ÿng th¿n Siva Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 10
Hình 9: T±ÿng th¿n Visnu Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 11
Hình 10: T±ÿng th¿n Ganesa Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 11
Hình 11: T±ÿng Ph¿t Ngußn (¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ) 12
Hình 12: T±ÿng th¿n Siva Ngußn (mytour.vn, 2016) 12
Hình 13: T±ÿng Bß Quán Th¿ Âm Ngußn (Wikipedia, không ngày tháng) 12
Trang 7PH¾N 1: TÞNG QUAN VÞ CHþ Þ
1 Gißi thißu s¡ l±ÿc vß dân tßc Chm Pa ß Vißt Nam
Dân tßc Chm còn có tên gßi khác là Chàm, Chiêm, Chiêm Thành, Chm Pa, Hroi&, thußc nhóm ngôn ngÿ Malayô - Pôlinêxia Dân tßc Chm c± trú t¿p trung ß các tßnh Ninh Thu¿n, Bình Thu¿n, ngoài ra còn có ß các tßnh An Giang, Bình ßnh, ßng Nai, Phú Yên, Tây Ninh
và thành phß Hß Chí Minh Tr±ßc khi trß thành mßt trong 54 dân tßc cÿa Vißt Nam, ng±ßi Chm ã tÿng là th¿n dân cÿa v±¡ng qußc Chm Pa 3 mßt v±¡ng qußc ã tÿng tßn t¿i t¿i mißn trung n±ßc ta Trong sußt quá trình trß vì và phát trißn, v±¡ng qußc này ã ph¿i tr¿i qua 3 thßi
kÿ lßn là thßi kÿ l¿p qußc (th¿ kÿ II 3 IV), ¾n ß Hóa (th¿ kÿ IV 3 XV) và b¿n ßa hóa (th¿ kÿ
XV ¿n nay) Theo nh± tín ng±ÿng và tôn giáo thì ng±ßi Chm ß mißn trung ±ÿc chia thành
4 nhóm chính là Chm Jat (ây là tßc ng±ßi v¿n duy trì tín ng±ÿng b¿n ßa và không bß ¿nh h±ßng bßi b¿t kÿ mßt lo¿i hình tôn giáo nào khác), Chm Bàlamôn (Tßc ng±ßi này ph¿n lßn
ã bß ¿nh h±ßng vn hóa và tín ng±ÿng cÿa Hindu giáo), Chm Bàni (Là ng±ßi Chm chßu ¿nh h±ßng tÿ Islam giáo) và cußi cùng là Chm Islam (ây là tßc ng±ßi i theo Islam giáo chính thßng thußc dòng Sunny)
Chm Pa h±ng thßnh nh¿t vào th¿ kß IX và X, sau ó d¿n d¿n suy y¿u d±ßi sÿc ép Nam ti¿n cÿa các v±¡ng trißu ¿i Vißt tÿ phía B¿c và các cußc chi¿n tranh vßi ¿ qußc Khmer Nm
1471, Chm Pa chßu th¿t b¿i n¿ng nß tr±ßc ¿i Vißt và bß m¿t ph¿n lßn lãnh thß mißn b¿c vào
¿i Vißt Ph¿n lãnh thß còn l¿i cÿa Chm Pa ti¿p tÿc bß các chúa Nguyßn thôn tính l¿n l±ÿt và
¿n nm 1832 toàn bß v±¡ng qußc chính thÿc bß sáp nh¿p vào Vißt Nam
2 Gißi thißu ßi sßng g¿n lißn vßi nghß thu¿t iêu kh¿c cÿa dân tßc Chm Pa
Khi nh¿c tßi nghß thu¿t iêu kh¿c, ng±ßi ta lißn ngh) tßi ngay nhÿng qußc gia có bß d¿y lßch
sÿ cùng nhÿng công trình iêu kh¿c ß sß làm mê m¿n ng±ßi xem nh± Trung Qußc, ¾n ß, hay nghß thu¿t Kito giáo ß Châu Âu Nh±ng có mßt dân tßc mà sÿ sách ghi chép là ¿t không rßng, ng±ßi không ông, l¿i là chÿ sß hÿu cÿa các công trình ±ÿc ánh giá là kißt tác, ¿c bißt
là iêu kh¿c ó là dân tßc Chm
Ki¿n trúc Chm có tÿ th¿ kÿ thÿ I sau công nguyên, là sÿ phát trißn nghß thu¿t sßm nh¿t ß khu vÿc ông Nam Á, chßu ¿nh h±ßng t± t±ßng ¿o giáo ¾n ß Có thß nhìn th¿y mßt tßng quan ki¿n trúc qua các di tích ßn tháp xây dÿng mßt kalan (ngôi ßn chính, bao quanh là nhÿng tháp nhß, nhÿng công trình phÿ)
