Luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Nghệ thuật tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm

Luận văn Nghệ thuật tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm được thực hiện nhằm khảo sát những phương diện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết này. Trên cơ sở đó, luận văn văn sẽ cho thấy tài năng của Nguyễn Khoa Chiêm trong việc đưa nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi lên một bước phát triển mới.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NANG

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

“NAM TRIEU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ”

CỦA NGUYÊN KHOA CHIÊM

: Văn học Việt Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VAN

S, Hà Ngọc Hòa

Đà Nẵng, Năm 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trang thực và chưa từng

được công bổ trong bắt kộ công tránh nào khác

Tác giả luận văn

Trương Thị Ngọc Dung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4, Phuong pháp nghiên cứu

5 Đông góp của luận văn

6 Bồ cục của luận văn,

CHƯƠNG 1 NAM TRIEU CONG NGHIỆP DIỄN CHÍ

MAO TIEU THUYET CHUONG HOI VIET NAM

1.1 PHAC THAO DIEN MAO TIỂU THUYET CHUONG HOI

12 NGUYÊN KHOA CHIEM VA NAM TRIEU CONG NGHIỆP

1.22 Tiểu thuyết Nam zriểu công nghiệp diễn chí 20

13 VỊ TRÍ CỦA NAM TRIEU CONG NGHIEP DIÊN CHÍ TRONG DONG

CHUONG 2 NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ SỰ KIỆN LỊCH SỬ VÀ NHÂN

ẤT TRONG NAM TRIÊU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ

2.2 NGHE THUAT XAY DUNG NHAN VAT 44

2.2.1 Hệ thống nhân vật trong Nam triểu công nghiệp diễn chỉ 46

3.12 Kết cấu theo diễn biển tâm lí nhân vật 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIÁO ĐÈ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

MO DAU

1 Lí do chọn đề tài

‘Van hoe trung đại Việt Nam là một thời kì lớn ong lịch sử văn học cân tộc, là thời kì hình thành và phát triển nhiều thể loại văn học tao bước ngoặt trong nền văn học nước nhà Thể ky XVIII — XIX là giai đoạn đánh dầu

sự trưởng thành vượt bậc của văn xuôi tự sự, đặc biệt là tiểu thuyết chương, hồi Nam tridu cng nghiép diễn chí (1719) của Nguyễn Khoa Chiêm (1659-

1736) được đánh giá là tác phẩm có ý nghĩa khai sinh ra nền tiểu thuyết lịch

sử chương hồi Việt Nam Tác giả Nguyễn Đăng Na đã khẳng định: “Mặc di đương thời chưa ra đời thể loại truyện ngắn lịch sử, nhưng với Nam triểu

công mghiệp diễn chỉ thì

đã xuất hiện” [29,23]

Tiểu thuyết Nam mriễu công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm

là tiểu thuyết khá thành công ở cả phương diện nội dung lẫn nghệ thuật Tuy

thuyết lịch sử Việt Nam viết theo lối chương hồi

nhiên các tải liệu nghiên cứu cũng như các bài viết về Nam rriễu công nghiệp dién chí hiện nay vẫn chưa nhiều Hầu như người ta vẫn thường chỉ điểm tên tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia văn phi, xem đó là đỉnh cao của tiêu thuyết chương hồi Việt Nam Còn với một tác phẩm ở vị trí mở đầu cho nền tiểu thuyết chương hồi như Nam riễu công nghiệp diễn chỉ của 'Nguyễn Khoa Chiêm thì vô tỉnh bị khuất lắp một cách đáng tiếc Thiết nghĩ, việc tìm hiểu Nam iễu công nghiệp diễn chí không những cho thấy những đặc sắc của nghệ thuật tiểu thuyết mà còn nhằm đánh giá đúng vị tr của tác phẩm này rong tiến trình văn xuối Việt Nam

Ân tượng lớn nhất khi đọc Nam rưiễu công nghiệp diễn chỉ chính là hệ

thân anh trong tác phẩm Với

h lịch sử và nghệ thuật kế chuyện lôi cuốn, Nguyễn Khoa

sẻ

wg sự kiện và nhân vật lịch sử được tác

ngôn ngữ đậm

“Chiêm đã xây dựng lại hàng loạt những sự kiện, những trận chiến, những mâu

thuẫn nội bộ thời Trịnh _ Nguyễn phân tranh của lịch sử dân tộc, làm nỗi bậc những con người vừa có thật trong lich sử vừa được sáng tạo thành những,

nhân vật văn học thật sự Tám quyển với hơn 600 trang sách dich không khiến người đọc nhảm chấn vì Nguyễn Khoa Chiêm không phải ghỉ chép lịch sử mà

là tự sự lịch sử Nam rriểu công nghiệp điển chí dựa trên nền tảng lịch sử

nhưng đã mang lại cho lịch sử cái nhìn ụ thể, hip din hơn Nghệ thuật miễu

tả sự kiên, xây dựng nhân vật, kết cấu, giọng điều, sử dung ngôn ngữ đã

"mang lạ thành công về mặt nghệ thuật cho tác phẩm,

Chon đề tài Aghệ thuật tiếu tuyết “Nam triều công nghiệp

chí” của Nguyễn Khoa Chiêm chúng tôi cỗ gắng làm rõ những biểu hiện về nghệ thuật trong tác phẩm Qua dó, góp phin khẳng định vị trí và giá trị của cuốn tiểu thuyết được đánh giá có ý nghĩa khai sinh nền tiểu thuyết chương, hồi Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm vốn được xem là tác phẩm có ý nghĩa mở đầu cho thể loại tiểu thuyết chương hồi Việt Nam Tuy nhiên các tài liệu nghiên cứu và các bài viết về tác phẩm trên phương diện là một tác phẩm văn học còn rất khiêm tốn Trong đó những bài viết liên quan đến nghệ thuật tiểu thuyết trong tác phẩm lại càng ít Tập hop lại có thể khái quất sơ lược các bài viết như sau:

“Cuốn Từ điển văn học ~ từ nguẫn gốc đến hắ thể ký XIX do các tác giả Lại Nguyên Ân, Bùi Văn Trọng Cường biên soạn (1995), Nxb Đại học Quốc

khác

gia, Hà Nội, phần mục từ Việt Nam khai quốc chỉ truyền (một nhan

của Nam tru công nghiệp diễn ch), các tác giả viễt *Tác phẩm thuật lại các

sự kiện lịch sử thời nội chiến Trịnh « Nguyễn (1558 -1689), từ khi Nguyễn Hoàng vào tấn thủ Thuận Hóa đến gần hết đời Nghĩa vương Nguyễn Phúc

‘Tran (1687 - 1691)” [1,540] Và *Tác phẩm mang một chủ dich khá rõ: nói về

lịch sử khai quốc của họ Nguyễn, trần thuật lại các biển cổ lịch sử Từ chỗ đứng và cách nhìn của một quan chức gắn mình với các chúa Nguyễn, dùng những lời đẹp đề để ca tụng công lao, đức độ của các chúa Nguyễn Tuy vậy

sự bao quát lịch sử vẫn giữ được tính khách quan của các sự kiện trên phạm vỉ

cả nước, với sự hình thành 3 thể lực ở ba vùng: họ Mạc, chính quyền Lê -

“Trịnh, chính quyển chúa Nguyễn, sau đó là sự chia cắt Đăng Trong - Đảng Ngoài” [1,541] Ngoài ra, các tác giả còn nhận xét Nguyễn Khoa Chiêm đã

“mô tả kỳ được nhiều nhân vật lịch sử với những nét tính cách riêng biệt”

chết ở Cầu Đơ (Hà Đông)”, “Nguyễn Hoàng như một người có bản lĩnh, biết

khôn khéo an dân, chú trọng khai thác vùng đất mới”, "Chiêu Vũ: một viên tướng hết lòng với sự nghiệp nhà chúa” [1,54!1]

Trong lời giới thiệu cuỗn Nam /riễu công nghiệp diễn chí, Ngô Đức

‘Tho - Nguyễn Thúy Nga giới thiệu, dịch và chú thích (1994), có viết: "Trên bình diện những sự kiện lịch sử từ nửa cuối thế kỹ XVI đến gần hết thể kỹ

“XVII, tác phẩm đã tái hiện nhiều nhân vật văn võ ở cả bai miền” [7,19]

“Trong phần giới thiệu chung cuốn Văn xưới sự Việt Nam thời trung

dai - tập 3, Nguyễn Đăng Na đã nói đến "cách giới thiệu nhân vật” của Nam triều công nghiệp diễn chí trong sự đỗi sánh tương đồng với Tam quốc diễn nghia cia La Quin Trung Tác giả viết: "cả bai tác phẩm diễn

nghĩa thường giới thiệu nhân vật bing cách tạo ra những tỉnh huồng “thốt và diễn

tim” khiến người đọc phải “nín thở, “đợi chờ”” Tác giả cũng đưa ra một ví

dảu cụ thể về tình huống xuất hiện nhân vật Chiều Vũ trong Nam riễ cổng

"nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm để thấy được né giống nhau với sự xuất hiện của các nhân vật Quan Công, Trương Phí, Triệu Tử Long,

trong Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung [29.33] Đồng thời tác giả cũng đã nhắc đến "lỗi tả người, giới thiệu nhân vật" của Nam triéu cong nghiệp diễn chí trong sự đối sánh với Tam quốc diễn nghĩa của La Quản

