Luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Đoàn Lê

Đề tài Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Đoàn Lê tập trung tìm hiểu thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật trong văn xuôi Đoàn Lê. Thông qua việc khảo sát, nghiên cứu về thế giới nhân vật trong văn xuôi Đoàn Lê, luận văn muốn làm nổi bật bước chân dung cuộc sống con người trong văn xuôi của nhà văn.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

'UYEN TH] CAM VAN

THE GIOI NHAN VAT

TRONG VAN XUOI DOAN LE

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các sổ liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng

được công bồ trong bắt kỳ công trình nào khác

“Tác giả luận văn

NGUYEN TH] CAM VAN

1.1.2 Đỗi mới trong hệ đề tài 12

—

1.1.3 Những thể nghiệm mới về cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu 18

1.2 HÀNH TRÌNH SANG TAO VA QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA

1.2.1 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Lê 24

CHƯƠNG 2 CHÂN DUNG CUỘC SÓNG CON NGƯỜI TU THE

2.1 THE GIỚI CỦA NHỮNG CON NGƯỜI TÀI NẴNG VÀ KHÁT

2.1.1 Con người - hign thân của tải năng - 36

2.1.2 Con người khát vọng sống cao đẹp 39

2.2.1 Con người trong “vòng xoáy” yêu đường 4

2.3.1 Con người đồ vỡ niềm tin 4

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG THẾ GIỚI NHÂN VẶT

3.1 XÂY DỰNG NHÂN VẶT BẰNG NGHỆ THUẬT TỰ THUẬT 67

3.1.1 Tự thuật theo hình thức "cắt đán” (collage) 6 3.1.2 Tự thuật đưới dạng mờ nhée, pha loãng 7

3.2 DAT NHAN VAT TRONG THE GIGI COI AM, GIAC MO HAY SU

3.2.1 Cõi âm - sự đối sánh với thể giới hiện thực 74 3.2.2 Thế giới giấc mơ — nơi thỏa mãn những nguyện ước chưa thành 77

3.2.3 “Vật hóa" ~ một cách nhận thức lại cuộc sống T9

3.3 KHAC HOA TÍNH CÁCH NHÂN VẬT QUA NGÔN NGỮ VÀ

3.3.1 Đan xen nhiều lớp ngôn ngữ 82 3.3.2 Kết hợp hài hòa nhiều giọng điệu 9 KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐÈ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

MO BAU

1 Lý do chọn đề tài

'Văn học Việt Nam sau 1986 được xem là giai đoạn văn học có nhiều

chuyển biến mạnh mẽ về nghệ thuật Bên cạnh những nhà văn bước ra từ cuộc

lết sáng tạo táo bạo, đầy thu hút Trong đó ấn tượng hơn cả là sự góp mặt của hàng,

loạt cây bút nữ như Đoàn Lê, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Lê

Minh Khuê, Lý Lan với một phong cách viết rất riêng, đem đến cho văn

chiến, còn có sự xuất hiện của những cây viết mới sung sức với lối

xuôi sau 19§6 những sắc thái mới mẻ

Đoàn Lê xuất hiện trên văn đàn không phải là hiện tượng lạ nhất song lại mang những dấu ấn riêng khó nhằm lẫn Người phụ nữ đắt Cảng thể hiện sự

đa tải của mình trên nhiều lĩnh vực như hội họa, diễn viên, đạo diễn, văn

chương mà theo như nhà văn Hồ Anh Thái thì "không biết gọi Đoàn Lê là

“nhà” gì cho ding?” [44] Với tư cách là nhà văn, Đoàn Lê đã gặt hái cho mình những thành tựu nhất định, minh chứng bằng những giải thưởng tên

tuổi: tiểu thuyết Cuốn gia phả để lại được giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam, tiểu thuyết 7iển định được lọt vào vòng chung khảo của giải thưởng Bach Việt, hai tập truyện ngắn được địch ra tiếng Anh để giới thiệu với bạn đọc Mỹ là Trinh tiết xóm chùa và Nghĩa địa xóm chùa Ngoài ra còn có thê kể đến một số truyện ngắn đem lại cho Đoàn Lê những giải thưởng của các báo,

các tạp chí (Đềm ngấu vào - Giải A Tap chỉ Sông Hương, Hạt vừng - Giải

thưởng Tạp chi tác phẩm Văn học, Trinh tết xóm Chùa - Giải thưởng báo

Văn nghệ) Những giải thưởng trên đã phần nào tạo nên tiếng vang và khẳng,

định vị trí tải năng của Đoàn Lê trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam

Trên hành trình sáng tạo nghệ thuật không một môi, Đoàn Lê đã khá thành

công khi tạo dựng được một hệ thống thế giới nhân vật với đủ mọi tính cách,

điện mạo, lứa tuổi, đem đến cho người đọc những cái nhìn đa chiều về cuộc

khác, Đoàn Lê đã lấy người thật việc thật quanh mình để làm nên một thế giới

nhân vật độc đáo, khó nhằm lẫn Đồng thời, qua hệ thống thể giới nhân vật rất riêng đó, bên cạnh việc gửi gắm những tâm tư, trăn trở, tình cảm của mình,

