Luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình (qua trường hợp Truyện Kiều của Nguyễn Du và Truyện Hoa Tiên của Nguyễn Huy Tự)

Đề tài Đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình (qua trường hợp Truyện Kiều của Nguyễn Du và Truyện Hoa Tiên của Nguyễn Huy Tự) tìm hiểu khái niệm truyện thơ nôm diễm tình, phân loại nhóm truyện trong loại hình truyện thơ nôm, tìm hiểu quá trình vận động, phát triển của nhóm truyện,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

‘TRAN THỊ PHƯƠNG TRANG

DAC DIEM TRUYỆN THO NOM DIEM TINH

(QUA TRUONG HOP TRUYEN KIEU CUA NGUYEN DU

VA TRUYEN HOA TIEN CUA NGUYEN HUY TY)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VAN

TRAN TH] PHUONG TRANG

DAC DIEM TRUYỆN THO NOM DIEM TINH

(QUA TRUONG HOP TRUYEN KIEU CUA NGUYEN DU

VA TRUYEN HOA TIEN CUA NGUYEN HUY TY)

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYEN PHONG NAM

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bổ trong bắt kỳ công trình nào khác

“Tác giả luân van

Trần Thị Phương Trang

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3 Phương pháp nghiên cứu

4 Lịch sử vấn để nghiên cứu

5 Đồng góp luận văn

CHƯƠNG 1: TRUYEN THO NOM DIEM TINH TRONG LOẠI HỈ

1.1 TRUYỆN THƠ NÔM DIÊM TÌNH - MỘT HIỆN TƯỢNG VĂN HỌC

1.1.1 Khái niệm truyện thơ nôm diễm tình " 1.1.2 Vấn đề phân loại truyện thơ nôm diễm tình 18 1.1.3 Truyện Kiều, Truyện Hoa Tiên ~ những trường hợp tiêu biểu cho

1.2 QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIÊN CỦA TRUYỆN THƠ

1.2.1 Những tiễn đề cho sự ra đời của truyện thơ nôm diễm tỉnh 30 1.2.2 Sự phát triển của truyện thơ nôm diễm

CHƯƠNG 2: CON BU

DIEM TINH (QUA KHAO TRUYEN KIEU, TRUYEN HOA TIEN)4\

2.1 HIỆN TUONG TIEP BIEN COT TRUYEN ĐÓI VỚI TRUYỆN THO

2.1.1 Sáng tạo dựa trên cốt truyện có sẵn 42

2.1.2 Khai thác tối đa các phiến đoạn tâm lý 44

36

'G HÌNH THÀNH TRUYỆN THƠ NÔM

3.2.1 Từ tác phẩm văn xuôi đến truyện thơ nôm

2.2.2 Từ truyện kế đạo lý đến tiểu thuyết tâm lý

CHUONG 3: MOT SO DAC ĐIÊM NGHỆ THUẬT TRUYỆN THƠ

NOM DIÊM TÌNH (QUA KHẢO SÁT TRUYỆN KIỀU VÀ TRUYỆN HOA TIÊN)

3.1 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

3.1.1 Tái tạo nhân vật mang sắc thái tâm lý

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật "chức nang”

3.2 BUT PHÁP TẢ CẢNH NGỤ TÌNH

3.2.1 “Tâm trạng hóa” thiên nhiên

3.2.2 Lỗi tả cảnh dùng màu sắc và âm thanh

DANH MỤC TAI LIEU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐÈ TÀI (bản sao)

“Truyện thơ nôm là loại hình tự sự bằng thơ, mang những nét đặc trưng

của dân tộc, được định hình vào khoảng thế kỷ XVI và nở rộ, phát triển nữa

sau thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX Bộ phận văn học này sáng tác bằng chữ 'Nôm và phần lớn được viết theo thể lục bát, số ít khác viết theo thể thất ngôn

bát cú (thơ Đường luật) Truyện thơ nôm đã có nhiều thé hệ học gia tim toi, khám phá ở những góc độ khác nhau Tuy vậy, muôn ngã đường đến với loại

hình này vẫn còn nhiều chuyện để bản và nhiều vấn đề để khai thác

Dựa trên tiêu chí về nội dung, ý nghĩa cốt truyện truyện thơ nôm, chúng ta

có những nhóm truyện khác nhau, trong đó có truyện thơ nôm diễm tỉnh Nhóm

truyện này thường được viết nên từ những vẫn thơ mồ tả tình yêu - một thứ

duyên nợ của kiếp người với những sắc thái, cung bậc cảm xúc khác nhau

“Truyện thơ nôm diễm tình gắn với sự phát triển cao nhất của lịch sử phát

triển truyện thơ nôm cũng như lịch sử phát triển văn học Việt Nam Tuy đã có

nhiều công trình nghiên cứu đạt thành tựu và giá trị nhất định, nhưng đến nay

vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào khảo sắt cụ thể về nhóm truyện này Và

nếu có thì cũng gộp chung vào tìm hiểu loại hình truyện thơ nôm hoặc đi sâu phân tích từng tác phẩm cụ thể

Chính vi vậy, ở luận văn này thông qua việc khảo sắt trường hợp cụ thể,

chúng tôi sẽ tìm hiểu Đặc điểm truyện thơ nôm diém tinh, minh chứng cho sự

phong phú về loại hình truyện thơ nôm, giúp cho việc hình dung diện mạo

truyện thơ nôm rõ rằng - một nét đẹp dân tộc Đây là công việc "nhật, gom

các kiến thức về đời Như nhặt tìm bông lúa gặt còn rơi Dẫu không toàn ngọc, mà lẫn nhiều sỏi trắng ” (Sadi) thi chúng tôi cũng hy vọng được ít nhiều chiếu cố.

tình được thể hiện qua cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ, nhân vật, bút pháp nghệ

thuật, Để rút ra những kết luận về truyện thơ nôm diễm tình, chúng tôi khảo

sát trường hợp Truyện Kiều của Nguyễn Du và ?uyện Hoa Tiên của Nguyễn

Huy Tự Việc làm này là một hướng đi có tính chọn lọc, vừa là để tìm hiểu về

tìm hiểu hai tác phẩm

đặc điểm truyện thơ nôm diém tình nói chung vira d

này trên phương diện tiểu loại

Truyện Kiểu và Truyện Hoa Tiên là hai kiệt tác văn học cỗ diễn Việt Nam, được nhiều tác giả khai thác, phân tích và nghiên cứu Tuy nhiên trong luận văn này, chúng tôi sẽ nhìn hai tác phẩm ở góc độ loại hình truyện thơ

nôm để rút ra đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình Bởi vì cả hai tác phẩm đều

có những nét tiêu biểu, có sự gần gũi và những điểm tương đồng rất lý thú

Thứ nhất, cả hai đều là những tác phẩm vào loại xuất sắc của loại hình

truyện thơ nôm Nếu Truyện Hoa Tiên của Nguyễn Huy Tự là một trong các

tác phẩm mở đường thì Truyện Kiểu của Nguyễn Du là đỉnh cao của truyện

thơ nôm diễm tỉnh cũng như là đỉnh cao của loại hình truyện thơ nôm Hai tác

phẩm đã khẳng định vai trò trong tiến trình phát triển và hoàn chỉnh loại hình Thứ hai, cả hai truyện đều có đầy đủ tính chất của một tác phẩm đại diện cho tinh thần văn học viết thời trung đại, đó là những truyện thơ nôm được viết bằng nghệ thuật điêu luyện, chứa đựng nội dung phong phú, sâu sắc Ngoài ra, cả hai tác phẩm cũng khá minh bạch vẻ lai lịch, đều là những tác phẩm đã tìm được các văn bản liên quan lần nhau (Kim Vân Kiểu

truyện và Truyện Kiểu; Đệ bái tài tử Hoa tiên ký và Hoa Tiên truyện), cô

nguồn gốc xuất xứ từ nước ngoài Đặc biệt, cả hai tác phẩm đều có sự đồng điệu trong cách dùng ngôn từ, những thủ pháp nghệ thuật bộc lộ sức mạnh

của thơ ca truyền thống Việt Nam

“Tự, Nguyễn Thiện (bản của Đào Duy Anh, NXB Văn học, 1976)

3 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn này đi vào nghiên cứu đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình qua

hai trường hợp tiêu biểu Để nghiên cứu đạt hiệu quả, chúng tôi vận dụng, kết

hợp các phương pháp: phương pháp chọn mẫu, phương pháp loại hình,

phương pháp thông kê phân loại, phương pháp so sánh đối chiếu

Chúng tôi sử dụng phương pháp chọn mẫu để phân tích hai trường hợp tiêu biểu, từ đó rút ra đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình Những đặc điểm và

tính chất của mẫu có thể suy ra đặc điểm, tính chất tổng thể Quan trọng là mẫu (tức hai truyện này) có khả năng đại diện

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng dùng phương pháp loại hình trong cách phân

loại tiểu loại truyện này với tiểu loại truyện khác Kết quả phân loại chứng,

mình cho sự tồn tại tiểu loại truyện thơ nôm diễm tình cũng như phát hiện

những tính chất đặc thù, riêng biệt của hiện tượng văn học, mà cụ thể ở đây là

.đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình

“Trong quá trình làm luận văn này, chúng tôi cũng sử dụng phương pháp

so sánh, đối chiếu giữa các nhóm truyện trong loại hình truyện thơ nôm, từ đó làm nỗi bật, khắc đậm cái riêng, tính mới lạ của vấn đẻ Mặt khác, nhờ mở rộng so sánh, tìm ra chỗ giống, chỗ khác nhau, chúng tôi có thể hiểu rõ hơn 'bản chất và vị trí của truyện thơ nôm diễm tình trong mối tương quan với loại

hình truyện thơ nom,

Ngoài ra, chúng tôi cũng dựa vào phương pháp thống kê, phân loại để

thủ thập, tổng hợp và phân tích tần số xuất hiện các yếu tổ liên quan trong tác phẩm, từ đó phát hiện ra bản chất vấn để và lý giải để thấy được ý nghĩa, giá trị của chúng trong tổng thé.