‘Trung dé thấy được nét riêng của Nguyễn Khoa Chiêm so với La Quản

‘Trung, va để khẳng định Nam /riễ công nghiệp diễn chí không phải là sự mô phông của Tam quốc diễn nghĩa [29,43] Cũng trong phần giới thiệu này, tác giả đã đánh giá *việc miêu tả nhân vật” có tiến bộ hơn sơ với /foảng Lẻ nhất

thống chí của Ngô gia văn phái ở chỗ không tuân thủ các nguyên tắc miêu tả

"hân vật một cách cứng nhắc, làm anh hưởng đến nghệ thuật của tác phẩm

€ n Từ điển văn học (bộ mới) Đỗ Đức Hi,

“Chỉ - Phùng Văn Tửu - Trần Hữu Tá nhận xét: “Đây có thể coi là tác phim

mở đầu cho thể loại tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại

Tuy không tránh khỏi lối lượt thuật một cách dài dòng, nhân vật được

Triệu tả công thức, ngôn ngữ chưa được chú ý trau chuố

“Trên nền những sự kiện lịch sử thể kỹ 16 ~ 17, thân thể, hành trang, tính cách của nhiều nhân vật lịch sử cũng hiện lên khá tỏ Õ một số trường hợp, tác giả

đã sử dụng lời đối thoại để góp phần làm bộc lộ tính cách, mưu lược của nhân Vit Dud mỗi sự việc có ý nghĩa, tác giả ghi một bài thơ thất ngôn bát cú bình luận, cảm thần, làm dịu di không khí căng thẳng của chiến trận, góp phần đem lại ít nhiều sắc thái trữ tỉnh cho tác phẩm "[16,1033]

“Trong cuỗn Thị pháp trung đại văn học Việt Nam, giáo sư Trần Đình

Sử khẳng định văn học Việt Nam trung đại có ba bộ tiểu thuyết chương hồi viết bằng chữ Hán và bộ Nam triễu cổng nghiệp diễn chí được xếp là bộ đầu

tiên, "Có thể nói đây là tiểu thuyết về chiến tranh giữa các phe phái phong.

kiến Không dễ kể hết các cuộc đánh nhau trong truyện Nhưng xét về thể loại, đây là tiểu thuyết kể về các trận đánh, kể về binh pháp, mưu mẹo để tiêu diệt đối phương, củng cổ địa vị của các chúa Nguyễn và Trịnh ” [36,303], Giáo sư Trần Đình Sử cũng nói qua về thủ pháp tả người, tả tâm lý cũng như chỗ hư cấu của tác phẩm

'Nhà phê bình Hoàng Dụng nhận xét: “Dù viết bằng lối tiểu thuyết chương bồi, nhưng tác phẩm kí sự lịch sử này đã mô tả khá kĩ nhiều nhân vật lịch sử với những nét tính cách riêng biệt Trịnh Tùng như một võ tướng có lẫn lượt đánh bại quân nhà Mạc, nhưng cũng là kẻ thâm hiểm tan bao, đã

u, rốt cuộc chính Tùng bị thuộc hạ bỏ ốm

đến chết ở Cầu Đơ, Hà Đông Nguyễn Hoàng như một người có bản lĩnh, biết

quãng xác Lê Kinh Tông ở sân

khôn khéo an dân, chủ trọng khai thác vùng đất mới Chiêu vũ Nguyễn Hữu Dật như một viên tướng hết lòng với sự nghiệp nhà chúa Ngoài ra, tác phẩm còn những trang thuật chuyện Đào Duy Từ, Phùng Khắc Khoan và nhiều nhân vật khác Về nghệ thuật trần thuật, Nguyễn Khoa Chiêm sử dụng nhiều chỉ tiết rất đắc thể hiện được nội dung ý nghĩa của sự việc, ý đồ của tác giả

“Chẳng hạn như chỉ tết trong trận đánh ở sông Lam năm 1660, một người lính

giơ súng lên mà không bắn, vung kiếm mà không chém; ở trận Trắn Ninh năm 1672, có người linh bên Trịnh gọi to báo cho người Đảng Trong cách tránh đạn nỗ của quân Trịnh Các chỉ tiết đó đã thể hiện bản chất của cuộc chiến, đó là chiến tranh “huynh đệ tương tàn”, đồng thời thể hiện nỗi đau của những người lính trong cuộc chiến “nồi da xáo thịt”, “củi đậu nấu đậu” của những bình lính bị huy động vào cuộc nội chiế

'Nhìn chung, qua các công trình nghiên cứu về tác phẩm Nam zriểu công

nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm đã được công bổ từ trước tới nay, có thể thấy, các nhà nghiên cứu chủ yu tim hiễu về tác phẩm theo phương pháp tiếp cận văn học sử nhằm làm sing rõ vị trí của nó trong nn văn học dân tộc

và khẳng định vai trỏ mở đường của Nguyễn Khoa Chiêm đối với tiểu thuyết lịch sử trung đại Van đề về nghệ thuật trong tiêu thuyết Nam riểu công, nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm cũng đã được nghiên cứu nhưng còn rải rác, chưa hệ thống Trên cơ sở tiếp thu thành tựu của những người đi trước, trong luận văn này chúng tôi sẽ tập trung đi sâu làm rõ và khái quất

"một cách có hệ thống hơn những đặc sắc trong nghệ thuật của tiểu thuyết này ., Đồi tượng và phạm vỉ nghiên cứu

3⁄1, Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luôn văn là nghệ thuật

“Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có tiếp thu một cách chọn lọc thành quả trong các công trình nghiên cứu của lớp người đi trước để có thể đi sâu vào những nội dung mà nhiệm vụ của để tài luận văn đặt ra

4, Phương pháp nghiên cứu

“Trong quá trình thực hiện đề tải này, chúng tôi đã vận dụng kết hợp một số phương pháp sau:

Phương pháp thống kê — so sánh: được van dụng để lấy cứ liệu trong tác phẩm làm cơ sở chứng minh cho những luận điểm trình bảy trong luận văn

và nhận ra điểm tương đồng và khác biệt giữa nghệ thuật rong Nam triểu công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm và các sáng tác của các tác giả khác

Phuong pháp phân tích - tổng hợp: được dùng để tìm hiểu các phương, diện nghệ thuật trong tác phẩm và khái quát lại vấn đề

Phương pháp lịch sử : được vận dụng dễ đối chứng cái được miêu tả trong tác phẩm của nhà văn với những sử liệu đáng tin cây để

hy được tài

"năng nghệ thuật của tác giả

5 Đồng góp của luận van

ĐỀ tài "Nghệ thuật tiểu thuyết “Nam triểu công nghiệp diễn chí” của

“Nguyễn Khoa Chiêm ” được chúng tôi thực hiện nhằm khảo sát những phương, điện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết này Trên cơ sở đó, luận văn sẽ cho thấy tải năng của Nguyễn Khoa Chiêm trong việc đưa nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi lên một bước phát triển mới

Thông qua những giá trị nghệ thuật cí

của tác giả, luận văn góp phần khẳng định vị trí mở đầu xứng đáng của tiểu

“Chương 2: Nghệ thuật miêu tả sự kiện ịch sử và nhân vật trong Nam triều công nghiệp diễn chí

“Chương 3: Nghệ thuật trần thuật qua kết cầu, ngôn ngữ và giọng điệu trong Nam triều công nghiệp diễn chí

CHUONG 1

NAM TRIEU CONG NGHIEP DIEN CHÍ

TRONG DIEN MAO TIEU THUYET CHUONG HOI

Theo Từ điển văn học (Bộ mới) th

tiểu thuyết trường

ngữ chỉ một dạng thị n quan trong trong văn học diễn Trung Quốc và Việt Nam Tiêu thuyết viết theo dang này, phân chia tác phẩm thành các hồi khác nhau, phát triển từ lỗi giảng sử thoại bản (kể chuyện lịch sử) thời Tổng - Nguyên Giảng sử thoại bản là hình thức kể chuyện (chủ yếu là truyện lịch sử) được những người kể chuyện trong dân gian (thuyết thư nhân - người kể sách, thuyết thoại nhân - người kể chuyện) các đời kể lại: đối với những câu chuyện có dung lượng lớn, họ không kể xong ngay trong một

lần nên buộc phải ngất thành các phần khác nhau, một phần được đặt một tiêu

đề để tóm lược nội dung, đó chính là cơ sở hình thành các hồi và tiêu đề các hồi của tiểu thuyết chương hồi về sau” [16,1723]

Theo tic giả Trần Đình Sử: “Tử thi Tiên Tần cho đến đời Thanh, các thể loại văn học có đến ba bổn trăm loại, song tiểu thuyết, truyền kỳ, chí quái, chi di,

“Các thể loại này phải đến dau thé ky XX méi được các nhà nghiên cứu văn học đưa vào hệ thống thể loại văn học” [38,53]

