Khu vực thương mại tự do (FTA) mang lại nhiều lợi ích cho các quốc gia thành viên nhưng đồng thời cũng kéo theo vấn đề là hiện tượng “thương mại chệch hướng” 1 Khái niệm Khu vực thương mại tự do (FTA).
Trang 1Khu vực thương mại tự do (FTA) mang lại nhiều lợi ích cho các quốc gia thành viên nhưng đồng thời cũng kéo theo vấn đề là hiện tượng “thương mại chệch hướng”
1 Khái niệm
Khu vực thương mại tự do (FTA): là cấp độ liên kết kinh tế giữa các nước thành viên mà tại đó, các rào cản thương mại (bao gồm thuế quan và các rào cản phi thếu quan) được dỡ bỏ, các hoạt động thuận lợi hóa thương mại được xúc tiến đối với hàng hóa qua lại giữa các quốc gia thành viên Hiện nay có rất nhiều khu vực thương mại tự do được thành lập như khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA), khu vực thương mại tự do Bắc
Mỹ (NAFTA), khu vực tự do Nam Á (SAFTA),…
Hiện tượng “thương mại chệch hướng” có thể hiểu là hiện tượng hàng hóa (từ
bên ngoài khu vực thương mại tự do) đi vào những nước có thuế thấp rồi mới đi đến những nước có thuế cao trong khu vực để trốn thuế
2 Nguyên nhân của hiện tượng thương mại chệch hướng trong các khu vực thương mại tự do
Nguyên nhân của hiện tượng “thương mại chệch hướng” trong các khu vực thương mại tự do xuất phát từ những đặc điểm của chính khu vực thương mại tự do, đó là:
- Xóa bỏ thuế quan, hàng rào phi thuế quan đối với hàng hóa nhập khẩu trong khối
- Duy trì biểu thuế quan riêng với bên ngoài
Đối với các nước trong khối, các quốc gia thành viên sẽ thực hiện xóa bỏ các rào cản thương mại (xóa bỏ thuế quan, các biện pháp có giá trị tương đương với thuế quan và các biện pháp phi thuế quan) với hàng hóa nhập khẩu từ các nước này Trong khi đó, đối với các nước ngoài khối, các quốc gia thành viên tự do áp những mức thuế khác nhau (tùy thuộc chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, ví dụ: có nước áp mức thuế cao để bảo
vệ nền sản xuất trong nước, ; có nước áp mức thuế thấp để thu hút hàng hóa nhập khẩu, )
Hiện tượng thương mại chệch hướng bản chất là một hình thức trốn thuế của các nhà sản xuất ngoài khu vực thương mại tự do, lợi dụng đặc điểm của các FTA, né tránh
Trang 2mức thuế quốc gia thành viên này đặt ra với khu vực ngoài khối Hàng hóa đi vào vào nước thành viên có thuế quan thấp với các nước ngoài khối (nên chỉ chịu mức thuế thấp), rồi thông qua các ưu đãi về dỡ bỏ rào cản thương mại trong FTA di chuyển sang nước thành viên áp mức thuế cao với các nước ngoài khối (khi đó các hàng hóa này không phải chịu mức thuế cao mà nước này quy định) Từ đó, mức thuế phải chịu sẽ thấp hơn
3 Hệ quả của hiện tượng thương mại chệch hướng
- Đối với các nhà cung cấp, phân phối, buôn bán hàng hóa từ các quốc gia ngoài khu vực thương mại tự do: Nhờ lợi dụng đặc đểm của khối FTA mà họ giảm bớt được chi phí khi xuất khẩu sang các nước áp mức thuế cao trong khối, từ đó gia tăng lợi nhuận
- Đối với các quốc gia thành viên của khu vực thương mại tự do:
Quốc gia áp dụng mức thuế thấp: Khi xuất hiện hiện tượng thương mại chệch
hướng, các quốc gia này thường chỉ thu được lợi nhuận khi nhập khẩu Việc xuất khẩu các hàng hóa cùng loại (do nước áp thuế thấp này sản xuất) sang nước áp mức thuế cao trong khu vực sẽ phải san sẻ hạn ngạch với hàng hóa từ các nước ngoài khu vực