Các nhà ki¿n trúc ã nghiên cÿu, tßng k¿t các phong cách nghß thu¿t ki¿n trúc Chm, tÿu trung là: Phong cách Mÿ S¡n, phong cách Hòa Lai, phong cách ßng D±¡ng và phong cách Panagar Phong cách ßng D±¡ng ±ÿc phát hißn vào th¿ kÿ thÿ X, ±a nghß thu¿t Chm lên tßi ßnh cao cÿa nghß thu¿t dân tßc b¿n ßa
Trang 86
CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC
Hißn nay, n¿u so vßi sß di tích ki¿n trúc cß Chm Pa ã trß thành ph¿ tích thì nhÿng ngôi tháp Chm còn l¿i chß là mßt ph¿n nhß Tuy nhiên, dù sß l±ÿng còn l¿i là ít ßi nh±ng chúng v¿n là nhÿng b¿ng chÿng lßch sÿ r¿t thuy¿t phÿc vß mßt nßn nghß thu¿t ki¿n trúc cß ßc áo cÿa ng±ßi Chm thßi x±a Nghß thu¿t xây dÿng ßn tháp cùng vßi nhÿng kÿ thu¿t ch¿m kh¿c trên g¿ch
là mßt thành tÿu nghß thu¿t ßc áo cÿa ng±ßi Chm, ã làm nên mßt qu¿n thß ki¿n trúc mamg
¿m d¿u ¿n Chm Pa
a Ngußn gßc và chÿc nng cÿa ki¿n trúc
Trong quá trình hình thành và phát trißn, Chm ã ß l¿i nhißu d¿u ¿n vn hóa khác nhau không chß ß mißn Trung và Tây Nguyên mà còn ß mßt sß qußc gia ông Nam Á, tÿ th¿
kß V 3 VII, ng±ßi Chm Pa ã b¿t ¿u xây dÿng nhÿng ißn thß cao ¿p
Hình 1: Tháp Bà Ponagar Ngußn
(mytour.vn, 2016)
Theo ti¿ng Chm, nhÿng ßn tháp ±ÿc gßi là kalan tÿc lng, là n¡i các vß vua xây dÿng ß thß phÿng th¿n linh Nhÿng vß th¿n ±ÿc thß t¿i ây có thß là th¿n hÿy dißt Siva, phúc th¿n ¿u ng±ßi mình voi Ganesha ho¿c nhÿng vß Ph¿t tùy vào nißm tin và lòng kính mß cÿa mßi vß vua Tuy nhiên, xã hßi Chm Pa ngày x±a
có sÿ k¿t hÿp giÿa v±¡ng quyßn và th¿n quyßn nên nhißu tháp còn thß nhÿng vß vua Chm Vì v¿y, ßn tháp Chm ±ÿc xây dÿng ß thß cúng th¿n linh Tuy nhiên, n¿u xét riêng tÿng tháp thì thß tÿ chß là mßt trong nhÿng chÿc nng, nh±ng do h¿u h¿t các tháp hißn nay không còn ß thß tÿ nên r¿t khó ß oán
ßnh ±ÿc nhÿng chÿc nng khác
Vißc vua Chm dÿng các ßn thß th¿n ±ÿc nh¿c tßi sßm nh¿t là vào th¿ kÿ VI trong bia
ký cÿa Bhadravarman I Theo quan nißm ¾n ß giáo, nhÿng thánh ±ßng hay ßn thß là dinh thÿ cÿa các th¿n linh Qua nhÿng gì còn sót l¿i ¿n nay, có thß cho r¿ng, ßn tháp Chm ±ÿc xây dÿng vßi mÿc ích tín ng±ÿng ßng thßi nhÿng bia ký, ßn ài, t±ÿng thß, ã ph¿n ánh sinh ßng ßi sßng vn hóa tinh th¿n cing nh± xã hßi Chm Pa x±a
b Kÿ thu¿t ch¿m kh¿c trÿc ti¿p lên g¿ch
Trang 9Hình 2: Nhÿng bÿc iêu kh¿c ßc áo
Ngußn (mytour.vn, 2016)
ißm ¿c bißt trong ßn tháp Chm là k) thu¿t ch¿m kh¿c trÿc ti¿p lên g¿ch Ng±ßi Chm không dùng các lßp vß trang trí ßp vào g¿ch mà ÿc, kh¿c trÿc ti¿p vào t±ßng g¿ch ã ±ÿc nung xong Chính nhÿng ¿c tính ¿c bißt tÿ g¿ch mà nó có thß làm v¿t lißu xây dÿng bßn bß ßng thßi cing là ch¿t lißu lý t±ßng cho iêu kh¿c, cßng thêm sÿ sáng t¿o, khéo léo và tß mß cÿa nhÿng nhà iêu kh¿c Chm cß ã làm cho nhÿng ngôi tháp Chm trß thành nhÿng tác ph¿m nghß thu¿t hoàn h¿o, ßc áo và mang s¿c thái riêng bißt cÿa vn minh Chm Pa