“Trong bộ [ăn học sử Trung Quốc do nhà nghiên cứu Du Quốc Ân chủ

‘ti (din lại theo Trần Đình Sử), các tác giả đã phân chia thể loại văn học đã Xác định tiểu thuyết chương hồi là thể loại có từ thời Minh Thanh, và là sự kết

n văn, thoại bản, tiểu thuyết chương hồi đều không được tính đến

tỉnh đầy đủ mọi tỉnh hoa truyền thống của nền văn xuôi lâu đời của Trung

“Quốc nhưng đến văn học hiện đại mới được đánh giá và nhìn nhận một cách khách quan

Từ thời Ngụy Tan Nam Bắc Triều (thé ky Il - VI), mim ming tiểu thuyết xuất hiện dưới dạng câí nhân, chí quái Theo tác giả Lương Duy Thứ, chỉ nhân, chỉ quái là những chuyện “gh chép vin tắt những su tich quai di,

những con ngudi phi phim’ Chi ở đây nghĩa là rất nhiều yếu tổ hoang

đường

Đến đời Dưỡng (thé ky VII- IX), tigu thuyét eruydn ky xuất

theo tác giả Lương Duy Thứ, "Truyền kỳ là truyền lại đời sau những sự tích,

“Truyền kỳ đời Đường kế thừa chí quái, chí nhân Nguy

‘Tin, nhưng về nội dung cũng như bình thức đã vượt xa nó CẾt truyện hoàn chỉnh, nhân vật có tính cách rõ nét, ngôn ngữ phong phú đa dạng hon” va “ thể coi truyền kỳ đời Đường là những truyện ngắn hoàn chỉnh”

là giai đoạn nở rộ của các /ñoại bán đời

như ở giai đoạn trước nhưng được liên kết và xâu chuỗi lại thành các tiểu

thuyết chương hồi Không những thế, từ cách dàn dựng kết cấu, từ lối xây

dựng tinh cách nhân vật chủ yêu thông qua hành động, qua sự tích và ngôn ngữ đối thoại, từ lời mào đầu và kết thúc mỗi hồi đều mang dấu ấn của hoại bản Tổng Nguyên Tiểu thuyết chương hồi được xem là định cao của tiểu thuyết trung đại Trung Quốc, với hing nghin the phim lớn nhỏ

'Như vậy tiểu thuyết chương hồi là sản phẩm của văn học trung dại, và

là thể loại tiểu thuyết đặc trưng cho văn học trung đại phương Đông nói chung và Trung Quốc nói riêng

Tiểu thuyết chương hồi mang những đặc điểm riêng biệt, có thể xét trên một số phương diện cơ bản như sau

“Tiểu thuyết chương hồi có đề tài tương đối phong phú, nỗi lên là đề tài chiến tranh, tỉnh yêu, hay đ

các cuộc đầu tranh đó

-Về phương điện cốt truyện, trong tu thuyết chương hồi, cốt tryyện giữ vai tồ trung tâm Mọi hành động diễn ra đều nhằm phục vụ cho cốt truyện

Cốt truyện chia thành nhiều hồi, mỗi hồi kể một câu chuyện, có khi một số

hồi cùng kẻ về một câu chuyện trọn vẹn Cả tiểu thuyết cũng kể cho ta một

câu chuyện thống nhất, đầu đuôi tương thông

'Về phương diện kết cấu, tiểu thuyết chương hồi được kết cấu theo từng

hồi, mỗi hồi kể một sự việc hoặc một số hỏi xâu chuỗi thành một sự việc

“Trong cuỗn Từ điển văn học (Bộ mới) các tác giả cũng đã khái quát đặc điểm này như sau: "Sự phân chia c

đánh giá sự kiện hay nhân vật rong hồ và su đ kết thúc bÌng câu đại loi

như: "Muốn biết sự việc diễn ra thể nào xem hồi sau sẽ rõ” Sang hồi mới, vấn đề lại được triển khai với một nhan đề mới” [Ió,1723]

'Nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết chương hồi là những mẫu người tiêu biểu cho đạo đức phong kiến: trung quân, trọng phụ, liệt nữ mang những chuẩn mực đạo đức: nhân, nghĩa, lễ, tr, tín Ngoài ra còn có nhân vật quin chúng Tắt cả góp phần tạo nên số lượng nhân vật đông dio, giúp cho tiểu thuyết chương hồi trở thành loại tác phẩm văn học có quy mô lớn

Xét vé cach trin thuật, nội dung tiểu thuyết chương hồi thường mở đầu

iu nhu: “nói về”,

bing nign higu lich sử, dẫn chuyên bằng những tại nói

"chuyện chia thành hai mồi” Tác giả thường đứng ở ngôi thứ ba để dẫn dắt

Trong văn học trung đại Việt Nam, thể loại tiểu thuyết chương hồi ra

đội trên cơ sở kế thữn những tỉnh hoa cũ tiễn thuyết chương hồi Trứng Quốc

nhưng không phản ánh đề tài phong phú như tiểu thuyết chương hồi Trung

“Quốc mà ngay từ đầu tập trung phản ánh lịch sử dân tộc Theo sự phân loại tiêu thuyết chương hồi Trung Quốc th tiểu thuyết ịch sử chỉ là một tiểu loại,

là những tiểu thuyết lấy để tải từ trong sử sách và được viết theo lối kết chương hồi Theo các tác giá cuốn Từ điển văn học (Bộ mới), thể loại tiểu thuyết lịch sử là “Thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hay tác phẩm tư sự

hư cầu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính” [16,725] Điều này chúng ta có

thể thấy rõ ngay trên nhan đề của các tác phẩm tiểu thuyết chương hồi Việt

Nam như: Nam trié công nghiệp diễn chú, Thiên Nam liệt truyện, Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí, Do vậy khi nói đến tiễu thuyết chương hồi Việt Nam cũng đồng thời nói đến thể loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

1.1.2 Con đường hình thành

"Văn học thành văn Việt Nam được sáng tác bằng hai loại hình văn tự

chir Hin và chữ Nôm Trong điễn tỉnh văn học trung đại Việt Nam thì bộ

&t bang chữ Hán

>u khác nhau, các nhà nghiên cứu đều có chung

đồng nghĩa chỉ văn xuỗ tự sự

Theo nhiều nguồn

đánh giá là văn xuôi tự sự viết bằng chữ Hán củaViệt Nam thời trung đại xuất

hiên khá sớm, ngay ừ khi chữ Nôm chưa ra đồi Nhìn chung về diễn trình của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại như sau

+ Từ thể kỷ X đến thể kỳ XIV: văn xuôi tự sự chưa tách khối văn học

chức năng và có mỗi gắn bổ rất chất chẽ với văn học dân gian, đổng thời còn

là đối tượng của văn học chức năng và văn học dân gian Đây là giai đoạn đặt

"nền móng cho toàn bộ văn xuôi tự sự trung dại Tác phẩm gồm: truyện dân gian, tuyện lịch sử và truyện tôn giáo Trong đó dòng tự sự lịch sử, các tác giả thiên về việc phản ánh những sự kiện đã qua, các nhân vật quá khứ, nhân vật truyền thuyết và huyền thoại Các nhân vật lịch sử phần nhiều đều được thần thánh hóa, tôn giáo hóa Tiêu biểu cho văn xuôi tự sự thời kỳ này là các tác phẩm nh: Béo cue truyén (thé kỷ XD, Ngoại sử ký (thề kỷ XI), Việt điện

nh tập (nửa đầu thể kỷ XIV), Thờ:

XIV), Tam Tổ thực lục (nữa cuỗi thể kỹ XIV), Link Nam chích quái lục (cuỗi thế kỷ XIV)

+ Từ thế kỹ XV đến thế kỷ XVI

tấn tập anh ngữ lục (giữa thể kỳ

Đây là thời kỳ đột khởi của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại

"Đặc điểm nỗi bật của giai đoạn này là văn xuôi tự sự đã thoát khỏi mồi rằng, buộc của văn học dân gian và văn học chức năng Đặc bit là ở đồng tự sự thể tục đã bước ra khỏi lỗi tự sự dẫn gian và văn học chức năng vươn lên thành loại hình nghệ thuật mới là sruyén ruvén Aj Tiêu biểu là các tác phẩm như: Thánh Tông di thảo, Truyén Ki mạn lục, với bai tác phẩm này “Lê Thánh Tông và Nguyễn Dữ đã phóng thành công con lầu vẫn xuối tự sự vào quỹ đạo nghệ thuật: văn học lấp con người làm đối tượng trung tâm phản ánh” [30.19] Dòng tự sự lịch sử vẫn nằm trong vòng văn học chức năng hành

‘quai liệt truyện (liệt truyện là loi hình lịch sử) Tuy nhiên giai đoạn này một

số tác giả đã tạo nên được bước phát triển nhất định trong dòng tự sự lịch sử

“Chẳng hạn như Đoàn Vĩnh Phúc đã lấy 16 thiên trong Việt điện ứ lính tap và thêm vào cuối nhan đề mỗi thiền một thuật ngữ truyện, ghép với hai quyền có trước của Trần Thể Pháp thành bộ Linh nam chích quái liệt truyện Với cách làm đó Đoàn Vĩnh Phúc đã hòa loại hình văn học chức năng tôn giáo vio văn học nghệ thuật Tiếp dé

sử lên một bước” |29,1TỊ, trên cơ sở Lĩnh Nam chích quái lục, Việt điện linh

‘tp va Thién uyén tập anh ngữ lục ông đã tỗ chức xây dựng lại cốt truyện

là Nguyễn Hàng, “người đã có công đấy tự sự lịch

cùng nhân vật làm cho các nhân vật hiện lên rõ nét hơn, sức khái quát nghệ

thuật cao hơn và viết thành Thiền Nam văn lục liệt truyện Tuy vậy ông vẫn chưa đưa tự sự lịch sử thoát khỏi hẳn loại hình lịch sử là fệt tray