Quốc gia áp dụng mức thuế cao: Bị thất thu nguồn thuế lớn do hành vi trốn thuế
khi hàng hóa từ các nước ngoài khối xâm nhập vào thị trường mà không bị áp đúng mức thuế mà quốc gia này đã quy định
- Đối với khu vực thương mại tự do: Hiện tượng lệch hướng thương mại có thể gây rạn nứt sự đoàn kết của các quốc gia thành viên Đồng thời, hàng hóa ngoài khối xâm nhập sẽ ảnh hưởng đến lợi thế cạnh tranh của các hàng hóa các nước thành viên sản xuất
4 Biện pháp khắc phục hiện tượng thương mại chệch hướng
Hiện tượng thương mại chệch hướng là sự lợi dụng đặc điểm của khu vực thương mại tự do, biến hàng hóa có nguồn gốc từ ngòai khối thành hàng hóa có xuất xứ trong
khối để trốn thuế Vì vậy, cách khắc phục hiện tượng này đó là yêu cầu phải chứng minh
nguồn gốc xuất xứ hàng hóa, hàng hóa nào có xuất xứ từ quốc gia thành viên thì mới
được hưởng ưu đãi
Cụ thể, các khu vực thương mại tự do sẽ áp dụng quy tắc xuất xứ (Rules of Origin
– ROO)1 để xác định quốc gia xuất xứ của hàng hóa, từ đó xác định các hàng hóa được
Trang 3hưởng ưu đãi nhằm khắc phục hiện tượng thương mại chệch hướng Quy tắc này đưa ra những tiêu chí cụ thể để xác định hàng hóa có nguồn gốc từ quốc gia thành viên hay không, nếu có, hàng hóa đó mới được hưởng ưu đãi về hàng hóa trong khu vực
Ngoài ra, quốc gia thành viên cũng cần có những chính sách, chiến lược để tăng cường sản xuất (cải thiện cả về sản lượng và chất lượng hàng hóa); mở rộng đàm phán,
ký kết thêm các FTA khác,…
5 Liên hệ với khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA)
AFTA (thành lập năm 1992, Việt Nam gia nhập năm 1996) là khu vực thương mại
tự do hình thành giữa các nước ASEAN, tại đó các rào cản thương mại bị dỡ bỏ, các hoạt động thuận lợi hóa thương mại được xúc tiến đối với hàng hóa qua lại giữa các quốc gia Nội dung pháp lý cơ bản của AFTA bao gồm: Tự do hóa thương mại hàng hóa và thuận lợi hóa thương mại hàng hóa
Là khu vực thương mại tự do, AFTA cũng chịu tác động từ hiện tượng thương mại
lệch hướng Ví dụ: Lào và Việt Nam là thành viên của AFTA Thuế nhập khẩu ô tô của
Lào với các nước ngoài khối là 15% trong khi của Việt Nam là 70%2 Nhà sản xuất Nhật Bản (quốc gia ngoài khối) muốn xuất khẩu ô tô sang Việt Nam nhưng lại phải chịu mức thuế cao là 50%, do đó thay vì xuất khẩu trực tiếp sang Việt Nam thì nhà sản xuất xuất khẩu ô tô vào thị trường Lào rồi từ Lào sẽ xuất khẩu hàng hóa sang Việt Nam để hưởng mức thuế 0% Như vậy, ô tô của Nhật Bản đã có mặt trên thị trường Việt Nam nhưng không phải chịu mức thuế là 50% do Việt Nam đặt ra mà chỉ phải chịu mức thuế 15%
Để khắc phục hiện tượng thương mại chệch hướng, AFTA cũng sử dụng quy tắc xuất xứ ROO (quy định tại chương III Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN -ATIGA) để xác định xuất xứ của hàng hóa, từ đó xác định hàng hóa đó có được hưởng
ưu đãi hay không Trong AFTA, hàng hóa có xuất xứ ASEAN thì mới được hưởng ưu đãi Hàng hóa có xuất xứ ASEAN bao gồm hàng hóa có xuất xứ thuần túy hoặc được sản xuất toàn bộ và hàng hóa có xuất xứ không thuần túy hoặc không được sản xuất toàn bộ (Điều 27, 28 ATIGA)3
Trang 4Khu vực thương mại tự do những liên kết mang lại lợi ích kinh tế, nhưng kèm với
đó hệ quả là xuất hiện hiện tượng thương mại chệch hướng Các quốc gia thành viên cần quan tâm và tìm ra biện pháp khắc phục để tạo ra môi trường liên kết lành mạnh, an toàn