nghiên cứu Đặc biệt từ những năm đầu thế kỷ XX, với việc vận dụng những

lý thuyết có tính phương pháp luận, nhiều nghiên cứu đã có tính đột phá Tir rit sớm (năm 1979), trong công trình nghiên cứu 7ruyện Kiểu và thể

loại truyện nôm, tác giả Đăng Thanh Lê đã dành một sự quan tâm lớn đối với

vấn đề truyện thơ nôm Trên cơ sở điểm qua con đường hình thành, phát triển truyện nôm, tác giả bản khá cụ thể những đặc điểm về nội dung, nghệ thuật (nguồn gốc cốt truyện truyện nôm; bút pháp tự sự; chủ đẻ, để tài) của thể loại này trên tiền trình phát triển của dòng tự sự Việt Nam Đặng Thanh Lê xem

in Vigt Nam” [27, tr49] Nhung

tác giả lại dành nhiều tâm lực để tìm hiểu ?ruyện Kiểu - truyện thơ nôm tiêu

“truyện nôm là một thể loại tiểu thuyết

biểu nhất hơn là chú trọng nghiên cứu loại hình văn học này Ở đây, truyện thơ nôm chỉ được nghiên cứu với tư cách là một đối tượng làm sáng tô những, vấn đề của Truyện Kiểu Tuy thé, những nhận xét về cách thức xây dựng nhân vật, vai trò của ngôn ngữ độc thoại hay hình tượng thiên nhiên trong các tác

phẩm truyện thơ nôm viết về chủ để tình yêu như ?zuyện Hoa Tiên, Truyện Kiểu hoặc ý nghĩa của tiếng nói tình yêu tự do trong 7ruyện Kiẻu là những

phát hiện có ý nghĩa

Trong khi đó, công trình Truyện ndm lich sử phát tiển và thí pháp thé loại (năm 1993) của Kiều Thu Hoạch lại nghiên cứu truyện nôm khá toàn

diện Tác giả giải quyết những vấn đề cơ bản nhất của truyện nôm: nguồn gốc

và lịch sử phát triển thể loại truyện ném; thi pháp của truyện nôm; chức năng

tư tưởng - thằm mỹ của truyện nôm cũng như đặt truyện nôm trong tương

quan so sánh loại hình với thể loại truyện thơ các dân tộc bản địa, khu vực

Đặc biệt, ở chương III cua công trình này, tác giả đi sâu tìm hiểu thì pháp

truyện nôm Tác giả đề cập đến cấu trúc thể loại truyện nôm với mô hình hóa

chia để tài từ các truyện cổ của Trung Quốc Dù đã chỉ ra những đặc điểm

truyện nôm nhưng tác giả chỉ mới nói chung chung và chưa đi sâu vào từng

nhóm truyện như tác giả đã phân loại Điều này một phần do tác giả mới đặt

truyện nôm trong tương quan với truyện cổ tích mà chưa chú trọng nhiều đến

sự ảnh hưởng qua lại giữa truyện thơ nôm Việt Nam với các tiểu thuyết tài tử

~ giai nhân của Trung Quốc Chính vì vậy, nhóm truyện thơ nôm diễm tình tác giả chưa thật sự quan tâm nhiều

Công trình nghiên cứu Truyện thơ nôm - những nghiên cửu hình thái

học, tác giả Nguyễn Phong Nam cho thấy nhiều điểm mới mẻ đối với loại

hình truyện thơ nôm Từ góc nhìn hình thái học, tác giả đưa ra cách phân loại truyện thơ nôm riêng Tác giả cho rằng truyện thơ nôm không thể gọi là thể

loại mà phải là loại hình văn học - loại hình truyện thơ nôm Theo đó, tác giả

chia truyện thơ nôm gồm hai loại: truyện nôm hư cấu và truyện nôm chuyển

thể Có thể nói quan điểm phân loại mới mẻ này đã khắc phục được những hạn chế của các cách phân loại trước đó Nó là nguồn tư liệu góp phần định hướng tiếp cận tiểu loại truyện thơ nôm cho người viết Ở công trình nghiên

cứu này, tác giả Nguyễn Phong Nam đưa ra một số đặc trưng của truyện thơ

nôm, trong đó ở phần V, tác giả đi sâu viết về Nét đặc sắc trong Truyện Kiểu của Nguyễn Du Những đặc điểm về môtip của loại hình truyện thơ nôm và phần V là gợi ý cho người viết đối với các vấn đề liên quan đến luận văn, đặc

biệt là trong cách phân loại khi nhìn truyện thơ nôm là một loại hình văn học Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu khác trên thực tế cũng mang lại cho chúng tôi những hiễu biết nhất định về quá trình hình thành, phát triển

cũng như những đặc điểm, giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện thơ nôm

'Các công trình này trở thành những tài liệu tham khảo quý báu đối với người

truyện Từ đó, tác giả khẳng định sức sống muôn đời của Truyện Kiéu trong

lịch sử văn học dân tộc Tác giả giới thiệu khái quát vẻ tiểu thuyết tài tử - giai nhân của Trung Quốc (dung lượng, mô hình cốt truyện, những đặc điểm về

nội dung và nghệ thuật ) Đồng thời, tác giả đặt ra vấn đề cần phải nghiên cứu Truyện Kiểu cũng như các tác phẩm truyện thơ nôm có cốt truyện từ nước ngoài trong tương quan so sánh với các tiểu thuyết tài tử - giai nhân của Trung Quốc Theo tác giả “sự tiếp nhận loại tiểu thuyết tài tử - giai nhân gắn liền với nhu cầu giải phóng cá tính, tình yêu tự do đã tạo thành một loại

truyện nôm tải tử - giai nhân trong văn học Việt Nam” [52, tr1] Từ quan điểm so sánh này, Trần Đình Sử đi vào tìm hiểu những đặc điểm thi pháp của

Truyện Kiêu: mô hình tự sự, ngôn ngữ nghệ thuật, nhân vật, cách kể chuyện

với mục đích tìm ra những sáng tạo của thỉ hảo Nguyễn Du khi vay mượn cốt

truyện từ một tác phẩm nước ngoài

Trong công trình Văn học Liệt Nam mửa cuối thể kỷ XVIH - hết thé kis

“XIY của Nguyễn Lộc, tác giả chia truyện thơ nôm làm hai loại: truyện nôm bác học và truyện nôm bình dân Đồi với truyện nôm bác học, Nguyễn Lộc di

vào nghiên cứu một số tác phẩm tiêu biểu, trong đó có những chương cu thé, tác giả nói đến Truyện Hoa Tiên (chương II), Truyện Kiểu (chương IX), vốn

là những truyện thơ nôm mà người viết sử dụng trong phạm vi của luận văn

này Trong quá trình tiếp cận Truyện #foa Tiền, ông cho rằng đây là "một câu chuyện tình yêu có tác dụng chống phong kiến” [31, tr231] và thành công

chủ yếu là về phương diện nghệ thuật của tác phẩm: xây dựng nhân vật có bản

sắc, trong đó tiếng nói tình cảm của nhân vật được thể hiện khá rỡ nét

Cuốn [ăn học Liệt Nam mứa cuối thế kỉ XEII - đầu thé ki XIX (nim

1999) của nhóm tác giả Đặng Thanh Lê, Hoàng Hữu Yên, Phạm Luận cũng.

đoạn văn học Việt Nam đã đi vào tìm hiểu truyện thơ nôm Ngoài việc giới thiệu sơ bộ điện mạo bộ phận văn học này, các tác giả còn đi vào giới thiệu một số tác phẩm truyện thơ nôm tiêu biểu, trong đó có tác phẩm Truyện Kiểu

"Nhìn chung ở khía cạnh văn học sử thì đây là công trình cung cấp cái nhìn sơ

lược nhất về truyện thơ nôm trong quá trình vận động của nền văn học dân

tộc Ngoài ra, ở công trình này, nhóm tác giả cũng dành những trang viết bàn

cao

về các tác phẩm cụ tỉ 1g nói tình yêu tự do, chống phong kiến của

các nhân vật tải tử - giai nhân Đó là những ý kiến đáng chú ý, có ý nghĩa

tham khảo quan trọng đối với người viết trong quá trình triển khai luận văn

của mình, nhất là trên phương diện xây dựng nhân vật và giá trị nội dung của

tác phẩm truyện thơ nôm Tuy nhiên nói về sự phân loại đẻ đi đến đặc điểm,

công trình này vẫn chưa khái quát một cách cụ thể

Hay trong công trình nghiên cứu Văn học trung dai Việt Nam, tác giả Nguyễn Thị Nhàn đã viết riêng một chương về truyện thơ nôm Tác giả chỉ ra

những đặc điểm về nội dung lẫn nghệ thuật của truyện thơ nôm Về nội dung, tác giả đề cập đến khát vọng hạnh phúc lứa đôi và sự chiến thắng của tình yêu

‘tu đo ngoài khuôn khổ lễ giáo phong kiến; số phận con người trong cuộc đấu tranh chồng lại các thế lực xã hội, Về nghệ thuật, tác giả đề cập đến kết cấu

truyện thơ nôm là Gặp gỡ - Tại biến - Đoàn tự, đây là một công trình có ý

nghĩa tham khảo cho người viết

Trong Máy vấn để thi pháp văn học trung đại Việt Nam, Trần Đình Sử

dưới góc nhin thi pháp đã tiếp cận hệ thống van học trung đại Việt Nam, chủ yếu là thì pháp của các thể loại Trong đó, tác giả dành một phần để bàn về truyện thơ nôm Từ việc khái quát những nhận xét hoặc nghiên cứu của người

đi trước, tác giả đã nêu ra con đường đi của truyện thơ nôm, chia truyện thor

nôm văn nhân là tình yêu giữa tài tử và giai nhân Ở đây cũng có nhiều bắt

công xã hội, nhưng chủ yếu là những chuyện tình yêu, cho phép bộc lộ khía cạnh riêng tư thầm kín của con người Tuy vậy, tác giả lại chưa khái quát được những đặc điểm truyện thơ nôm diễm tỉnh

Nhin chung, lĩnh vực nghiên cứu truyện thơ nôm trong những năm gần

đây đã có nhiều khởi sắc Những cuộc trao dỗi, thảo luận trên các tờ báo và

Nẵng) Luận văn đã tìm hiểu sự chỉ phối của môtip đài tứ - giai nhân đối với

truyện thơ nôm trên hai phương diện là cốt truyện, nhân vật và tập trung khai thác ở nhóm truyện thơ nôm vay mượn chuyển thể Hay luận văn 7h pháp truyện kể truyện thơ Nôm của tác giả Võ Thị Yến Sương (Đà Nẵng) cũng đi

sâu nghiên cứu tính chất truyện kể của truyện thơ nôm: cốt truyện, mô hình cấu trúc, tổ chức hệ thống nhân vật, sự kiện và cách tổ chức văn bản, đặc điểm ngôn từ truyện kể Với những luận văn đã khái quát trên, các tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu đặc điểm môtip zài đử - giai nhân của loại hình

truyện thơ nôm hoặc tính chất truyện kể của loại hình truyện thơ nôm mà

chưa đề cập đến vấn đẻ đặc điểm truyện thơ nôm diễm tình

Ngoài ra, loại hình truyện thơ nôm cũng thu hút sự quan tâm của nhiều

nhà nghiên cứu trong các bài báo khoa học, các chuyên luận, các giáo trình

Hầu hết, những vấn đề được đặt ra chỉ ở một khía cạnh nhỏ, đi sâu phân tích

yếu tố nào đó hoặc nghiên cứu một số tác phẩm cụ thể mà chưa có sự khái cquát về nhóm truyện thơ nôm diễm tình Tuy vậy, đó là những bai viết có tính

chất khơi gợi và tham khảo thêm cho chúng tôi: “Đặc sắc trong hình tượng

truyện” của La Mai Thi Gia (Nghiên cứu văn học số 7 - 2013); “Mô hình nhân vật từ Hoa tiên ký đến các truyện nôm bác học giai đoạn sau” của Ngô Thị