+ Từ thể kỹ XVIII đến thể kỷ XIX:

Đây là giai đoạn hoàn chỉnh văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, với các thể loại như: truyện ngắn, ký, tiểu thuyết chương hồi Nếu Song Tỉnh: bắt dạ của Nguyễn Hữu Hào mỡ

iu cho truyện Nôm thì Nam triểu cổng nghiệp diễn chí (1719) của Nguyễn Khoa Chiêm khai sinh nên tiểu thuyết chương hồi Tiếp đến là Thién Nam ligt ruyện (biển soạn khoảng vào năm

“Chính Hòa (1680 ~ 1705) đời Lê), tác giả là một người thuộc dòng họ Nguyễn

“Cảnh Hoàng Lê nhất thắng chỉ (cuỗi thé ky XVIII — đầu thé ky XIX) của

'Ngô gia văn phái giữ vai trỏ quan trọng trong sự phát triển tiéu thuyết lịch sử

trung đại" Từ đây văn xuôi tự sự đủ sức phản ánh những vấn đề lịch sử xã

"hội rộng lớn với tằm khái quát hóa cuộc sống trên quy mô rộng lớn

“Tiểu thuyết Việt Nam xuất hiện muộn, thế kỹ X - XII mới xuất hiện những truyện văn xuôi dưới dạng các thần phả như Vigr dign w link, hay ghi

chép các truyền thuyết dân gian như #inh Nam chích quái Từ thể kỷ XV,

XVI tro di méi xuất hiện những truyện viết về đời tư của những người bình

thường như Thánh Tông đi thảo, Truyễn kỳ mạn lục, Đó chính là mầm

‘ming sơ khai của tư duy tiểu thuyết Phải sang đầu thé ky XVII, thé loi tiéu thuyết mới thực sự ra đời với hình thức thể loại vay mượn của Trung Quốc là tiểu thuyết chương hồi.

'Văn học Việt Nam tiếp nhận thể loại này khi lịch sử đất nước dang bước vào thời kỳ rồi ren, loạn lạc do các cuộc tranh giành quyển lực của các tập đoàn phong kiến Việc tiếp nhận thể loại này như một nhu cầu tắt yếu để thể hiện một nội dung mới là phản ánh bức tranh xã hội đầy biến động của cđân tộc Tác giả Bài Duy Tân nhận xét sự nảy sinh thể loại này nhằm đáp, ứng việc thể hiện một nội dung mới của xã hội nước ta” [39,125]

Vin hoc Việt Nam thời trung đại đã xuất hiện các trước tác lịch sử, quan trọng nhất là Đại Việt sử ký soàn thư, bộ thông sử chép theo lối biên

niên, nhưng tác phẩm tiểu thuyết lịch sử đúng nghĩa thì mới thực sự xuất

vào đầu thể kỷ XVIII, với những tác phẩm như Nam trễ cổng nghiệp diễn

chí của Nguyễn Khoa Chiêm, Hoàng Lẻ nhất thẳng chí của Ngô Gia văn

phải Đây vốn là những tiêu thuyết chương hồi đầu tiên trong văn học trung

đại Việt Nam

Do hoàn cảnh lịch sử, tiểu thuyết chương hồi Việt Nam không phân

tiểu thuyết chương hồi phản ánh lịch sử trong văn học Trung Quốc

Nhu vay tiểu thuyế

và kế thừa nền tí

chương hồi Việt Nam ra đời rên cơ sở ếp nhận

thuyết chương hồi vừa rực rỡ vừa lâu đời của Trung Hoa

(ma đôi trước đó hơn T00 năm) và cũng là bước phát tiễn tắt yếu của nền văn

xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, do vậy nó vừa mang những đặc điểm

chung của nên tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa vừa mang những nét riêng,

độc đáo Những nết riêng, độc đáo này cũng là một tắt yếu, bối thể loại tiểu thuyết chương hồi đã đi vào và tồn tại thích nghỉ trong nền văn hóa Việt, với

"những đặc điểm riêng về lịch sử xã hội, đồng thời còn do sự sáng tạo của các tác gia Việt Nam

12 NGUYÊN KHOA CHIÊM VÀ NAM TRIỂU CÔNG NGHIỆP

DIEN CHÍ:

1.2.1 Tác giả Nguyễn Khoa Chiêm

Nguyễn Khoa Chiêm (1659-1736), tự Bảng Trung, là một danh sĩ đời chúa Tộ quốc công Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) và chúa Đỉnh quốc công Nguyễn Phúc Trú (1725-1738)

Ông nội của Nguyễn Khoa Chiêm tên là Nguyễn Đình Thân (1553- 1633), vốn là người ở làng Trạm Bạc, huyện An Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương (nay là tỉnh Hải Dương) Nguyễn Đình Thân là con nuôi của

là Doan quận công Nguyễn Hoàng (1600-1613) và Thụy quận công Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635)

"Nguyễn Đình Khôi (1594-1678), là con ông Thân, tước Thuần Mỹ nam Năm 1686, chúa Nhân quận công Nguyễn Phúc Lan (1635-1648) dời phủ chúa từ vùng Bắc Thuận Hóa về làng Kim Long (huyện Hương Trả, tinh

“Thừa Thiên), ông Khôi cũng đến nhập tịch ở huyện ấy và được phép chúa Nguyễn cho đổi thành họ Nguyễn Khoa (chữ Khoa là "khoa bảng”, hàm ý chúc con cháu đổ đạt nhiều và cao) Từ đó khởi tổ của một dòng họ danh gia

vọng tộc ở cổ đô Huế: dòng học Nguyễn Khoa, con chau thay nhau lim quan cho các đời chúa Nguyễn

"Nguyễn Khoa Danh (1632-1697), là con ông Khôi, tước Cảnh Lộc ba, làm quan dưới đời chúa Dũng quận công Nguyễn Phúc Tản (1648-1687) Nguyễn Khoa Chiêm là con duy nhất của ông Nguyễn Khoa Danh và bà Lê

‘Thi Am

Nguyễn Khoa Chiêm xuất thân Nho học, có tiếng văn thơ, được bổ làm

‘Thi hap Nam Tân Ty (1701), tức năm thứ 10 đời chúa Tộ Quốc công Nguyễn Phúc Chu (1691-1725), Nguyễn Khoa Chiêm cùng văn chức Trần Đình Khánh theo Cai cơ ngoại tả Tôn Thất Diệu và Nội hữu Tổng Phúc Tài

vào Quảng Bình đốc suất việc đắp lũy Năm 1710, ông được thăng chức Cai

hap kiém Tri bg Nhờ bố vợ (Cai bạ Trin Dinh Ân) tiến cử, ông được chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) tin ding Năm Canh Thìn năm thứ 19 (1710), sông được thăng chức Cai Hap ở chính doanh kiêm tri ba Năm 1715, ông được thăng chức Câu kê kiêm Trỉ bạ, được dự bàn quân cơ trong dinh của chúa Nguyễn Năm 1718, ông được thăng chức Cai bạ Phó đoán sự Năm

1724, ông được thăng làm Thám chính chánh đoán sự Từ đầy, ông tham gia vạch định mọi kế hoạch trong nước, làm đến Thượng thư Bộ Lại, tước Bảng

‘Trung hầu

Nguyễn Khoa Chiêm được biết n như một vị công thần phụng sự chính quyền hai đời chúa Nguyễn, là người có tài xuất chúng, có nhiều công lao trong việc phò chúa, giúp nước, giúp dân, được chúa Nguyễn tin ding

“Các thé hệ cao niên của làng An Cựu vẫn lưu truyền chuyện kể về Nguyễn Khoa Chiêm - một vị đại thần thanh liêm, chính trực đã dâng biểu tấu trình và trực tiếp đứng ra phân xử sự thật về một vụ kiện tụng đắt đai có nguy cơ dẫn đến đồ máu, chết người giữa các họ đồng tộc và các họ khai khẩn trong làng

An Cựu Kết quả, ông đã dàn xếp, hòa giải thấu tỉnh, đạt lý được dân làng

kính phục Để cảm ta công ơn của ông, Hội đồng Hương trưởng và con dân làng An Cựu đã cắt tặng cho Nguyễn Khoa Chiêm 10 mẫu đất ruộng Không

nỡ từ chối nghĩa chân thành của dân làng, ông chỉ xin nhận phin đất đồ

(sau này trở thành nghĩa trang của dòng họ Nguyễn Khoa ở thôn Tứ Tây, phường Thuỷ An, thành phổ Huế) Tuy không phải là người có công khai canh làng An Cựu, nhưng với công trạng đã công minh góp sức xây dựng tình đoàn kết của các họ tộc, Nguyễn Khoa Chiêm được dân làng xắp vị trí thứ 10, trong 10 họ Chánh tôn được thờ ở Hiệp tự từ đường làng An Cựu, được dân lãng tổ chức cúng t chung vào ngày rim thang 8 hàng năm và cao hơn nữa là được vua Khải Định trứ phong là Dực bảo Trung hưng Linh phủ tôn thần