PH¾N 2: VN HOÁ IÊU KH¾C NGHÞ THU¾T CHM PA
1 Nghß thu¿t iêu kh¿c cÿa dân tßc Chm Pa
Khi nh¿c tßi nghß thu¿t iêu kh¿c, ng±ßi ta lißn ngh) tßi ngay nhÿng qußc gia có bß d¿y lßch
sÿ cùng nhÿng công trình iêu kh¿c ß sß làm mê m¿n ng±ßi xem nh± Trung Qußc, ¾n ß, hay nghß thu¿t Kito giáo ß Châu Âu Nh±ng có mßt dân tßc mà sÿ sách ghi chép là ¿t không rßng, ng±ßi không ông, l¿i là chÿ sß hÿu cÿa các công trình ±ÿc ánh giá là kißt tác, ¿c bißt
là iêu kh¿c ó là dân tßc Chm
a Ngußn gßc ra ßi
Ki¿n trúc Chm có tÿ th¿ kÿ thÿ I sau công nguyên, là sÿ phát trißn nghß thu¿t sßm nh¿t
ß khu vÿc ông Nam Á, chßu ¿nh h±ßng t± t±ßng ¿o giáo ¾n ß Có thß nhìn th¿y mßt tßng quan ki¿n trúc qua các di tích ßn tháp xây dÿng mßt kalan (ngôi ßn chính, bao quanh là nhÿng tháp nhß, nhÿng công trình phÿ)
Các nhà ki¿n trúc ã nghiên cÿu, tßng k¿t các phong cách nghß thu¿t ki¿n trúc Chm, tÿu trung là: Phong cách Mÿ S¡n, phong cách Hòa Lai, phong cách ßng D±¡ng và phong cách Panagar
Phong cách ßng D±¡ng ±ÿc phát hißn vào th¿ kÿ thÿ X, ±a nghß thu¿t Chm lên tßi
ßnh cao cÿa nghß thu¿t dân tßc b¿n ßa
iêu kh¿c cÿa dân tßc Chm cing thß hißn nét ¿p kÿ v), hùng tráng trong các nhân v¿t, nay v¿n còn l±u giÿ
iêu kh¿c cß Champa có niên ¿i chung tÿ th¿ kÿ VII 3 XVI, vßi các phong cách Mÿ S¡n E1 (th¿ kÿ VII 3 VIII), Hòa Lai (¿u th¿ kÿ IX), ßng D±¡ng (cußi th¿ kÿ IX), Trà Kißu (th¿ kÿ X), Tháp M¿m (th¿ kÿ XII 3 XIII), Po Klaung Garai (th¿ kÿ XIV 3 XVI)
Trang 108
CHþ NGH)A XÃ HÞI KHOA HÞC
b iêu kh¿c á Chm Pa
Nghß Thu¿t iêu kh¿c cß Champa là mßt trong nhÿng nßn nghß thu¿t ¿c s¿c trong kho tàng di s¿n nghß thu¿t Vißt Nam, vßi nßn vn hóa a tôn giáo và a dân tßc cÿa Vißt Nam, góp ph¿n không nhß vào nßn vn hóa a d¿ng ó có vn hóa tôn giáo dân tßc Chm vßi nßn vn hóa b¿n ßa lâu ßi, khi các tôn giáo ¾n ß du nh¿p vào Champa cing gißng nh± mßt sß nßn vn hóa trong khu vÿc Nam Á, ông Nam Á, ngoài nhÿng ¿nh h±ßng tôn giáo cÿa ¿n ß, ng±ßi Chm còn ti¿p thu c¿ nßn vn hóa, phong tÿc và ¿c bißt nghß thu¿t ki¿n trúc, iêu kh¿c cÿa ¾n ß và khi ti¿p thu nhÿng thành tÿu vn minh ¾n ß, ng±ßi Chm
ã b¿n ßa hóa nhanh chóng và sßm t¿o nên nhÿng nét ßc áo h¿p d¿n ¿c s¿c riêng cÿa mßt phong cách Chm trên tÿng tác ph¿m iêu kh¿c
Tr±ng bày t¿i b¿o tàng Mÿ thu¿t thành phß Hß Chí Minh các bÿc t±ÿng , phù iêu, bán phù iêu th¿n ¾n ß Giáo, ng±ßi, ßng v¿t nh± t±ÿng Kinnara 3 vi nÿ thiên tiên, ng±ßi c¿u nguyßn, phù iêu Dvarapala 3 th¿n Hß Pháp, nÿ th¿n, Kala 3 quái v¿t canh giÿ ßn