(0 - 2011), 'Nhìn chung, các công trình nghiên cứu truyện thơ nôm hiện đang được

“Thanh Nga (Nghiên cứu văn học

lưu hành trong giới khoa học mức độ nông sâu đậm nhạt chất lượng có khác

nhau, nhưng hầu như các tác giả đều thừa nhận sự tồn tại của nhóm truyện thơ nôm diễm tình thông qua việc nhắc đến thuật ngữ rải ni - giai nhân - một đặc điểm của nhóm truyện này

Song cũng đến nay, tiểu loại truyện này vẫn chưa được nghiên cứu định tính đầy đủ Trên tắt cả các tiêu chí định hướng, chưa ai chỉ ra một cách cặn

kẽ vai trò của nhóm truyện thơ nôm diễm tình đóng góp như thể nào trong sự

phát triển loại hình truyện thơ nôm nói riêng và sự phát triển văn học Việt

Trên cơ sở kiến thức của những bậc tiền bối đi trước, chúng tôi sẽ cố gắng

áp dụng những phương pháp luận thích hợp để đi tìm đặc điểm của nhóm

truyện này Có thể, trong luận văn còn nhiều chỗ lặp lại những vấn đề mà các

nhà nghiên cứu trước đã kinh qua, nhưng những phương pháp chúng tôi áp dụng cho luận văn này sẽ làm cho những người quan tâm muốn tham khảo và đặt ra những câu hỏi ma công việc chúng tôi đang làm Dù đã có độ lài về thời gian, nhưng việc đi tìm hiểu bắt cứ một vấn đề gì là cả một cuộc hành trình, nên việc làm của chúng tôi là chưa chấm dứt Nghiên cứu Đặc điểm truyện thơ

nôm diễm tình sẽ cung cấp cho chúng ta những kiến thức về truyện thơ nôm

ddim tink; vé hình ảnh xã hội thế kỹ XVII - XIX, chỉ ra những nét vay mượn

và sáng tạo trong nghệ thuật Từ đó cho phép chúng ta hiểu sâu hơn, đầy đủ hơn về nhóm truyện cũng như những tác phẩm có giá trị Tìm hiểu hai tác phẩm tiêu biểu sẽ giúp chúng ta thấy được quá trình vận động và phát triển của

loại hình truyện thơ nôm Nghiên cứu đề tài này, bản thân người viết sẽ có điều

kiện sưu tầm, tìm hiểu sâu sắc hơn nhóm truyện thơ nôm diễm tình Người viết

cũng hy vọng sẽ góp thêm một phần nghiên cứu cho loại hình truyện thơ nôm

6 Bố cục của luận văn

Luận văn này ngoài phần mở đầu, kết luận, phần mục lục và danh mục

tải liệu tham khảo còn có ba chương chính như sau:

Chương 1 Truyện thơ nôm diễm tình trong loại hình truyện thơ nôm

Việt Nam: Ở chương này, chúng tôi sẽ tìm hiểu khái niệm truyện thơ ném diễm tình, phân loại nhóm truyện trong loại hình truyện thơ nôm, tìm hiểu quá

trình vận động, phát triển của nhóm truyện Bên cạnh đó, chúng tôi cũng giới

thiệu những tác phẩm tiêu biểu của truyện thơ nôm diễm tinh: Truyện Kiểu,

Truyện Hoa Tiên, từ đó tạo cơ sở xây dựng một cách hiểu chung nhất cho

toàn bộ luận văn

Chương 2 Con đường hình thành truyện thơ nôm diễm tinh: Trong

chương này, chúng tôi tập trung tìm hiểu sự tiếp biến về cốt truyện và thay

đổi về hình thị

cấu trúc của truyện Tìm hiểu sự thay đổi đó như thế nào, ra

sao, để hiểu được sự vận động và phát triển của truyện thơ ném diém tinh

Chương 3 Một số đặc điểm nghệ thuật truyện thơ nôm diễm tỉnh: Bên canh những đặc điểm nghệ thuật loại hình truyện thơ nôm nói chung đều phải

có, chúng tôi chú ý một số đặc điểm nghệ thuật đặc sắc của nhóm truyện, đó

là: nghệ thuật xây dựng nhân vật, bút pháp tả cảnh ngụ tình Ngoài ra, nhóm truyện này còn có một số đặc điểm nghệ thuật đáng chú ý khác như ngôn từ, thể thơ lục bát,

TRONG LOAI HINH TRUYEN THO NOM VIET NAM

“Truyện thơ nôm là loại hình văn học độc đáo, có giá trị của nền văn học

Việt Nam, phản ánh hiện thực với phạm vi tương đối rộng Vì vậy có người

nên văn học dân tộc Việt

Song khi đi sâu nghiên cứu nhóm truyện thơ nôm diỄm tình, chúng ta sẽ

gặp một số vấn để khó giải quyết như: nguồn gốc, sự phát triển, thời điểm

sáng tác, Bước đầu, các nhà nghiên cứu đã có ý kiến về những vấn đề trên,

tuy mới dừng lại ở mức độ cơ bản nhưng đây là nền tảng dé chúng tôi đi sâu nghiên cứu đặc điểm nhóm truyện này

11 TRUYỆN THƠ NÔM DIỄM TÌNH - MỘT HIỆN TƯỢNG VĂN: HQC DOC DAO

trả lời nhưng khi tìm hiểu các công trình nghiên cứu của học giới viết về vấn

đề nảy mới thấy thật ra rất ít người đề cập tới và dường như đây vẫn là một

vấn đề mở Hiện tại, chưa có một định nghĩa nào thực sự thuyết phục về khái

niệm trên *Yêu cầu xác định một cách minh bạch tính chất của nhóm truyện

thông qua thao tác định danh là vô cùng cẳn thiết” [39, tr.13] Bởi vì điều này

có ý nghĩa quan trong trong việc tìm hiễu, phân loại loại hình truyện thơ nôm

và các nghiên cứu liên quan đến nhóm truyện

“Trước khi tìm hiểu khái niệm truyện thơ nôm diễm tình, chúng tôi muốn nói sơ qua khái niệm “truyện thơ nôm” và “diễm tình” của một số nhà nghiên

cứu từ tên gọi khởi thủy đến khi khái niệm “truyện thơ nôm diễm tình” định

hình thành một thuật ngữ văn học

“Trong lịch sử nghiên cứu văn học Việt Nam, hàm nghĩa của bai khái niệm trên đã có những biến đổi lớn Trước hết, đối với khái niệm “truyện thơ

nôm”, đây là hình thức văn chương được gọi bằng nhiều tên nhất: truyện thơ,

truyện diễn nôm, truyện ngắn, tiểu thuyết quốc ngữ, tiểu thuyết bằng văn

vn, nhưng có lẽ phổ biến nhất là “truyện nôm” Tên gọi này thông dụng

trong các sách giáo khoa và chuyên luận như Lược thảo lịch sứ văn học Việt Nam (1951), Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam (1957 - 1958), Giáo trình Lich sứ: văn học Việt Nam 7-3 (1963), Lịch sử văn học Việt Nam tân

(1960), Văn học Việt Nam nữa cuối thể kỷ XVIH - nữa đầu thế kỷ XIX, 7.2

(1978), Truyện Kiểu và thể loại truyện nôm (1979), Truyện Nôm nguồn gốc

và bản chất thể loại (1993),

Trong cuốn Thí pháp văn học Trung đại Việt Nam, GS Trần Đình Sử khi

viết về vấn đề này, ông dùng thuật ngữ £ruyện thơ nôm Nhưng khi nghiên cứu

cụ thể chỉ tiết, ông lại sử dụng thuật ngữ ơruyện nồm Ông cho rằng /uyện nôm

"là cách rút gọn của khái niệm truyện thơ nôm và cũng do điều kiện lịch sử văn xuôi nôm không phát triển, nghĩa là văn nôm chỉ tồn tại đưới dang văn vần và

biền ngẫu, cho nên gọi như vậy mà không sợ nhằm lẫn là truyện văn xuôi N6m” [53, tr.332] Nhìn chung cho đến nay, người ta vẫn hay gọi tên với cách

hiểu thông dụng như vậy Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, theo cách hiểu và định danh trên liệu có nói hết được ý nghĩa của thuật ngữ này vì với hướng định danh đó “chưa gợi ra được nét khu biệt của loại hình” [39, tr9] cũng như chưa

định hình thành một thể tài với những thi pháp đặc trưng

Năm 2008, với công trình Truyện thơ nôm - những nghiên cửa hình thái học, nhà nghiên cứu Nguyễn Phong Nam đưa ra sự định danh /ruyện tho ndm

có biến đổi lớn so với các học giả trước đó Tác giả cho rằng /ruyện thơ nôm, với tư cách một loại hình văn học phải bao hàm các tính chất: truyện (kể, nói) +

(loại, thé) thơ + (lối văn) Nôm Sự khu biệt ở đây được thể hiện trong thé dung hợp tắt cả các yếu tố [39, tr.12] Với cách gọi tên như vậy tác giả cho thấy được đầy đủ tính chất của một loại hình văn học và ít nhất là đã hình thành một

không viết tắt và giữ nguyên tên zruyớn dhơ nôn Với cách gọi tên và cách hiểu

như nhà nghiên cứu Nguyễn Phong Nam đã nêu, chúng ta có được một thuật

ngữ sáng rõ, không phá vỡ tính loại hình, một yêu cầu hết sức quan trọng trong

nghiên cứu văn học

“Trong khi đó, điểm tình là từ ngữ mang tính mơ hỗ theo tiêu chí tùy tỉnh thần mỗi thời đại Diễm tình theo nghĩa chung dịch từ Hán — Việt nghĩa là mới tinh đẹp Vậy như thể nào là mới tình đẹp theo cách hiểu lúc bấy giờ thì chưa

ai dám trả lời cho câu hỏi trên Vấn đề nảy sẽ được làm sáng tỏ thông qua việc

định danh cho nhóm truyện

Cho đến nay vẫn có những cách hiểu đơn giản về truyện thơ nôm diễm tình và gộp chung nhóm truyện này với nhóm truyện tải tử - giai nhân Theo

cách hiểu hiện nay thì truyện thơ nôm diễm tình là chỉ nhóm truyện thơ nôm

lấy “chuyện tỉnh yêu hôn nhân của tải tử và giai nhân làm chủ đề Do đó, chúng ta thường hay gọi là truyện thơ nôm có quan hệ đến rải dử - giai nhân,

có thể gộp chung với nhóm truyện thơ nôm rải me - giai nhân” [18] Về kết

cấu tình tiết thì truyện tiến triển theo mô thức gặp gỡ - lưu lạc - đoàn viên

Nhân vật chính là các rải sử - giai nhân, trong đó rài sử phải là những thư sinh phẩm hạnh, tài hoa hơn người, nhất là tài văn chương thì phú; còn giai nhân là các tiêu thư hoàn hảo, “mao, tình, tài” đều hoàn hảo cả Đây là tiêu chuẩn phổ biến được giới nghiên cứu truyện thơ nôm từ đầu thế kỷ XX cho