Cả cuộc đời, Nguyễn Khoa Chiêm đã từng giữ các chức vụ: Câu kê

kiêm trì bạ, được dự bản giúp việc quân cơ trong triều, Cai Ba, pho đoán sự

và chức Tham Chánh, Chánh đoán sự Nguyễn Khoa Chiêm mắt vào ngày 6-3 năm Binh Thìn (1736), hưởng thọ 78 tuổi Sách Đại Nam liệt truyền Tiên biên chép: “đến khí mỗi giả Chiêm

20

"Nguyễn Khoa Chiêm quả thật là nhân vật hiểm có trong lịch sử hình thành và phát triển của mảnh đất Thuận Hóa - Phú Xuân - Huế, đồng thời ông cũng là một tắc giả đóng góp lớn cho nền văn xuối tự sự Việt Nam

1.2.2 Tiểu thuyết Nam tridu công nghiệp diễn chí

“Tác phẩm chính của Nguyễn Khoa Chiêm là Nam /riễ công nghiệp diễn chỉ Tác phẩm thảo xong năm 1719, khi ông ở tuổi 60 và đang giữ chức Cai bạ

"ban đầu là Nam triễu công nghiệp diễn chí, về sau các nhà biên soạn đổi nhan

m Phó đoán sự tiểu Hiển Tông Nguyễn Phúc Chu Tác phẩm có tên

đề thành Công nghiệp diễn chỉ hay Việt Nam khai quốc chỉ truyện

hay Nam triểu Nguyễn chúa khai quốc công nghiệp chí:

cdịch tiếng Việt đã được xuất bản từ năm 1986 (lần đầu) đến nay, sách được in

tổng cộng bốn lần và đều là bản dịch của hai dịch giả Ngô Đức Thọ & Nguyễn Thúy Nga: 1 Trinh - Nguyễn diễn chỉ (Nam triều công nghiệp diễn chi), So Văn Hóa Thông Tin Bình Trị Thiên in năm 1986 & 1987, chỉ có h tập, không in nữa; 2 Mộng bá vương (iệt Nam Khai quốc chí truyện), Nxb Đại Học & Trung Học Chuyên Nghiệp in năm 1990, trọn bộ hai tập; 3 Việt

"Nam khai quốc chí truyện, Nxb Hội Nhà Văn in năm 1994; 4 Nam triểu công nghiệp diễn chí, Nxb Hội Nhà Văn & Phương Nam Book in năm 2003

am triều công nghiệp diễn chí, ác phẩm phân ánh lịch sử và được viết theo lối kết cầu chương hồi đã đánh dấu bước trưởng thành của văn xuôi tự sự Việt Nam trung đại, vừa là sự kết tỉnh của quá trình phát triển của văn xuôi

trung đại Việt Nam vừa đặt nền móng cho nền tiểu thu)

Việt Nam phát triển Sau Nam tiểu công nghiệp diễn chỉ của Nguyễn Khoa Chiêm côn có

Thiên Nam liệt truyện (ra đời khoảng giữa thé ky XVII đến đầu thể kỷ XIX),

chưa biết địch xác ác giá là ai, quyển L3 hồi đầu) hiện không còn, chỉ còn l

“Quyển H (4 hồi) Tác giả Thiền Nam liệt uyên tô ra khá gi din ong nghệ thuật xây đựng nhân vật, tuy nhiên côn nhiễu thiểu sốt, chưa thực sự tạo nên

a

bước phát triển thực sự so với Nam triều công nghiệp diễn chỉ Đến Hoàng Lê nhất thống chí (ra đời vào cuối thể kỹ XVIII đầu thể ky XIX), tiểu thuyết chương hồi Việt Nam mới thực sự dạt tới định cao

"Nam triễu công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm phản ánh khá chân thật lịch sử xã hội Việt Nam 130 năm, trong đó chủ yếu phản ánh cuộc nội chiến kéo dài giữa Nam triều do chúa Nguyễn trị vì và Bắc triều do vua

Lê - chúa Trịnh cai quản, từ năm 1558, khi Đoan quốc công Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa đến gần hết đời Ngãi vương Nguyễn Phúc Trấn (1648

~ 1691),

Thời điểm kết thúc tiểu thuyết

“Chiêm đã 30 tuổi và cách thời điểm soạn sách mới có 30 năm (1719) Vì vậy

“Nam triều công nghiệp diễn chỉ bắt đầu từ việc tướng An Tĩnh hầu

"Nguyễn Kim (1467 - 1545) quê ở trấn Thanh Hóa, sau vào trả ngu ở Nghệ

‘An, dy binh t6n phò nhà Lê chống Mạc, cùng Trịnh Duy Sản đón Lê Ninh về lập làm vua (tức Trang Tông) Nguyễn Hoàng (con của Nguyễn Kim) bị Trịnh Kiểm (con rẻ Nguyễn Kim) mang lòng tỉ him tìm kế hãm hai Năm 1558, Nguyễn Hoàng phải lập mưu xin vào trấn thủ Thuận Hóa Nguyễn Hoàng diệt được đô đốc Lập quận công (nhà Mạc), quét sạch quân giặc Sau đó, chúa

“Tiên Nguyễn Hoàng thi hành những chính sách khôn khéo để củng cố lòng cân, thu phục hiỄn tài, chú trọng sản xuất nông nghiệp, khai thác đất đai, xây cdựng Thuận Hóa

'Năm 1593, Trịnh Tùng diệt được phe Mạc Hồng Ninh, rước giá vua Lê

về kinh thành Thăng Long, Nguyễn Hoàng ra Bắc chầu mừng Năm 1595,

“Trịnh Tùng lập được ngôi chúa, nắm bắt mọi quyền hành trong triều chính Năm 1599, vua Lê mắt, Trịnh Tùng lập Duy Tân lên ngôi (Lê Kính

‘Tong) Năm 1600, biết ý Trịnh Tùng muốn diệt trừ mình để khỏi mối lo về sau, Nguyễn Hoàng lập mưu để được trở về trấn cũ Để thực hiện ý định, Nguyễn Hoàng lén xúi giục bọn Phan Ngạn, Văn Khuê bao vây Kinh thành,

đốt doanh trại, phố xá, khiến dân chúng khốn khổ, nhà vua phải rời bỏ Thăng

Long Lic ấy, Nguyễn Hoàng mới lấy danh nghĩa đi diệt bọn Ngạn, Khuê rồi trở về Thuận Hoá,

"Năm I613, Nguyễn Hoàng mắt, Nguyễn Phúc Nguyên lên nổi ngồi Ở

“Thăng Long, vua Lê Kính Tông (1588 - 1619) bị lần át không chịu nỗi, ngằm xui Van Quận Công Trịnh Xuân lập mưu giết Trịnh Tùng Việc không xong,

quảng chúa Trịnh Tùng ở Cầu Đơ (nay là Hà Đông) và Trịnh Tráng lên nối

ngồi

“Cũng từ đó diễn ra cuộc chiến dai dẳng giữa chúa Trịnh và chúa 'Nguyễn để giành quyền thống nhất đắt nước Hai bên đánh lớn mắy trận đều thất phân thắng bại: quân Trịnh tong thêm quân ra sức tiến đánh, quân Nguyễn

vi ít hơn nên cá

vững đồn lãy, không dem quân ra ngoài Cuối cũng Chiêu

Va diing kế phản gián, khiến Trịnh Tráng phải rút quân về

Quyên 3

Sau đó theo lời của quân sư Lộc Khê, quân Nguyễn đắp lũy Nhật Lệ để làm kế cổ thủ và ra sức rèn tập dưới sự chỉ huy của viên tướng tài Thuận 'Nghĩa Giữa lúc đó, năm 1623, con thứ của chúa Nguyễn là Dương Nghĩa hầu Nguyễn Phúc Anh, có bụng muốn đoạt ngôi của anh nên ngằm đặt kế trá hàng, gửi thư cho Trịnh Tráng, lửa quân Trịnh vào quấy rồi ở cửa Nhật Lệ,

ấn thủ Quảng Bình là Quảng Lâm hầu thấy quân Trịnh tiên đánh

sẽ chạy trốn, để mình được thay chức trấn thủ Quân Nguyễn

ngăn bờ bảo vệ chính lũy Nhật Lệ, đóng cọc gỗ ngăn cửa biển không cho với hi vọng;

lũy cát,

quân Trịnh vượt sang sau 46 ð gi tiến đánh khiến cho quân Trịnh phải tháo

chạy, thương vong quá nửa Từ đó, phía bắc sông Gianh do tướng Trịnh là

"Hiền Tuấn hau trấn giữ, phía nam sông Gianh vẫn do chúa Nguyễn cai quản

phản nghịch, dụ đỗ kết bè đảng nhằm tranh đoạt ngôi chúa Chúa Nguyễn phải cho quân đánh đẹp, bắt mang về xử tôi