ài, các hißn v¿t ki¿n trúc nh± ài thß, trÿ cÿa, Bán phù iêu nam th¿n, s± tÿ ßu có niên
ai tÿ th¿ kÿ thÿ VII 3 XIV, vßi ch¿t lißu chính là sa th¿ch thô, ¿t nung
Nhÿng tác ph¿m cÿa dân tßc Chm ±ÿc ánh giá ngang b¿ng vßi nhÿng nßn nghß thu¿t lßn, ß quy mô th¿ gißi cing nh± ß quy mô vùng ông Nam Á, ví nh±: Ai C¿p, L±ÿng Hà,
¾n ß, Java, Kh¡-me, nghß thu¿t roman (Kitô giáo Âu châu, thßi trung cß)
2 Nghß thu¿t iêu kh¿c thß hißn ßi sßng
a Ho¿ ti¿t hoa vn vßi hình hoa cúc
Hình 3: Hßa ti¿t hoa vn trên ài thß
Mÿ S¡n E1 Ngußn (chammuseum.vn,
2020)
Hoa vn hình hoa cúc th±ßng ±ÿc nhìn th¿y trong các ßn thß trên ài thß ß Mÿ S¡n E1, có niên ¿i tÿ th¿ kÿ VII-VIII Hoa cúc ±ÿc ch¿m trß thành 4 cánh vßi mßt nhß hoa ß giÿa Thßi gian và phong hóa, nh±ng nhÿng hoa vn iêu kh¿c này v¿n còn hißn rõ,
¿c bißt là trên lanh tô cÿa tháp A1 trong qu¿n thß
Mÿ S¡n, nhÿng bông hoa cúc ±ÿc ch¿m kh¿c r¿t khéo léo, tinh t¿ và s¿c nét vßi tính ßi xÿng cÿa hoa cúc vßi lá thân leo.Mßt cách nh¿ nhàng, tác ph¿m
iêu kh¿c bao gßm nhißu cánh hoa chÿm l¿i vßi nhau nh± mßt bông hoa ang nß
Trang 11b Ho¿ ti¿t hoa vn vßi hình hoa sen
Hình 4: Mi cÿa hình bông sen Ngußn
(¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ)
Hßa ti¿t hoa sen là hßa ti¿t quan trßng trong h¿u h¿t các công trình, ki¿n trúc cÿa ng±ßi Chm tÿ thß cúng Hindu ¿n Ph¿t vißn ông D±¡ng, xu¿t hißn trong h¿u h¿t các phong cách nghß thu¿t nh±: ¿n sinh th¿n Brama , Brama to¿ trên cánh sen, ài thß Uroja
ß Trà Kißu th¿ kß XII, trên ài thß Vi nÿ phong cách Trà Kißu,& mßi bÿc phù iêu, iêu kh¿c, hoa sen
±ÿc làm theo mßt cách khác nhau, ho¿c cánh sen cách ißu Ngoài ra bông sen và lá sen còn t±ÿng tr±ng cho sÿ hßi sinh và thßnh v±ÿng
c Hßa ti¿t hoa vn sóng n±ßc hay ngßn lÿa
Hình 5: V¿t trang trí hình ngßn lÿa Ngußn
(¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ)
Trên tháp M¿m (th¿ kÿ XII ¿n th¿ kÿ XIV), nhißu hoa vn r¿t gißng vßi sóng n±ßc xu¿t hißn, nh±ng cing có thß là lÿa Xen k¿ là hình ¿nh kara hay khß Lo¿i hoa vn này không mßm m¿i, lßng l¿y nh± Mÿ S¡n, cing không phÿc t¿p nh± ßng D±¡ng, hoa vn này khá thô và to, thß hißn nhÿng con sóng ang trào dâng (hay ngßn lÿa), thß hißn sÿ m¿nh m¿ và tràn ¿y sÿc sßng ißu này thß hißn lòng ding c¿m
và sÿc m¿nh cÿa th¿n khß Hanuman
d Hßa ti¿t hoa vn ng±ßi nh¿y múa
Hình 6: T±ÿng ng±ßi nh¿y múa Ngußn
(¾nh tÿ chÿp t¿i B¿o tàng Lßch sÿ)
Trong nghß thu¿t iêu kh¿c á Chmpa, hình t±ÿng ng±ßi múa ±ÿc kh¿c t¿c nhißu Lo¿i hình này th±ßng ±ÿc g¿n ß trán cÿa hay trên các d¿i bng trang trí cÿa nhÿng ngôi tháp Chàm Mßi vi nÿ thß hißn mßt t± th¿, k¿t l¿i thành mßt bng trang trí hoàn chßnh, ±ÿc thß hißn ¿p và ¿y sÿc sßng