đến hiện tại công nhận là tiêu chuẩn giới định Chúng tôi thấy, cách hiểu như

vay đều có chỗ tru và nhược của nó Vì vậy, chúng tôi không thể không cân

nhắc chọn một cách hiểu thích đáng có lợi cho việc nghiên cứu

Theo chúng tôi, "truyện thơ nôm diễm tình” bao gồm những tác phẩm thuộc loại hình truyện thơ nôm nói về chuyện tỉnh yêu hôn nhân của nam nữ

thanh niên Nhóm truyện này trước hết phải mang đầy đủ tính chất của loại hình

truyện thơ nôm tức là phải mang “tính chất của truyện kể được đảm bảo bởi cốt truyện, tích truyện, hệ thống sự kiện, nhân vật, chất tự sự của tác phẩm, phải có

chất thơ và lối văn nôm - vừa có yếu tố văn tự, vừa có yếu tố phong cách một

lối tư duy đặc trưng của một thời đoạn văn hóa Việt (hời trung đại)” [39, tr.12]

Là nhóm truyện do “nha nho tài tử” gia công, chỉnh lý, mượn cốt truyện sau đó

chuyển thể, lấy sự tiếp nhận làm cơ sở, nhưng là “văn học thành văn” Nhóm truyện này đấy lên vào giữa thể kỷ XVIH, thịnh hành vào đầu thế kỷ XIX, là một đồng khác của truyện thơ nôm tài tử - giai nhân Về kết cấu tình tiết truyện

không nhất thiết phải tuân theo mô thức gặp gỡ - la lạc - đoàn viên nghĩa là mô

thức gặp gỡ - lưu lạc - đoàn vién vẫn là mô thức căn bản nhưng cũng không phải

là tiêu chuẩn giới định bắt buộc, nhất nhất phải tuân theo Truyện thơ nôm diễm

tình vẫn sử dụng métip đải nứ - giai nhân với những tiêu chí riêng nhưng không,

có nghĩa nó thuộc nhóm truyện rải đử - giai nhân với hình thái cấu trúc truyện cdiễn biến phát triển theo guy luật nhân quả

Nhân vật chính của nhóm truyện thơ nôm diễm tình là những ải dứ - giai

nhân, có vai trò quyết định quan trọng để tạo thành nhóm truyện mang tính

chất như vậy Họ hiện lên với “vẻ đẹp từ hình thức bên ngoài đến phẩm chất tâm hồn và tài năng” [I1 tr.128], trong đó nồi bật là tài thơ phú, đàn ca và

“đều để cao hết mức giá trị của tình yêu đôi lứa” nhưng những câu chuyện

tình yêu khi đến hôi kết thúc không hẳn tương đồng

Cặp nhân vật ấy cũng có những nét khác so với cặp nhân vật trong

nguyên tác bởi tính cách tài tử phong lưu nhưng lại hết sức phong nhã, đoan

trang Ở đó họ để cao tài, tình nhưng “không rơi vào cực đoan, mà thường

châm chước, sao cho ôn, nhu, đôn hậu, say mà biết dừng lại đúng chỗ, trang nhã” [11, tr641] nghĩa là họ vẫn luôn trọng chữ “dite” "Họ đến với nhau để thỏa mãn khát vọng về một tỉnh yêu tự do và đẹp chứ không hẳn từ những dục

"lạc nhỉ nghĩ của những chàng trai cô gái ấy dường như không có chỗ cho sự phóng, it dam” [11, tr.130] Vi thé trong suy

vong chiém doat theo kié

ting bin nang Dida nly khác với các nhân vật trung cốt truyện của Trmg

Hoa Đây là những biểu hiện về một tình yêu đẹp của những người yêu đẹp

Tình yêu của họ vừa “rao rực, réo rắt, rộn ràng nhưng cũng đầy kín đáo, đầm

thắm và rất phải đạo” Đôi sài nữ - giai nhân ấy dù khao khát một tình yêu tự

do, mãnh liệt, song không hề buông tuồng, phó mặc cho cảm xúc Họ tự do yêu đương, tự do thể nguyền đính ước, tự do lựa chọn người bạn trăm năm

cho mình, nhưng “không buông thả theo tình cảm của mình mà phải bí

giữ gìn” [II, tr.129] Nghĩa là họ có quyển tự do lựa chọn người yêu nhưng

“không có nghĩa là quá đễ đãi với người mình yêu hay với chính bản thân của minh” [65, tr.189] Tỉ

nhân tình và cũng rất Việt Nam”

yêu của những con người “rất có ý thức về mình, rất

"Nhân vật rải sử phải là những thư sinh phẩm hạnh, tải hoa hơn người, nhất là tài văn chương thí phú Vào buổi ban sơ khi ra đời thì zài sử thường là một văn nhân có tải năng văn học kiệt xuất nhưng dần dần sài sử có thể là một anh hùng thời đại văn vỡ song toàn Trong không ít tác phẩm, rải sử không chỉ

thí cử đỗ đạt cao, đạt được chức quan to, mà còn giỏi diing binh khién tướng,

trừ gian đẹp loạn Quá trình biến chuyển ấy cũng “thể hiện sự biến đổi

nhận thức của văn nhân truyền thống đối với hình tượng bản thân” [18] Giai nhân thường là những cô gái đẹp có thân phận, địa vị không giống

nhau Họ không nhất thiết là tiểu thư con nhà quan lại hào phú mà về sau

cũng có cả ca nhỉ, kỹ nữ nhưng phải có tink, mao (dung mao), tdi Ban dau, hình tượng giai nhán trong văn học chỉ đơn thuần chú trọng dưng mạo dần

chữ tình của giai nhân được văn nhân tô đậm lên và cái rải của giai nhân được

dụng công khắc họa rõ nét Trong ba mặt đó, tinh là cái trọng yếu nhất và là đặc trưng khiến cho độc giả ấn tượng sâu sắc nhất Điểm này được chứng minh cụ thể ở Truyện Hoa Tiên lẫn Truyện Kiều Giai nhân trong truyện thơ nôm diễm tình đóng một vai diễn trọng yếu trong sinh hoạt xã hội Họ chủ

động giao lưu thơ phú, tải văn chương có thể vượt cả tài tử; Họ chủ động gặp gỡ tinh lang đính ước hôn nhân, Đẩy là sự chuyển biến hình tượng

giai nhân trong các thời kì lịch sử khác nhau Sự chuyển biến này phản ánh

rõ những biến đổi về tiêu chuẩn giá trị của văn nhân, sĩ phu thời xưa đối với

nữ giới

“Trong phần lớn truyện thơ nôm diễm tỉnh, từ giai nhần không những chỉ đáng vẻ bên ngoài đẹp, mà cái quan trọng hơn là tài trí phải xuất chúng hơn người” [18] Đặc biệt, giai nhấn là người chủ động chấp nhận hy sinh cho những người thân với những nghĩa cử được coi là phẩm chit dao đức có tinh khuôn mẫu để mọi người noi theo, được xã hội tôn trọng Cái đẹp ở đây chính 1à chấp nhận hy sinh cho một nữa kia hoặc những người thân dù số phận gặp nhiều khổ hạnh Có thể, tư tưởng này ảnh hưởng của văn hóa thời đại với quan niệm người phụ nữ luôn luôn phải có đức tính công, dưng, ngôn, hạnh Tức là bản thân tình yêu đó phải đúng “nhân tỉnh” hợp tình, hợp nghĩa mà

theo cách nói của thánh hiền là “hiếu”, là “để”, là biết “tŠ gia” mà theo nhân

tình là biết cư xử đúng cách, đó là nét đẹp của một phạm trù đạo đức, cái “đẹp của cái thiện”

'Về khuôn khổ, truyện thơ nôm diễm tình đều không quá dài, phần lớn

nằm trong khoảng từ 1.500 đến 3.000 câu lục bát, phần nhiều là 3.000 câu, số

chữ ước khoảng 14 vạn trở xuống Vì vậy, một số người xếp chúng vào loại

trung thiên tiểu thuyết Nhóm truyện này xuất hiện vào khoảng giữa thể kỷ

XVIII với ngôn ngữ hết sức uyễn chuyển, thành thục về phương diện tự sự, trau chuốt, điêu luyện về nghệ thuật Tác phẩm thuộc truyện thơ nôm diễm tình chiếm một số lượng không nhỏ trong kho truyện thơ nôm Việt Nam Trừ truyện Sơ kính tân trang còn lại đều được vay mượn từ các tác phẩm thuộc nhóm truyện tải tử - giai nhân của Trung Quốc: vay mượn từ tiểu thuyết

chương hồi, tiểu thuyết bạch thoại đoản thiên, từ ca bản, Dù vậy, những tác

phẩm đó văn chịu sự ảnh hướng không nhỏ về mặt mô thức, môtập của loại

truyện tài tử - giai nhân Trung Quốc

Nhưng cũng không ít quan điểm cho rằng truyện thơ nôm tải tử - giai nhân,

truyện thơ nôm điểm tình là một Nếu cho rằng như vậy, người nghiên cứu đã hoàn toàn cắt rời mối quan hệ loại hình, sự tương quan, vận động của truyện thơ nôm trong lịch sử phát triển của nó Không thể vì cùng viết về đề tài tình

yêu, hôn nhân gia đình mà chúng ta xem loại truyện thơ nôm tài tử - giai nhân

cũng giống như truyện thơ nôm diễm tình bởi vì chúng hoàn toàn khác nhau về

tư duy nghệ thuật, thủ phap, thi pháp Hiện nay, số lượng thống kê được của loại hình truyện thơ nôm nói chung và truyện thơ nôm diễm tỉnh nói riêng đều

tình yêu hôn nhân giữa các "tài tử - giai nhân”, có thể bao him cả yếu tổ kỳ lạ

được thể hiện trong tác phẩm như “tiên” yêu thương người dân thường Các

yếu tố gia đình, vấn để đạo lý trong các mối quan hệ giữ vai trò quan trọng

Trong khi truyện thơ nôm diễm tình, vấn đẻ tình yêu song hành cùng với yếu

tố đạo lý, đạo đức nhưng chú trọng đến chữ “tình” nhiều hơn, yếu tổ tình cảm

là yếu tố quan trọng nhất, là sợi chỉ xuyên suốt toàn bộ tác pl Tài tử - giai

é é tạo thành truyện thơ nôm diém tinh Rõ

rằng ngay ở tên gọi đài nứ - giai nhân dã thể hiện phạm vĩ của nhóm truyện

nhân chỉ là một yếu tổ, một môtip

Mặc khác, những tiểu thuyết mà các văn nhân vay mượn để chuyển thể thành các truyện thơ nôm diễm tình không phải là nhiều Huống gì

lêu thuyết - tài tử giai nhân hoàn toàn không giống với

loại truyện diễm tình”[I8],

Như vậy, truyện thơ nôm diễm tình nằm trong loại hình truyện thơ nôm với những nội dung, đặc trưng và có thì pháp thể hiện riêng Nhóm truyện này

vừa thể hiện yếu tố tự sự và cũng mang yếu tố trữ tình

1.1.2, Vấn đề phân loại truyện thơ nôm diễm tình

“Truyện thơ nôm “đã góp đại công tạo nên bản sắc Việt trong nền văn học

cổ điển Việt Nam” Tuy nhiên, việc phân loại thể tài văn học này hiện tại hãy còn một số vấn đề bất ôn, chưa nhất trí Tinh trang bat ổn, không nhất trí đó, chúng tôi thấy nhiều trong các chuyên luận Mỗi nhà nghiên cứu đều đưa ra mô

xẻ và nỗ lực đi tìm một hướng tiếp cận khả quan Trong đó truyện thơ nôm diễm tình vẫn còn luẫn quẫn và chưa có cách phân loại nào là chuẩn xác Có