Năm 1634, Đào Duy Từ mắt Năm 1635, chúa Säi qua đời, thể tử Nhân Lộc lên nối ngôi (Thượng vương) Năm 1639, Hiền Tuần hầu có ý muốn mưu phản nhà Trịnh nên cầu kết với quân Nam, việc không thành, lại trở về với quân Trịnh, thỉnh thoảng đem quân quấy nhiễu phía nam châu Bố Chính

“Chiêu Vũ liền dùng kế i gián, mượn tay Trịnh Tráng điệt được quận Hiền

quan Bắc thua trận,

Quyén 4

Năm 1648, Thượng vương mắt, Nguyễn Phúc Tần lên nối ngôi (Hiền

vương) Từ đó quân Nguyễn liên tiếp giành được thắng lợi: đánh đồn Tam

Hiệu ở Quảng Bình rồi thừa thắng chia quân làm hai ngã: một ngã do Chiêu _Vũ cằm quân đánh vào Lũng Hồng để chặn quân do Hàn Tiến vào tiếp ứng;

”

một nga do Thuận Nghĩa cằm quân vượt đèo Ngang duỗi quận Đông phải chạy ra Lạc Xuyên và tiến ra lấy được Dinh Cầu, chiếm miễn sông Lam Hàn

n ci bai phai bo về bắc Quân Nguyễn không dụ được Hàn Tiến nên ding

XẾ li gián khiến Trịnh Tráng nghỉ ngờ Han Tién phan tric, sai người bắt về trị tôi, giữa đường Hàn Tiền uống thuốc độc tự tử (năm 1655) Cùng năm đó, {quan Trịnh tiếp tục đem quân vào chiếm lại Dinh Cầu với số lượng lớn, quân Nguyễn dùng kế lui bình đợi quân Trịnh te nãi, đói khát, cướp bóc, mắt lòng cdân, mắt cả nhuệ khí, bấy giờ mới thừa cơ đánh úp, đuổi quân Trịnh thua chạy

về Vĩnh Dinh Chúa Trịnh hết cử quân Đương, lại cử Trịnh Tuyé

quân vào nhưng đều bị quân Nguyễn đánh cho thua to ở cửa S

Hồ cùng các tướng bốn trắn ngoài Bắc diệt Trịnh, nhưng Hiền vương không đồng ý Cũng vi thé cha con Ký Lục Hồ bị lộ, phải chịu chết cả nhà (năm 1659)

Quyển 6

Năm 1660, Chúa Trịnh tiếp tục đem quân vào đánh Nghệ An Hai bên

lấp tục thắng

giằng co quyết ligt Dén thing 3 năm 1662, quân Nguyễn lại

trận ở lũy Nam Hoa, Đồng Hôn, Bọn quận Phú, quận Đương, quận Hảo ai

nấy ôm lấy đầu lủi thủi trở về Trung Đô chịu tội Đàng trong, Hiển vương

chăm lo nông nghiệp, phòng thủ bình cơ

Quyền 7:

‘Nam 1672, chiến địch Tran Ninh lich sử kéo dai suốt $5 ngày đêm Bên

Trịnh đem đại quân thủy bộ gồm một nghìn chiến thuyển, trên mười vạn quan, do Tay Định vương Trịnh Tac đích thân làm nguyên súy, thé tử Trịnh

2s

(Can chỉ huy thủy quân, rước cả vua Lê Gia Tông cùng đĩ giám chiến Quân Nguyễn do công từ Hiệp Đức làm nguyên súy, Chiêu Vũ làm tiết chế, đã sử cdụng hệ thống phòng thủ đây đặc bổ tí từ nhiều năm trước để phản công

“Cuộc chiến diễn ra quyết liệt nhưng vn bit phân thẳng bại Cuối củng, sau bảy trận tấn công với quy mô lần sau lớn hơn lần trước, năm 1672, quân Trịnh phải im lặng cuốn cỡ rút quân về Bắc Cuộc chiến Trịnh ~ Nguyễn phân tranh

Kết thúc Nam triểu công nghiệp diễn chí là việc Ngãi vương Nguyễn

"Phúc Trăn ban lệnh mới về đảo tạo nhân tải giúp nước, khiến nho sĩ khắp nơi vui mừng Sự nghiệp ở Nam tri tiếp tục phát triển

13 VE TRI CUA NAM TRIEU CONG NGHIEP DIEN CHI TRONG DONG CHẢY TIÊU THUYẾT CHƯƠNG HÔI VIỆT NAM

Nam triều công nghiệp diễn chí được đánh giá là tác phẩm mờ đầu có ý nghĩa khai sinh ra nền tiếu thuyết chương hồi của Việt Nam Tác giả Nguyễn Đăng Na khi tìm hiểu về Tiếu tuyết chương hồi Việt Nam di trung dai - quả trình hình thành, phát tiễn và đặc trưng nghệ thuật đã khẳng định: "Nếu Song Tinh bắt dạ mỡ đầu cho loại hình truyện Nôm thì Nam miểu công

"nghiệp diễn chỉ lại khai sinh ra nền tiêu thuyết chương hồi Việt Nam” [29.23]; tiểu thuyết Nam triểu công nghiệp diễn chí "giữ vai trò mỡ đầu cho tiêu thuyết chương hồi Việt Nam thoi trung đại và đặt nỀn mồng cho toàn bộ nền tiểu thuyết Việt Nam nói chung” [29,51] Sự khẳng định này có cơ sở vững

16

chắc từ thực tẾ diễn trình của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại cũng như từ chính những đặc điểm của tác phẩm Nam triễu công nghiệp diễn ch Đặt Nam triểu công nghiệp diễn chỉ của Nguyễn Khoa Chiêm trong diễn trình văn học trung đại Việt Nam, chúng ta sẽ thấy rõ vị tr tiên phong, của tác phẩm trong sự phát triển của thể loại tiểu thuyết chương hồi Tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chỉ ra đời vào thể kỳ XVIHI, đây là giai đoạn văn xuôi tự sự cỏ bước phát triển mạnh mẽ Trước Nam /riễu công

"ghiệp diễn chí chưa có tác phẩm nào có quy mô là một cuốn tiểu thuyết viết theo kết cấu chương hồi Tit sau Nam triéu công nghiệp diễn chỉ thì một loạt những tiểu thuyết chương hồi ra đời, đó là Thiền Nam liệt truyện (chưa rõ tác giả), Hoàng Lê nhắt thẳng chi của Ngô Gia văn phái, Hoàng Việt long

"ưng chỉ của Ngô Giáp Đậu, Việt Lam tiễu sử (chưa rõ ác già)

Thuật ngữ điển chí đã chỉ ra đây là lỗi diễn sử, giảng sử theo kiểu diễn nghĩa của Trung Hoa Ngay từ ban đầu tác phẩm đã có nhan đề là Nam triểu cổng nghiệp diễn chí, khi dùng diễn chí đặt tên cho sich, tác giả Nguyễn Khoa Chiêm đã xác định rằng đây là một tác phẩm văn học (Việc một số tác giả biên soạn sau nảy đã đổi tên tác phẩm thành Viết Nam Khai quốc chỉ truyện thực chất là hành động chuyển một tác phẩm văn học thành tác phẩm

sử học Đây là một hiện tượng khá phổ biển trong văn xuôi thời trung đại)

Như vậy nhan đề vừa khẳng định Nam triểu công nghiệp diễn chí là một tác phẩm văn học, vừa cho thấy cụ thể phạm vi nội dung phan ánh trong tác phẩm là sự thật lịch sử của đân tộc trong một giai đoạn nhất định

Với l

kế mang tính chất kí sự của một người nắm được nhiễu tư liệu

Ốc, tác giả đã ghi lại diễn biến cuộc nội chiến ở một thời phân tranh đẫm

máu, trong đó phần nhiễu tướng lĩnh những con người có thực trong lịch sử như Đào Duy Từ, Chiêu Vũ, Thuận Nghĩa ỗi lên như những nhân vật của

(1558 -1689), từ khi Nguyễn Hoàng vào tran thủ Thuận Hóa đến gần hết đời

nghĩa vương Nguyễn Phúc Trăn (1687 - 1691)” [1,540] Và “Tác phẩm mang, một chủ đích khá rõ: nói về lịch sử khai quốc của họ Nguyễn, trần thuật lại

sắc biển cổ lich sử Từ chỗ đứng và cách nhìn của một quan chức gắn mình

thuật lai các sự kiện lịch sử thời n

với các chúa Nguyễn, dùng những lời đẹp đẽ để ca tụng công lao, đức độ của các chúa Nguyễn Tuy vậy sự bao quát lịch sử vẫn giữ được tính khách quan ccủa các sự kiện trên phạm ví cả nước, với sự hình thảnh 3 thể lực ở ba ving:

họ Mạc, chính quyền Lê - Trịnh, chính quyền chúa Nguyễn, sau đó là sự chia cắt Đảng Trong - Bang Ngoai” [1,541]

han vat trung tim trong tigu thuyét chuong hai thường là những mẫu người tiêu biểu cho đạo đức phong kiến, những nhân vật mang những chuẩn mực đạo đức Trong Nam zriểu cổng nghiệp điển chí của Nguyễn Khoa

“Chiêm ta cũng thấy hiện lên rắt rõ những minh chúa, những quan văn, tướng

võ như vậy Đó là Chiêu Vũ, Thuận Nghĩa, Đào Duy Từ, Phùng Khắc Hoan, Trinh Ting,

Tác giả Ngô Đức Thọ trong lời giới thiệu về Nam triễu công nghiệp

điễn chí khẳng định: “Dù có sự hạn chế, Nam triéu công nghiệp diễn chí vẫn

3

tự khẳng định được đặc điểm nghệ thuật của minh qua hình thúc kế chuyện lịch sử, qua việc lựa chọn, sip xếp các tình tiết để cũng cố cốt truyện theo từng mảng sự kiện, từng mảng nhân vật, Có thể thấy rõ tính chất tiểu thuyết chương hồi hoặc tiểu thuyết lịch sử ở Nam tưiễu cổng nghiệp diễn chí là đặc điểm không trộn lẫn được"

“Chiêm được coi là tác phẩm mở đầu có ý nghĩa khai sinh ra nền tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam

'VỀ mặt nội dung, Nam triểu công nghiệp diễn chí đã khắc ghỉ vào nhận thức của người đọc một chăng đường lich sử nhiều biến động, đẩy khó khăn

của dân tộc VỀ nghệ thuật, Nguyễn Khoa Chiêm vừa kết hợp truyền thống

"vừa sáng tạo phủ hợp để tác phẩm thể hiện trọn vẹn nội dung tác phẩm và tư tưởng của tắc giả

“Trên cơ sở những nhận định có tính chất định hướng của các nhà

nghiên cứu và kết quả tìm hiểu của cá nhân, chúng tôi nhận thấy tiểu thuyết

Nam trié công nghiệp diễn chico nhiều ý nghĩa, nhiề giá trì trong

học nước nhà.

”

CHUONG 2

NGHE THU,

‘TRON [ MIÊU TẢ SỰ KIỆN LỊCH SỬ VÀ NHÂN V:

“NAM TRIÊU CÔNG NGHIỆP DIÊN CHÍ

2.1 NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ SỰ KIỆN LỊCH SỬ

“Thể loại tiểu thuyết lịch sử trong van học Việt Nam ngay từ khi mới ra đời

“Tuy vậy, thế giới chủ quan của nhà văn là một thể giới phức tap bao gồm thể giới quan, ti năng, cá tính, tỉnh cảm, lý tưởng và khát vọng Ngay

cả đối với những tác phẩm phản ánh trực tiếp hiện thực lịch sử thì con đường,

từ hiện thực lịch sử đi vào tác phẩm tở thành thế giới hiện thực trong tác phẩm bao giờ cũng phải đi qua lăng kính chủ quan của nhà văn và do vậy tất yêu không thể là một hiện thực nguyên vẹn như thực tại ngoài đời

30

Nhu vay không thể phủ nhận nội dung của tác phẩm Nam triểu công, ngiép diễn chí là một bức tranh hiện thực rõ nét Tuy nhiên, chúng ta không thể đồng nhất bức tranh hiện thực này với chính hiện thực ngoài đời

“Giữa nội dung của Nam triéu công ngiệp diễn chỉ và hiện thực lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1558 đến 1689 có những nết tương đồng và khác biệt nhất định Ta dễ dàng nhận thấy điều đó khi đối chiếu Nam triéu công nghiệp diễn chỉ với một

xan the do Lê Văn Hưu, Phan Phụ Tiên, Ngõ Sĩ Liên soạn thảo (1272 - 1697) hay Khim định liệt sử thông giảm cương mục do Quốc Sit Quan triều Nguyễn soạn thảo (1856-1881)

2.1.1 Hệ thống sự kiện lich sử:

Theo

là nhân vật và sự kiện Sự kiện nói chung là những hành vi (việc làm) của

nhân vật hay sư việc xây m đối với nhân vật dẫn đến hậu qua, làm biến đổi

-uốn sử ghi chép cùng giai đoạn lịch sử này như Đại Liệt

táo sự Trần Đình Sử thì “nôi dung chủ yếu của văn bản văn học

hay bộc lộ một ý nghĩa nào đó đối với mục đích người kể chuyện Đặc trưng

sự kiện trong văn học là, đối với nhân vật nó là việc làm bộc lộ bản chất con

¡ đối với người

người, đấy nhân vật sang một giới hạn khác, làm nó thay i

kể hay người đọc, nó là sự kiện của ý thức, giúp nhận thức về nhân vật”

(8189-90)

Nai bật trong Nam triểu công nghiệp diễn chí là những cuộc đối dầu

‘gay go, khốc liệt thời kì nội chiến Trịnh ~ Nguyễn phân tranh Tác phẩm miêu

tả tám cuộc đối đầu giữa hai bên, trong đó chỉ có một lần quân Nguyễn chủ động tấn công

Sự kiện đầu tiên của tác phẩm chính là việc Nguyễn Hoàng dẫn hơn một nghìn quân thủy vượt biển vào trần thủ Thuận Hóa năm 1558 Nồi là trấn

nh lấy phần đắt phía nam

thủ, nhưng thực ra ông củng các tướng sĩ phải

Đèo Ngang từ tay các tướng nhà Mạc Một sự kiện quan trọng khiến cho

thứ chỉ xếp sau Trịnh Tùng Hơn nữa, để tô lòng trung thành với triều Lê

“Trung Hưng, ông phải hãng hái đem quân đi đánh dẹp tần quân nhà Mạc lúc này đã lui về vùng Đông Bắc Phải mắt gần năm ông mới lập được mưu kể: xui cho Phan Ngạn và Bài Văn Khuê làm phản, tự mình xin đem quân đi đánh dep rồi dẫn thuộc hạ bí mật ra cửa Chính Đại dong buồm trở về Thuận Hóa

yên nghiệp làm ăn, cho đến lúc qua đời (1631) mừng thấy trong cõi được yên

Nguyễn Hoàng cảng chú ý vỗ về khu

bình thịnh vượng,

Từ thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên, quan hệ giữa chính quyền Thuận

“Quảng với triều đình ngày cảng căng thẳng Năm 1620, nhân một dịp anh em chúa Nguyễn có chuyên lục đục, Trinh Tring sai Đăng quận công Nguyễn Khải đem 5.000 quân vào đóng ở Bắc sông Nhật Lệ để can thiệp Việc không thành, nhưng cuộc giao tranh không hầm lại được

'Năm 1627, chính thức khai mào thời kỳ nội chỉ

tranh Lần này, Trịnh Tráng phát hịch, rước cả vua Lê đem quân đi đánh Đàng Trong Quân Trịnh tiến vào Nam Bố Chánh, vượt sông Nhật Lệ tiễn công á thủy trại của quân Nam Quân Nam do Nguyễn Phúc Vệ làm tiết chế

và Chiêu Vũ Nguyễn Hữu Dật làm Giám hiến đặt sẵn thể trận thủy bộ, bắt ngờ tung ra đánh Giữa lúc đó gián điệp của C

“Thăng Long có biến Trịnh Tráng thấy tỉnh thể bắt

Năm 1630 xây ra trận chiến lằn thứ hai, lần đầu tiên quân Nguyễn tiến tấn công, Thời gian này, Đào Duy Từ được chúa Nguyễn Phúc Nguyên trọng dụng Sau khi dip lay 7rưởng Dục (ở bờ Nam sông Nhật Lệ), quân Nguyễn

tiến ra đánh các đồn trại trấn thủ của quân Trịnh, chiếm dần phía Nam châu

Bắc

Trân chiến lằn thứ tư năm 1643; lần thứ năm năm 1648, Quân Trinh

còn đánh vào hai lần nữa để thu phục Nam Bồ Chánh, nhưng đều thất bại,

anh chi dong giữ ở phía Bắc sông Gianh

Trận chiến lần thứ sáu năm 1655 do bên Nguyễn đánh trước Quân

"Nam do Nguyễn Hữu Tiến làm Tiết chế, Nguyễn Hữu Dật làm Đốc chiến cho

quân vượt sông Gianh, chia hai đường thương và ha đánh qua Đèo Ngang, một mặt cho thủy quân vòng đường biển đổ bộ vào cửa biển Kỳ La (Cửa 'Nhượng), cùng tiến lên đánh chiến Dinh Cầu (Kỳ Anh) Tả Đô đốc Lê Văn Hiễu trở tay không kịp phải tháo chạy về Vinh Dinh (Vinh) Quân Nguyễn ào

at như chế tre, lần lượt đánh tan tăng viện của quân Trịnh chiếm gọn 7 châu huyện ở phía Nam sông Lam Lần này quân Nguyễn cũng cổ thể lực đồng lâu

ở Đăng Ngoài, đã có lúc định thửa thắng đánh ra Thăng Long Nhưng quân

"Nam đóng giữ ở đất xa, lương hướng dan được vận chuyển khó khăn, mà biện pháp sưu cao thuế nặng chỉ khiến cho đân tỉnh 7 huyện sinh oán phản Lị thêm hai tướng Hữu Tiến, Hữu Dật bắt hòa, quân Nam rốt cuộc phải rút lui về phía Nam sông Gianh (1660)