"Vấn đề đặt ra không chỉ đơn thuần là việc phân loại mà còn liên quan

đến đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu đối với một thể tải văn

học Và trong chừng mực nào đó, nó đã phương hại đến tính khoa học trong

việc nghiên cứu truyện thơ nôm Nếu chúng ta không phân loại một cách

thích hợp, thì đối tượng nghiên cứu sẽ sai lệch và phương pháp nghiên cứu

bắt ổn, không hiệu quả Vấn đề này đặt ra không phải chỉ để giải quyết loại

i vain học cổ điền khác nữa

“Thông thường, các nhà nghiên cứu chia truyện thơ nôm thành các nhóm

hình truyện thơ nôm mà còn liên quan đến thể

truyện cùng chung một tính chất, đặc điểm, dạng thức nào đó Trong đó có 3

cách phân loại chủ yếu:

+ Nếu dựa vào nguôn gốc đề tài có ba loại là loại lấy đề tai từ truyện cổ cân gian, loại lấy đề tài, cốt truyện từ văn học Trung Quốc, loại lấy đề tai, cốt

truyện từ những sáng tác chữ Hán hoặc những sự tích có thật ở Việt Nam; + Nếu dựa vào nội dung và hình thức, có hai loại là truyện thơ nôm bình cân và truyện thơ nôm bác học;

+ Nếu dựa vào mối quan hệ với tác giả, phân làm hai loại là truyện thơ nôm hữu danh và truyện thơ nôm khuyết danh

Với tiêu chí phân loại như vậy, có vẻ như rất dễ hình dung, tiện lợi cho việc mô tả, giải thích Tuy nhiên, một câu hoi đặt ra là nhóm truyện thơ nôm

diễm tình sẽ ở đâu trong hệ thống loại hình văn học này Nhóm truyện thơ nôm diém tình sẽ thuộc nhóm truyện có tác giả hay khuyết danh, bình dân hay

bác học, Cách phân loại như vậy chưa phải đã đủ làm chúng ta an tâm, không làm rõ được một loạt câu hỏi đặt ra và có những điểm không hợp lý: truyện theo phương thức sáng tác nào, do ai sáng tắc, văn chương như thế

nảo Để tránh lâm vào tình trạng trên, chúng ta nên giải quyết những vấn đề

đặt ra, ít nhất là mỡ ra một hướng tiếp cận mới đối với loại hình văn học còn

nhiều phức tạp này

“Trước đây, trong bài viết “Từ thư tịch tục văn học Liệt Nam nhìn đến

tương lai của việc nghiên cứu vẫn học Đôn Hoàng và nghiên cứu văn thể, nhà nghiên cứu Vương Tiểu Thuẫn phân loại truyện thơ nôm thành 2 loại chủ yếu

là: loại truyện kể chuyện tình duyên nam nữ và loại truyện kể lại cuộc đời của

các nhân vật anh hùng” [17] Thể nhưng đó là cách phân loại của nhà nghiên cứu nhìn từ hướng văn học thông tục Hơn nữa, lại có phần khiên cường khi

lấy hình mẫu văn học của Trung Quốc tham chiếu vào văn học Việt Nam Sự

sẽ

đơn giản, đễ hiểu nhưng không bộc lộ hết được

chính xác:

phân chia này trước

những tính chất, đặc trưng về tiểu loại; không thỏa mãn yêu

phát hiện các quá trình và quy luật chung của đối tượng Hơn nữa cũng là do

từ trước đến nay, hầu như chúng ta coi truyện thơ nôm là một thể loại nên việc thực hiện phân loại chưa được hiệu quả, có những hạn chế nhất định

Những cách phân loại trên sẽ không tránh khỏi tình trạng một tác phẩm cùng,

nằm ở cả hai hoặc ba nhóm truyện khác

Từ thực tế cho thấy những lấn cắn, bắt ổn, chúng tôi cảm thấy băn

khoăn, không yên lòng và cho rằng việc phân loại truyện thơ nôm dầu sao

cũng chỉ nên xem là một biện pháp tam thời để tiện cho việc nghiên cứu trong chừng mực nào đó và đối với một số truyện thơ nôm mà thôi vì tùy theo cách nhìn ở mỗi khía cạnh và mỗi tiêu chí thì sẽ có ưu nhược điểm Một quan niệm tuyệt đối hóa ở đây sẽ là phí thực tế và do đó, cũng là phi khoa học Bởi thực

tế, cái ranh giới chủng loại ấy cũng chẳng có gì là rõ ràng, nếu không muốn nói là nó khá mù mờ như chúng ta đã thấy

“Trên cơ sở những cách phân loại đã có, chúng tôi sẽ chọn cho luận văn

cách phân loại thích hợp nhất vì dẫu sao chúng tôi cũng nghĩ rằng, mỗi bước

đi của mình đều phải dựa trên đổi vai của những người khổng lồ tuy tồn tại những hạn chế nhất định

Muốn vậy, điều đầu tiên cần làm là phải thống kê số lượng tác phẩm của

nhóm truyện này là bao nhiêu để so sánh tương quan với số lượng của loại

hình truyện thơ nôm Tuy nhiên bước đi của chúng tôi có phần khó khăn khi

mà số lượng truyện thơ nôm cũng không một ai có thể trả lời đầy đủ và rõ

rằng cụ thể là bao nhiêu ngoài những lời ước đoán không mấy ý nghĩa rằng di

sản này rất “đồ s”, rất “phong phú” Không thể biết số tác phẩm đang “trôi

nổi” trong cộng đồng đã đành ngay cả những tác phẩm đã được công bố cũng chẳng có một số liệu nào đáng tin cậy thực sự Và một thực tế là chúng tôi rắt hạn chế không thể tiếp cận hết số lượng tác phẩm của loại hình văn học này

Trong chuyên luận Truyện Nôm - lịch sử phát tin và thí pháp thể loại,

nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch thống kê được 120 tác phẩm truyện thơ nôm Cũng xin căn cứ vào số liệu được coi là có tính xác thực tương đối để lấy

chuẩn cho việc phân loại Đây chỉ là con số tương đối, bởi một số tác phẩm

vẫn còn lưu giữ trong dân gian hoặc lưu trữ trong các thư viện trong nước và

ngoài nước mà chúng tôi không thể tiếp cận được Đó là chưa kế còn một số lượng truyện thơ nôm khá lớn do nhiều tằng lớp khác nhau sáng tác, nội dung

cũng như nghệ thuật đều không thuần nhất và đến nay vẫn còn trong “tình

cảnh bụi phủ đầy”

Dưới đây trên cơ sở gợi ý của nhà nghiên cứu Nguyễn Phong Nam,

chúng tôi thử phân truyện thơ nôm thành các tiểu loại và xem truyện thơ nôm

là một loại hình văn học, tức là nó có phương thức, cách thể hiện riêng, thi pháp đặc trưng Căn cứ vào các tiêu chí căn bản, chúng tôi soi vào từng tác phẩm cụ thể và định hướng cho mình cách phân loại zuyện tho ndm diém

tình Như vậy, với sự liên kết, xâu chuỗi; nhận thức đối tượng sẽ dễ dàng hơn

cho chúng tôi

Căn cứ vào sự thể hiện nội dung và nghệ thuật, chúng tôi thấy rằng cần thiết có thé chia loai hình truyện thơ nôm thành 2 loại là loại truyện được chuyển thể (hoặc cải biên, diễn Nôm,, ) từ các tác phẩm văn học Trung Quốc

và loại truyện có nguồn gốc bản địa, gần gũi với tích truyện dân gian, hoặc có

ảnh hưởng về mặt thể tài với các tác phẩm ở nhóm thứ nhất Trong loại thứ bai có thé chia thành 2 tiểu loại là tiểu loại truyện thơ nôm dựa vào truyện cổ

tích, thần thoại, hay sự tích thần, Phật và tiểu loại truyện thơ nôm sáng tác

hoàn toàn dựa vào thực tế Việt Nam Trong đó nhóm truyện thơ nôm diễm

thể (hoặc

tình nằm ở loại truyện được chuyể: biên, diễn Nôm, ) từ các

tác phẩm văn học Trung Quốc

“Chúng tôi nghĩ nên chia nhỏ thành các lớp *xi

chặt dần” như vậy gid tri cho việc nghiên cứu, từ đó ta có thể dùng thi pháp các tiểu

này để nghiên cứu nhóm truyện Cái lợi thứ nhất dễ thấy là, chúng ta không

vướng phải những trường hợp *khó xử” hay khiên cường khi phân loại Ngoài

ra, mỗi một nhóm loại như thế có những đặc tính riêng và ta có thể thuận lợi

hơn trong phương pháp tiếp cận từng nhóm loại Thứ nữa, chúng ta có thể xây dựng một phương pháp luận nghiên cứu thích hợp cho từng nhóm của loại hình truyện thơ nôm

Nhưng thực tế chúng tôi thấy một số truyện thơ nôm diễm tình không xếp được vào loại truyện được chuyển thẻ (hoặc cải biên, diễn Nôm, ) từ các tác phẩm văn học Trung Quốc hết được Ngoài những tác phẩm thuộc nhóm truyện thơ nôm diễm tình là vay mượn chuyển thể ra, còn có một số tác phẩm thuộc nhóm truyện có cốt truyện hoàn toàn dựa vào thực tế Việt Nam, là sáng tác của một cá nhân, không hẻ có sự vay mượn hay mô phỏng Cá biệt, ngoại

lệ là chuyện thông thường, chúng tôi không đám cầu toàn

Trên cơ sở sơ đỗ gợi ý phân loại truyện thơ nôm của nhà nghiên cứu Nguyễn Phong Nam coi truyện thơ nôm với tư cách một loại hình văn học,

chúng tôi thử phân loại truyện thơ nôm diỄm tình thành sơ đồ như sau

Thoện Hoa Tến (Nguyen Huy Tw, Nguyen Thien)

"Mai dink mg (Nguyen ‘Ngoc Ku Lé (Ly Van Phi) Huy H)

Ni đồ mai.Hảo củ tân trọt, Sơ kín tên rang Ait tT) bi quốc âm tấn moện

Hình 1.1: Sơ đồ phân loại truyện thơ nôm diễm tình:

'Với cách phân loại như vậy, chúng tôi thấy rằng, đối tượng của chúng tôi

nghiên cứu được chia nhỏ dần thành từng lớp, từng nhóm nhỏ, hệ thống dễ

đàng và rõ rằng, tạo sự logic cho dối tượng nghiên cứu hơn

1.1.3 Truyện Kiều, Truyện Hoa Tiên — những trường hợp tiêu biểu cho truyện thơ nôm diễm tình

Củng với truyện Song fiah của Nguyễn Hữu Hào, Hoa Tién truyén của

Nguyễn Huy Tự được coi là tác phẩm mở đường cho sự xuất hiện của nhóm truyện thơ nôm diễm tinh Hoa Tiền truyện vừa mang ý nghĩa kế thửa, sáng tạo

vừa có ý nghĩa phát triển cho các tác phẩm về sau của nhóm truyện mà đỉnh cao là Truyện Kiểu của Nguyễn Du - tác phẩm được cho là “tập đại thành nghìn năm văn học thời phong kién” [38, tr.38] Ngoài việc tạo cho dòng văn học này

site séng lau bén thi Hoa Tién truyện còn tạo cảm hứng mới lạ trong cách thể hiện cũng như phản ánh sự chân thực, sâu sắc đối với hiện tại và đặc biệt là

hình thành một nhóm truyện mới trong loại hình truyện thơ nôm - nhóm truyện

thơ nôm diễm tình Như một nhà nghiên cứu đã viết *oa Tiên truyện - đó là truyện thơ ái tình đầu tiên và Nguyễn Huy Tự đã có công mở đầu cho một con

đường không phải không có ý nghĩa lớn trong cuộc sống tỉnh thần của xã hội phong kiến nước ta lúc đó”

Điều đáng quý có thể thấy ở hai tác phẩm là khá minh bạch vẻ lai lịch văn bản trong số các tác phẩm thuộc nhóm truyện này Hiện giờ, những trường hợp đã tìm được các văn bản liên quan lẫn nhau như Kim Van Kiểu

truyện và Truyện Kiều, Dé bat tai nữ Hoa tiên kỷ và Hoa Tiên truyện là khá

ÿ XVIHI (hiện

nay không có ti liệu nói cụ thể) và thư viện Pari Pháp còn giữ một cuốn, viết

*Hoa tiên nhuận chính, bản in mới tháng 8 năm Ất dậu niên hiệu Tự Đức (1875), Đỗ Hạ Xuyên hiệu chú, Lễ đường tảng bản”, có tắt cả 1.766 câu Tại Viễn đông Bác cổ Pháp ở Hà Nội có giữ một bản chép tay khác ghỉ là: “Hoa tiên quốc ngữ, Nguyễn Huy Tự ở Lai Thạch - La Sơn soạn, Nguyễn Thiện ở

Tiên Điền nhuận sắc, Vũ Đãi Vấn ở Đường Giang mặc bình, Cao Chu Thần ở

Phú Thị chú bình”, tổng công có 1.858 cau so với 7ruyên Kiểu của Nguyễn Du

hiểm Hoa Tiên truyện được viết vào khoảng thời gian giữa tl

có

3.254 câu, xuất bản nhiều lần và được cho là viết vào khoảng từ năm

1805 — 1809 (theo Bao Duy Anh)

Truyện Hoa Tiên của Nguyễn Huy Tự và Truyện Kiéu của Nguyễn Du

đều là những tác phẩm có tính cách, lý tưởng thẫm mỹ khá tương đồng Nói đúng hơn thì “fruyên Kiểu của Nguyễn Du cũng đã từng chịu ảnh hưởng Hoa Tiên ký của Nguyễn Huy Tự (Nguyễn Huy Tự viết Hoa Tiền ký vào khoảng

thời gian Nguyễn Du ra đời) Có thể tìm thấy trong 7zuyện Kiểu một số câu

giống với những câu trong Hoa Tiên ký của Nguyễn Huy Tự Nhưng ảnh

hưởng của Hoa Tién ky đối với Nguyễn Du chủ yếu không phải là sự vay mượn một số câu thơ, mà cách miêu tả thiên nhiên cũng như cách miêu tả tâm

trạng nhân vật, Nguyễn Du chịu ảnh hưởng của Nguyễn Huy Tự và thành công hơn Nguyễn Huy Tự” [31, tr218]: 8ụi hẳng đứt nẻo chiêm bao đi về (Hoa Tiên truyện 258) và Bụi hồng lẽo đềo đi về chiêm bao (Truyện Kiều

250) hay Thiên nhiên sẵn đúc dẩy dây (Hoa Tiên truyện 95) và Dày đày sẵn

đức một tòa thiên nhiên! (Truyện Kiều 1310)

“Sự vay mượn đề tài, mô phỏng cốt truyện như là một phương pháp sáng tác thời trung đại, là một sự bắt chước những quy tắc và truyền thống trung

đại, là một đặc trưng của văn học trung đại” [35, tr342] M B Khrapchenkô

đã đúc kết như vậy Áp dụng vào #!oa Tiền truyện và Truyện Kiểu đều có đề

tài và cốt truyện từ ct iểu thuyết chương hồi của Trung Quốc Nhưng cả hai tác giả chỉ mượn đề tài, cốt truyện còn chủ đề và tư tưởng thì lại là một

công trình hoàn toàn sáng tạo Ngay cả khi vay mượn đề tải và cốt truyện, bút

pháp của nhà thơ cũng có sự cân nhắc, chọn lọc, thêm bớt Chính Nguyễn Du

đã không ngần ngại tuyên bố sự vay mượn đó: Cáo thơm lằn giở trước đèn,/

"Phong tình cỗ lục còn truyền sử xanh Tuy vậy, nhiều tác phẩm như Ngọc

Kiểu Lẻ, Nhị độ mai, Phù dụng tân truyện v.v thuộc truyện thơ nôm digm

tình cũng vay mượn để tài, cốt truyện từ tác phẩm văn học Trung Quốc nhưng

không thành công như Truyện Kiểu Đó là một đi

Nhìn chung, cả hai tác phẩm đều theo sát cốt truyện của ca bản, tiểu

thuyết chương hồi Trung Quốc

nhiên không thay đổi, thêm thất gì lớn Khi diễn lại theo cách nhìn nhận mới

và theo tinh thần dân tộc, các tác giả thay thể bằng thể thơ dân tộc, bỏ đi

nhiều chỉ tiết rườm rà, chú ý làm cho tác phẩm có màu sắc trữ tình đậm nét hơn, tạo cho tác phẩm có phần nhẹ nhàng, uyễn chuyển và tỉnh tế hơn ca bản

“Trung Quốc Vừa mang tính chất tự sự vừa mang tính chất trữ tình, truyện thơ

nôm nói chung và truyện thơ nôm diễm tình nói riêng được xây dựng theo mô hình nhất định, cốt truyện đi theo diễn biển của mổ hình nhân - quả Hoa Tiên

truyện, Truyện Kiểu đều được coi là tác phẩm tiêu biểu thê hiện diễn biến cốt

truyện theo mô hình đó

Điều đặc biệt tạo nên dấu ấn của nhóm truyện này là các cặp tải tử - giai

nhân Họ được coi là đẹp nhất, đáng trân trọng, để lại sự cảm thông yêu thương,

đối với chính tác giả và người thưởng thức Họ đẹp từ hình thức bên ngoài đến

phẩm chất tâm hồn và tài năng, trong đó nỗi bật là tài thơ phú, đàn ca Xúc cảm, đắm say mà chừng mực, đó là phong cách tiêu biểu của họ Trọng nhau vì

tài sắc, cùng khát vọng tỉnh yêu tuổi trẻ, họ đã đến với nhau vi trong tai năng

éu là tai thi thơ Vì thể không có

tài năng của khách đài aử - giai nhân, mặt khác đã trở thành phương tiện chủ

yếu để họ trao đổi ân tình, khát vọng tình cảm Bắt đầu từ cặp tải - tử giai nhân

Lương Sinh - Dao Tiên đã tạo cảm hứng cho Nguyễn Du xây dựng cặp nhân vật Kim Trọng - Thúy Kiểu Ở họ những khát vọng tình yêu tự do, những thú

phong lưu tài tử cũng là những đặc điểm tiêu biểu

Hoa Tiên truyện và Truyện Kiều đều miêu tả giai nhân - tài tử là những

con người văn võ song toàn, đẹp từ hình thức bên ngoài Nếu miêu tả giai

nhân theo công thức khuôn mẫu cé sin: Méch xem chiéu mim mỉm cười,

“Sóng dằm khóe hạnh chưa dời nết trông./ Môi đào hẻ mặt phù dung,/ Xiêm in

bóng tuyết sen lông ngắn rêu Hay: Làn thu thủy nét xuân sơn,/ Hoa ghen

thua thắm liễu hờn kém xanh, thì các tài tử cũng phải thật đẹp và thật sự hao

hoa, danh giá: Gắm hoa tài mạo gôm hai/ Đua chân nháy phượng sánh vai cười kình / Nguyên người quanh quất đâu xa,/ Họ Kim tên Trọng vốn nhà

trâm anh./ Nền phú hậu bậc tài danh,/ Van chương nết đắt thông minh tính trời./ Phong tư tài mạo tốt vời

“Trong tình yêu, Lương Sinh đến với Dao Tiên khá chủ động Chàng tìm.