“Trân chiến lẫn thứ bảy chưa đẫy một năm sau (1662) Trinh Tac

con là Trịnh Căn đưa đại quân vào đánh Lần này quân Trịnh vượt sông

CGianh, tiến sắt đến lãy Nhật Lệ Nhưng bên Nam dùng kể "thanh đã” (vườn không nhà rồng), lại bí mắt đào hào đắp lày rồi dồn quân đánh một trần tử

sử dụng rất hữu hiệu hệ thống phòng thủ dày đặc đã bổ trí từ mấy năm trước

để thực hiện một cuộc phản công quyết liệt Đôi bên vận dụng hết mọi phương pháp, phương tiện tấn công phòng thủ tối đa có thể vận dụng để giảnh

wu thể trên chiến trường Cuối cùng, sau bảy trận tắn công (rừ trận thứ sáu quan Nguyễn chủ động tấn công) với quy mô lần sau lớn hơn lần trước, quân

“Trịnh phải im lãng cuốn cờ vứt giáo chạy về Bắc (20-1-1673) Từ đó chiến trường Trinh - Nguyễn im ding

Song song với mảng chiến trận, tác phẩm cũng dừng lại ở những sự kiện đáng chú ý cả ở Bắc triều và Nam triều Ở Đảng Ngoài, triều Lê ~ Trịnh ngay từ buổi đầu trung hưng cũng đã bộc lộ nhiễu mâu thuẫn gay gắt Trịnh

“Xuân mưu giết cha là Trịnh Tùng, liên lụy dẫn đến cái chết bỉ thảm của vua

Lê Kính Tông Đến lượt Trịnh Xuân bị võ sĩ của Trịnh Đỗ chặt chân cho đến

chết Từ cuộc phản loạn của Phan Ngạn, Bùi Văn Khuê

những vụ mưu phân của các tướng họ Trinh v.v khién cho Thăng Long và các trấn Son

“Nam Thượng, Sơn Nam Hạ dù không chiến địa cũng không thực sự yên ồn Ở

Đăng Trong, nội bộ Nam triều cũng không phải không có những vụ tranh chấp d miu, Như mấy việc sau khi Nguyễn Hoàng chế, Phúc Nguyễn lên nổi ngồi, hai người anh em là Phúc Hiệp và Phúc Thạnh (con vợ lẽ của

”

"Nguyễn Hoàng) lập mưu để tranh ngôi báu Khi mưu bị lộ, bai người công khai chiếm đồn Ái Tử để chống đối, kết quả thua trận, bị bắt tống ngụe VỀ sau, con thứ ba của Phúc Nguyên là Phúc Anh lại muốn tranh ngồi chúa của Nguyễn Phúc Lan, bí mật gửi thư ra Dĩnh Cầu hơn làm nội ứng cho quân

‘Trinh Sau khi Phúc Nguyên chết, Phúc Anh không về chịu tang, công khai dip lay Cu Dé, đồng quân thủy ở vũng Sơn Trả (Quảng Nam) để chống quân

triều từ Kim Long xuống, kết cục bị Đại tướng Yên Vũ đem đại quân thủy bộ vào đánh, bắt giết Phúc Anh và phe cánh mắy chục người

Khi m hiểu Nam ứ du céng nghiệp diễn chỉ, nhiều nhà nghiền cứu đều

có chung một đánh giá rằng tác phẩm là nguồn cung cấp các dữ liệu lịch sử quan trọng Trên thực tế, Nam iu công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa

“Chiêm là một trong những cơ sở quan trọng và đáng tin cây để các nhà sử học viết nên những tác phẩm của mình Trích nghiên cứu của nhóm dịch giả Ngô ite Thọ: “Khoảng năm 1905-1906, học giả Pháp L Cadière đã sưu tằm được một truyền bản của NTCNDC có tên sách là Việt Nam Khai Quốc Chí Truyện

'Ông đã sử dụng được nhiều tư liệu quý ở cuốn sách này để trình bày cuộc

chiến tranh Trịnh-Nguyễn trong tập khảo cứu Le Mi de Đồng Hới Không lâu sau đó sử gia Henry Maspéro mượn được bản của Cadière để nhờ người sao chép cho mình một bản Trong dip sao chép này, H Maspéro có lề còn mượn đâu đó được một bản khác nữa để bổ sung chỗ thiểu của bin Cadiére Ngoài bản chép riêng, H_ Maspéro còn chép một bản cho Viện Viễn Đông Bác cổ ở Hà Nội ” [7,8], "Năm 1969 sử gia Phan Khoang khi nghiên cứu lich sử xứ Đăng Trong đã được tham khảo một truyền bản của NTCNDC có

tên sách là Nam Triều Nguyễn Chúa Khai Quắc Công Nghiệp Diễn Chí Ông

xác nhận tác phẩm của Nguyễn Khoa Chiêm có giá trị tư liệu lịch sử quý giá, nhưng cũng tỉnh tế để khỏi sa vào những tỉnh tiết ít nhiều đã bị tiểu thuyết

hóa Quyển Nam Triểu Nguyễn Chúa Khai Quốc Công Nghiệp Diễn Chí -

3s

Phan Khoang viết, - “đáng ra là rất quý, vì là tác phẩm đồng thời với đoạn lịch sử chúng tôi nghiên cứu [7,9] Chỉ như vậy đã đủ để khẳng định

Nam triều công nghiệp diễn chi có những sự thật lịch sử được bảo lưu ở những mức độ khác nhau

"Đọc Nam triễu công nghiệp diễn chí chúng ta dễ đàng nhận thấy những mốc lịch sử cùng với những sự kiện được ghỉ lại một cách chính xác So sánh nội dung của Nam triéu công nghiệp diễn chí và nội dung của một số cuỗn sit shi chép cùng giai đoạn lịch sử này như Đại Việt sử ký toàn dự do Lê Văn Huu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên soạn thảo (1272 - 1697) hay Kiểm định Vide sie thông giám cương mục do Quốc Sử Quán triều Nguyễn soạn thảo (1856-1881), chúng ta nhận thấy sự chính xác của các sự kiện Chẳng hạn như

"Năm 1558, một trong những mốc lịch sử quan trọng trong lịch sử Nam triều, Đó là năm Nguyễn Hoàng vào tấn thủ Thuận Hóa, mỡ đầu cho sự nghiệp gây dựng Nam triều Trong Nam /riễu công nghiệp diễn chỉ, Nguyễn Khoa Chiêm có ghi lại một cách chính xác, nó gắn liên với bước ngoặt quan trọng cuộc đời của vĩ chúa đầu tiên của Nam triều là Nguyễn Hoàng: Nguyễn Hoàng theo Kiểm đi chinh chiến, *nhiều năm đều lập được nhiều chiến công, được Trang Tông gia phong nhiều lần, làm đến chức hữu tướng” "Kiểm Bên tâu với vua cho Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa Mưu của Kiểm sai Hoàng vào tấn thủ ở đó là có ý mượn tay họ Mạc để giết Hoàng” [7,26] Vào

“Mau Ngo, nm Chinh Trị thứ 1 (1558) (Mạc, năm Quang Bảo thứ 5 - Minh,

36

năm Gia Tĩnh thứ 37 ) Tháng 10, mùa đông Sai Thái Tổ Gia Dụ hoàng để

ta vào trấn đất Thuận Hóa” [32,quyển 31]

'Năm 1600, sau kh ra Bắc chúc mừng vua Lê chúa Trịnh đã đẹp yên được bè đăng nhà Mạc, Nguyễn Hoàng quay trở lại đắt Thuận Hóa tiếp tục sự nghiệp của Nam triều Sự kiện này được Nguyễn Khoa Chiêm lưu ý khai thác như là một trong những bước ngoặt trong cuộc đời của chúa Nguyễn Hoàng

Vi mudn về trấn cũ, Nguyễn Hoàng đã lập kế li gián giữa bọn Ngạn, Khuê với

chúa Trịnh khiến cho bọn Ngạn, Khuê “quyết chí mưu phản” rồi Nguyễn

Hoàng lại vào tâu xin "đem đội thủy quân đi bắt chúng đem về

trước mặt chúa thượng” [7,76] Rồi cứ thể “thuận

Nam triều sửa sang thành trì, thỉ hành nhân chính dé vỗ về dân chúng, trăm

Năm 1623, Trịnh Tùng mắt, Trinh Tráng nổi ngôi chúa, là mốc được

"Nguyễn Khoa Chiêm, trong Nam triéu cong nghiệp diễn chí, chủ ý khai thác

để khắc họa kết cục cuộc đời của vị chúa đầu tiên trong lịch sử nước ta Trong, Kham định Liệt sử thông giám cương mục các tác giả cũng ghỉ li: "Quý Hoi, năm thứ 5 (1623), (Minh, năm Thiên Khải thứ 3) Tháng 6, mia ha Tang mắc bệnh, họp trăm quan bàn chọn người lập làm thể tử, cho con tưởng là

‘Thanh quận công Trinh Tring giữ bình quyển, Xuân giữ chức phó Trịnh

‘Tang mat” (32, Quyén 31)