mọi cách đễ được gin Dao Tiên Chàng nhờ Vân Hương và Bích Nguyệt mỗi

lái, dọn nhà đến ở cạnh nhà Dao Tiên, tìm cách làm quen với cha nàng để được

qua lai Tình yêu tha thiết cuối cùng cũng chinh phục được Dao Tiên: #oa lay

trúc động mơ chừng/ Lằn trong cửa tía, vội ngừng gác son Tiêu đâu rủ phượng véo von,/ Một xoan như gợi nước non máy niềm./ Phắt phơ tơ liễu

buông rèm,/ Nửa sân lê lựu bóng thiềm xế ngang Tình yêu giữa Kim Trọng và

Thúy Kiều có phần chủ động hơn khi mà mới lần đầu gặp gỡ mà chàng và nàng đã: Tình trong như đã mặt ngoài còn e Những mối tình “nhất kiến

chung tình” tuyệt đẹp

Nhung điều chúng tôi đặc biệt chú ý ở day là tình yêu họ dành cho nhau

vừa rạo rực, réo rắt, rộn ràng mà cũng đầy kín đáo, đầm thắm, nho nhã, ý nhị,

mặn mà và "tắt phải đạo” "Họ đề cao tài, tình nhưng không theo cảm xúc tự

nhiên, buồng tuồng theo cảm xúc mà thường châm chước, sao cho ôn, nhu,

đôn, hậu, say mà biết dừng lại đúng chỗ” [11, tr 64] Họ luôn hướng về nhau

“đề cao hết mức giá trị của tình yêu đôi lứa”, tin trong nhau, luôn đành cho nhau sự chân thành dù ở bắt kỳ hoàn cảnh nào, biết đặt chữ “đạo”, chữ "đức"

lên trên hết Mọi người làm phận sự của mình và sống với nhau rất yên lành

Họ luôn thể hiện chữ hiểu với cha mẹ, chấp nhận hy sinh hạnh phúc cá nhân

Họ chịu trách nhiệm với hành động theo nguyên tắc luân thường đạo lý 'Nhân vật giai nhân Dao Tiên trong tác phẩm của Nguyễn Huy Tự trên hành trình đến với yêu và hạnh phúc còn nhiều do dự và có phan thu

động nhưng có một kết thúc êm đẹp Thúy Kiễu của Nguyễn Du lại mạnh dạn

và chủ động hơn trong hành trình kiếm tìm tình yêu hạnh phúc, nhưng lại có

số phận "không lành” Trong tác phẩm #foa Tiền truyện, nhân vật Lương Sinh

là một thư sinh: Gm hoa tdi mao gém lai, xuất thân trong một gia đình quý tộc Tuổi trưởng thành, Lương Sinh cũng khao khát tình yêu, chàng đã không,

ngần ngại đi để tìm kiếm Gặp Dao Tiên, là nhân vật tiêu biểu cho các giai

nhân, con nhà quý tộc "kín công cao tường” Lương Sinh tương tư và tìm mọi

cách đề đến được với trái tim Dao Tiên Tuy nhiên Dao Tiên là một giai nhân

bị vướng mắc trong khuôn khổ lễ giáo phong kiến nhưng nàng đã dần dần

vươn lên thành con người biết yêu và thủy chung Họ yêu, chung thủy và vun

vén cho tình yêu ấy = “một thứ tình yêu ngoài lễ giáo như một thứ triết lý,

một thứ nhân sinh quan hồn nhiên, bắt chấp lễ giáo”

Mối tình Kim - Kiều có thể nói đó là “mồi tình đẹp nhất trong văn học cổ

Việt Nam” như GS Lê Trí Viễn đã nói Mối tình ấy thật sự đẹp, họ thủy chung, luôn nghĩ, hướng về nhau và biết hy sinh cho nhau Trải qua mười lăm

năm đoạn trường nhưng khi gặp lại Kim Trọng, Kiều đã nhận sự thiệt thời để

mọi người được yên ôn và hạnh phúc Cái đẹp của giai nhân nằm ở chỗ đó

Đây là những biểu hiện về “một tỉnh yêu đẹp của những người yêu đẹp” Tình

yêu ấy thật trang nhã, kín đáo nhưng cũng thanh tao Xuất phát từ sự cảm mến

đức, tài, tình, sắc họ đến với nhau để thỏa mãn khát vọng về một tình yêu tự

do và đẹp chứ không hẳn từ những dục vọng chiếm đoạt Vì thế trong suy

nghĩ của những rải tử - giai nhân Ấy đường như không có chỗ cho sự phóng

túng bản năng Điều này khác với các nhân vật trong cốt truyện của Trung Hoa Dù có lúc Kim Trọng quá yêu sắc lại được thưởng thức tài năng xuất chúng của Kiều qua một thiên hồ cầm tuyệt tác, Kim có biểu hiện: Xem (rong

âu yếm có chiêu lả lơi nhưng chàng đã dừng lại đúng mực trước lời khuyên

khéo léo, sắc sảo nhưng cũng rất chan tinh dim thắm của Kiều

Nếu tác giả Truyện Hoa Tiên đã khéo léo dẫn dắt câu chuyện tình từng

bước đi vào con đường mòn của lễ giáo thi Truygn Kiéu cia Nguyén Du xây dựng cặp tình nhân mà theo Trần Đình Hượu đã nói rất có lý rang “ thi sĩ Tiên

Điền đã đưa nhân vật của mình vào đời sống xã hội, đặt Thúy Kiều không chỉ

trước vấn đề tình yêu Thúy Kiều cũng không còn chỉ là giai nhân tài sắc mà

là một con người chịu mọi tủi nhục, đặc biệt sắc sảo khôn ngoan, ứng phó với

mọi hoàn cảnh đau đớn để giành quyền sống mà vẫn không thoát được” Tình

yêu trong Hoa Tiên truyện là sự đấu tranh giữa tình cảm và lý trí, giữa khát

vọng yêu đương và những quan hệ chật hẹp của lễ giáo, đạo đức phong kiến Tác giả Hoa Tiên truyện tập trung miêu tả những con người thuộc tầng

lớp trên tong mấy gia đình quý tộc như: gia đình họ Dương, họ Diễu, ho Lương và vài cô nữ tỳ Vân Hương, Bích Nguyệt Trong khi Truyện Kiểu của Nguyễn Du, tác giả đã chú ý mở rộng nhân vật, miêu tả đủ các loại người khác

nhau thuộc nhiều tằng lớp trong xã hội: quan lại, thư sinh, anh hùng, mỹ nhân,

sư säi, con buôn, lính trắng và ngay ở nhân vật giai nhân cũng không chỉ là

tiểu thư quý tộc mà còn mở rộng ra cả ca nhi, kỹ nữ Nó là biểu hiện bộn bể

phức tạp của đời sống thường nhật mà ở đó không chỉ có một ông vua hay một

Đặc biệt khi xây dựng đông đảo các loại nhân vật này, “ede tác giả đã chú ý khắc họa khá rõ nét tâm

vài người thuộc tầng lớp cao quý của xã hội phong

ý nhân vật tùy từng hoàn cảnh hoặc từng loại nhân vật Đây là những nét sáng tạo độc đáo để từ đó tạo nên những mô hình nhân vật mới mà có nhà nghiên

cứu cho rằng đó là mó hình nhân vật giải thiêng Tắt nhiên sự giải thiêng này

không chỉ xét trên góc độ hạ bệ những nhân vật tôn kính mà ở việc các tác giả

mỗ xẻ tính cách và tâm lý nhân vật Nhân vật không chỉ là nhân vật loại hình phân chia ra thành chính - tà, th

được diễn tả đúng với tính chất phức tạp và phong phú của con người trong xã

~ ác một cách rạch rồi và lý tưởng Nhân vật

hội Ở đó người anh hùng Từ Hải không chỉ tồn tại với phẩm chất anh hùng,

hành động anh hùng "đội trời đạp đất” mà có cả những nhu cầu thường nhật như khát khao tìm người tr kỷ cũng như tình yêu và hạnh phúc” [40, tr 134]

“Tuy nhiên, bên cạnh những nét dị biệt thể hiện tư duy sáng tạo của các tác giả cũng như sự va động của thực tế lịch sử thì chúng cũng có những,

tương đồng mà về mặt nội dung hay hình thức cũng tạo nên những cơ sở để

nằm chung trên con thuyền truyện thơ nôm diễm tình Đó là “một bài thơ dai

ca ngợi tình yêu” mà như Lại Ngọc Cang có viết là “nhân tố chủ yếu làm nên

giá trị của nó là tình yêu và tác giả đã viết nên những cảm xúc dạt dào của

một con tim đang hồi khao khát yêu đương”

1.2 QUÁ TRÌNH VẬN ĐỌNG VÀ PHÁT TRIÊN CÚA TRUYỆN THƠ

NÔM DIỄM TÌNH

1.2.1 Những tiền đề cho sự ra đời của truyện thơ nôm diễm tình

“Truyện thơ nôm diễm tình nằm trong quỹ đạo phát triển chung của loại

"hình truyện thơ nôm, lấy đề tài về chuyện tình yêu giữa các íải dứ - giai nhán

Điều đó không phải ngẫu nhiên, mà có ý nghĩa của riêng nó Tại sao trong muôn

vàn các nhóm tiểu thuyết chương hồi của Trung Hoa, tiểu thuyết diém tinh lại có

ảnh hưởng đáng kể đến vậy đối với các nhà Nho Việt Rõ rằng, các tác gia phải

có những kinh nghiệm cần thiết từ thực tiễn, thực tế tại một thời điểm nhất định nên mới “vay mượn và tìm kiếm kinh nghiệm nghệ thuật từ bên ngoài” Đó là

“việc làm do nhu cầu phát triển của bản thân nền văn học dân tộc” [54, tr.53]

“Trước hết, nhóm truyện này xuất hiện gắn liền với tiền đề về kinh tế xã hội

(không gian thời gian lịch sử, kĩ thuật in ấn ) và những yếu tố nội sinh của hiện

tượng văn chương (như ý thức nghệ thuật, đội ngũ sáng tác, tâm lý tiếp nhận );

nói cách khác là được đảm bảo bởi những điều kiện vật chat, tinh thần nhất định

Một mặt, chúng chịu sự tác động toàn diện của hoàn cảnh, không khí thời đại,

Khi để cập đến điều kiện ra đời của một thể loại văn học, đầu tiên phải

đặt nó trong tiền để lịch sử - xã hội cụ thể Truyện thơ nôm diễm tình xuất

hiện không ngoài quy luật chung đó Trước hết ta nên xem xét nhóm truyện này là một sản phẩm tỉnh thần của xã hội Việt Nam đang có nhiều biến chuyển sâu sắc về kinh tế, tư tưởng, văn hóa, chữ viết

“Thế kỷ XVIII đầy những biến cố lịch sử quan trọng, con người trong

thời đại này bất đầu đặt ra nhiều vấn đề để suy nghĩ Bằng kinh nghiệm lịch

sử và bản thân, quần chúng bắt đầu nghỉ ngờ những tín điều của giai cấp phong kiến thống trị Chưa vươn lên nói đến những nổi đau khổ, đói rét của

quần chúng, cảnh áp bức bắt công của giai cắp thống trị, nhiều tác giả chỉ đặt vấn đề trong một phạm vi nhỏ hẹp hơn, nhưng không kém phần bức thiết Đó

là vấn đề giải phóng tình cảm khỏi những ràng buộc của lễ giáo, đạo đức

phong kiến Cách giải quyết của các tác giả không phải bao giờ cũng thỏa đáng Nhưng ở các tác phẩm có giá trị khuynh hướng toát lên từ nội dung hình tượng của tác phẩm thường vượt ra ngoài ý định chủ quan ban dầu của tác giả, để chan hỏa trong tiếng nói chung của thời đại” [31, tr231] Hiện thực

ấy đã được nhà thơ đúc kết: Trăm năm trong cõi người ta,/ Chữ Tài, chữ:

Kinh tế nước ta ở giai đoạn này lại chuyển sang một giai đoạn phát triển

mới Việc giao thương, buôn bán với nước ngoài phát triển Hệ thống chợ từ thôn quê đến thành thị phong phú, khá sầm uất Trao đổi hàng hoá trở thành

nhu cầu, thúc đẩy, quan hệ của con người thay đổi Yếu tố thị dân xuất hiện

và phổ biển hơn trong cách sống, tỉnh cảm, suy nghĩ của xã hội, con người cá nhân có mảnh đất nảy sinh Và văn hóa cũng từ đó được giao thoa, phát triển Đặc biệt kỹ thuật in khắc ván (kỹ nghệ tiên tiến nhất ở Đông Á trung đại,

được du nhập từ Trung Hoa vào Việt Nam nhờ vị tổ nghề Lương Nhữ Hộc) là

một may mắn mà không phải loại hình văn học nào cũng được hưởng Trong

chiếc nôi của văn hóa đô thị phong kiến, “một biểu hiện của thị hiếu thị dân”

Viện sĩ M.B Khrapchenkô nhận định “thời đại thay đổi sẽ có những mốc

trong văn học và có sự phát triển các loại hình văn học” [35, tr 371] Đó là

môi trường phi chính thống - một trong những điều kiện để truyện thơ nôm

diém tinh ra đời Trong giai đoạn này, đời sống tỉnh thần nhiều biến động, những niềm vui “trần thế” của con người bị gò bó, cắm ky, xu hướng tìm về

với cội nguồn của dân tộc là điều tất yếu Truyện thơ nôm diém tinh ra đời, vừa đáp ứng về nhu cầu giao tiếp vừa giữ vai trò dân chủ trong việc giữ gìn

văn hóa nội sinh Thẻ thơ lục bát của dân tộc trở thành nhân vật chính, đảm

nhận vai trò của loại hình văn học chủ yếu lúc bấy giờ

“Trong lúc này, giao lưu văn hóa giữa các nước trong khu vực Đông Nam

A, Trung Quốc, Án Độ, diễn ra phổ biển Nguồn gốc cốt truyện truyện thơ nôm diễm tình cũng chịu ảnh hưởng khá rõ từ văn học Trung Quốc (kể cả Ấn Độ) Quy luật tiếp biến văn hoá tác động trực tiếp đến truyện thơ

nôm dựa trên một số nét tương đồng về điều kiện xã hội, quan niệm thẩm mỹ

nghệ sĩ hướng tới: Nguyễn Huy Tự vay mượn cốt truyện Để bát rài sử Hoa

tiên ký, Nguyễn Du vay mượn cốt truyện Kim lân Kiểu truyện của Thanh

Tâm Tài Nhân

‘Van chương là nghệ thuật của ngôn từ Nằm trong hệ thống loại hình

truyện thơ nôm, nhóm truyện thơ nôm diễm tình ra đời vào lúc chữ Nôm đã

được sử dụng khá lâu (chữ Nôm xt iện vào khoảng thế kỷ XI) Các thế

ky XV - XVII chữ Nôm khẳng định vị trí và thành tựu trên văn đàn dân tộc qua thực tế sáng tác Chữ Nôm hiện diện trong khá nhiều thể loại văn học,

diễn đạt những vấn đề lớn lao, cao nhã đồng thời cả nội dung thế tục Sang thế kỷ XVIH, XIX, chữ Nôm phát triển đạt đến hoàn thiện với những tác

phẩm có thành tựu kiệt xuất như Truyén Kiéu làm nên chất cổ điển, tạo nên một giai đoạn văn học rực rỡ nhất trong văn học trung đại Việt Nam Điều đó chứng tỏ ngôn ngữ tiếng Việt lúc này đã thực sự trưởng thành.

Hệ thống thế giới quan của mỗi giai đoạn trong lịch sử cũng ảnh hưởng đến quá trình sáng tác của một loại hình văn học Những tác phẩm trong gi

đoạn này đều thuộc phạm trù văn học trung đại, nên “dấu vết của hiện tượng văn - triết bắt phân không phải là không còn” Bản thân những Nho sĩ thời kỳ

này đóng một vai trò quan trọng để hình thành nhóm truyện thơ nôm diễm

tình với hệ thống thế giới ỗ

hình tư tưởng Truyện Kiểu vẫn còn mang nặng thế giới quan của ý thức hệ

Chẳng hạn, về mặt loại

quan đã có nhiều thay

chính thống Nho - Phật - Lão Trang Tám câu thơ mở đầu tác phẩm có thể coi như là tuyên ngôn của thi hào về vấn đề này: Trăm năm trong côi người ta,/

Chữ Tài chữ Mệnh khéo là giết nhau/ Trải qua một cuộc bê dâu/ Những

điều trông thấy mà đau đớn lòng./ Lạ gì bỉ sắc tư phong,/ Trời xanh quen thỏi

má hồng đánh ghen Cáo thơm lần giở trước đèn,/ Phong tình cỗ lục còn

như cách Nguyễn Du từng làm” [8, tr.45] Chính hiện thực này đã là "cái mốc

các loại hình văn hoc” [35, tr.375] như M.B

'Khrapchenkô đã từng phát biểu, mà Nguyễn Du là người đã cắm cái mốc tạo

trong văn học và có sự phat tri

nên sự phát triển ấy

“Thể giới quan nghệ sĩ cũng có vị trị, ảnh hướng, biểu hiện rõ nét trong sáng tác văn chương Truyện thơ nôm diễm tình chịu sự chỉ phối sâu sắc của

tư tưởng chính thống Nho giáo, Phật giáo, tư tưởng Lão - Trang, tín ngường

dan gian cũng tác động tới người cằm bút Nhìn chung, văn chương gắn với những chức năng cao cả và lớn lao.

Hơn nữa “sỡ đĩ có hiện tượng tiếp nhận ảnh hưởng là vì dân tộc tiếp nhận có nhu cầu nội tại mà nền văn học có ảnh hưởng đáp ứng được nhu cầu

đó Giao lưu ảnh hưởng văn học là một hiện tượng văn hóa, do đó tính chất lựa chọn một cách tự nguyện ảnh hưởng là hiển nhiên” [54, tr.51] Giai đoạn

bắt đầu suy tàn, khủng hoảng của xã hội phong kiến (thế kỷ XVI - XIX), thế giới

quan nghệ sĩ biến chuyển trong đó có nhóm tác gia của nhóm truyện thơ nôm

dim tinh, Từ hiện thực, họ cảm nhân, thay đổi sự đánh giá xã hội, nhân sinh, góp tiếng nói hiểu đời, cảm thông và chia sẻ, nêu lên những ước mơ, khát vọng

về quyền sống con người Văn học hướng đạo nhường chỗ cho văn chương ly

tâm Nghệ sĩ vượt tính qui phạm của thỉ pháp trung đại, xích gần tới chủ nghĩa hiện thực

“Chính bởi vậy, tác giả truyện thơ nôm diễm tình là những người "hoài tài

bất ngô, bắt bình về việc mây xanh hết lối, căm giận giới quyền quý, chán

ghét thối đời, giai nhân nan đắc, cảm khái đời người ảm đạm, chúng giing

mắc ở trong lòng, khiến cho họ không thể bình tâm, phải đi tìm sự giải tỏa

thông qua văn học” Truyện thơ nôm diễm tình chính là "biểu hiện văn nhân, biểu hiện lí tưởng tình ý của văn nhân Dù ở trình độ nào cũng có thể nói, diy

là kiểu loại văn học tự minh viét vé minh” [18]

Những gì trình bày trên nhằm rút ra kết luận: vào khoảng thể kỷ XVIII những mâu thuẫn giai cấp quyết liệt của xã hội Việt Nam đã làm cho cuộc sống thay đổi, kéo theo sự đổi thay, sự chuyển biến về loại hình tư tưởng thế giới quan, loại hình thể loại, loại hình ngôn ngữ nghệ thuật, kể cả sự đổi mới trong chủ đề Truyện thơ nôm diễm tình là minh chứng cho sự chuyển hướng

trên mà Truyện Kiểu là đỉnh cao Tiêu biểu cho bước chuyển hướng từ loại hình văn học trung đại mang tính chức năng sang loại hình văn học hình tượng trong giai đoạn suy tàn của xã hội phong kiến Có thể coi tác phẩm truyện thơ nôm diễm tình là tiếng chuông báo hiệu, là cái bản lễ, là bước quá

độ của văn học trung đại để mở ra loại hình văn học mới: văn học hình tượng của thời cận - hiện đại

Nhu vay, nếu xét về thời điểm xuất hiện Hoa Tiên truyện và Truyện Kiểu

thì đây là hai tác phẩm thuộc giai đoạn trung đại hậu kỳ với thể loại, nội dung

thể hiện, ngôn ngữ biểu đạt, cơ chế mỹ học của văn học trung đại mà dù

muốn hay không, tác giả của nó vẫn chịu ảnh hưởng, không thể thoát khỏi

những đặc trưng chung đó Hơn nữa "truyện thơ là một hiện tượng Đông Nam

Á Nếu như người Hán không có truyện thơ thì các dân tộc nằm trong không

gian văn hóa như Tay, Ning, Việt, Thái lại đều có truyện thơ Vậy ảnh

hưởng của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc khi đi vào Việt Nam đã được lọc qua truyền thống văn hóa văn học bản địa” “Đây là những yếu tố có ảnh

truyền thống nghệ thuật Việc xuất hiện truyện thơ nôm diễm tình vừa thể hiện

sự tiến bộ trong đời sống ý thức, tỉnh thần của cộng đồng dân tộc vừa mang ý nghĩa tiếp nhận văn hóa Sử dụng thể thơ lục bát uyễn chuyển nhằm khắc phục

biên giới ngôn ngữ vốn tồn tại khách quan, đem các giá trĩ đã được tạo ra ở các

dân tộc khác, các ngôn ngữ dân tộc khác chuyển vào sử dụng trong cộng đồng dân tộc mình Sự xuất hiện truyện thơ nôm diễm tinh trong nền văn học dân tộc

chính là một loại đấu hiệu về ý thức độc lập dân tộc trong văn hóa Dẫu còn

chưa được thấy những so sánh cụ thể về văn bản, chúng tôi vẫn tin rằng hoạt động điển môm nói chung, nhóm truyện thơ nôm diễm tình nói riêng chính là

vùng thượng nguồn, nơi ra đồi của văn học dịch, một bộ phận cấu thành quan trọng của văn học trung đại Việt Nam.