Đoàn Lê còn chứng tỏ một bản lĩnh, tài

năng viết văn đáng nễ phục

'Văn học là món quà tỉnh thần không thể thiếu trong đời sống con người hiện đại Vì vây đi sâu tìm hiểu thể giới nhân vật trong văn xuôi Đoàn Lê là

cách để có cái nhìn căn kẽ, chân thực hơn tâm hồn văn chương của người phụ

nữ đa tải này, góp phần khám phá ý thúc thẩm mỹ mới cũng như tải năng sáng tạo của nhà văn

2 Lịch sứ nghiên cứu vấn đề

“Trong sự nghiệp sáng tạo văn chương, Đoàn Lê đã cho ra đời nhiều tác

phẩm có giá trị Chính vì thế, tác phẩm của bà nhận được khá nhiều sự quan

tâm của độc giả cũng như các nhà nghiên cứu phê bình

'Viết lời bạt cho tập truyện Tác phẩm chọn lọc - Đoàn Lê, Nguyễn Xuân Khánh cho rằng: “Sự tưởng tượng tổng hợp cho phép kết nối những không gian rất xa cách nhau, những liên tưởng bắt ngờ, kỳ thú, cho phép động tới những vấn đề mà người ta ngại ngần nói tới Có lẽ đó là một trong những

cách lý giải tại sao giới trẻ lại thích đọc văn Đoàn Lê Và nó cũng lý giải tại

sao nha van Ho Anh Thai lại nói Đoàn Lê U70 lại viết như U30” [16, tr.I 1] Tác giả Dương Tường với lời tựa đề cho tập truyện ngắn 4 Sex nhận định: “Đọc Đoàn Lê, cái đọng lại là một dư vị ngắm nghía đến làm ta mắt

ngủ Sự chân thành của nhà văn là phép màu biến cái riêng tư thành chân lí phổ quát để người đọc có thể soi mình vào đó” [15, r8]

Tác giả Hồ Anh Thái qua Người đàn bà đa đoan cho rằng: "Đoàn Lê đã

có những thành tựu thật sự với văn chương Một giọng văn được nhớ, nền nã

dung đị nhưng bao giờ cũng kèm theo chất hài hước ngầm” [36] Trong lời bat in trong tập truyện 2 Sex, một lần nữa Hồ Anh Thái khẳng định: “Giọng

văn nền nã thỉnh thoảng lại lóe lên chút hài hước, hóm hĩnh Có khi mạnh bạo

không né tránh, khi chạm đến đề tài cập thời Cũng có khi trằm lặng, xót xa Đoàn Lê khéo lấy được sự chia sẻ của người đọc, rồi dần dần sự đồng cảm

cdẫn người ta hòa nhập vào thể giới tưởng tượng của nhà văn từ lúc nào không

biết [15],

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Học trong Vẽ lai Đoàn Lẻ đánh giá

“Đoàn Lê còn là một người đàn bà viết đầy cá tính, một nhà văn hãng hái viết

và ra sách thường xuyên” [49] Trong những tác phẩm của mình, Đoàn Lê

“đều bộc lộ sự hóm hinh tinh nghịch cỗ hữ:

nên nã ( ) đôi lúc cũng thích làm cho không khí hiện thực trở nên đa diện và

|, nhưng vẫn giữ một giọng văn

hấp dẫn hơn bằng cách sử dụng yếu tố huyền ảo” [49]

Bài viết Đoàn Lê - Xóm múi Đả Sơn của tác giả Bảo Ngọc cho rằng

“Không hiểu nguồn năng lượng từ đâu khiến chị có nội lực “thâm hậu” đến

thế Những đứa con tỉnh thần của người đàn bà mảnh mai và có vẻ yếu đuối này lại có một sức sống mãnh liệt, hắp dẫn, cuốn hút độc giả và giảnh được

những giải thưởng danh giá như thể ?° [S1]

Tiến sĩ Nguyễn Lân Dũng với bài viết 4i cứu xóm Chùa đã nhận xét về

hình tượng xóm Chùa trong hàng loạt những sáng tác của Đoàn Lê như sau

"với cái nhìn sắc sảo và nhân ái của tác giả, tôi in là những câu chuyện xảy ra liên quan đến cái Xóm Chùa này đều là những chuyện có thật tại nông thôn nước ta từ ngày Mở cửa” [43] Người viết còn bảy tô sự khâm phục dành cho Đoàn Lê khi bà có thể “lam cho người đọc không thể không khắc khoải suy nghĩ và lo âu cho tương lai của nông thôn nước ta trước những diễn biển đi

ngược lại với truyền thồng nhân văn, nhân ái qua hàng nghìn năm qua” [43],

Lê không làm người đọc “choáng” vì không gian ngột ngạt, chật hẹp và triển

miên trong tâm tưởng như Phạm Thị Hoài, không tạo sự hấp dẫn ở tình huống

lạ qua giọng điệu “tưng từng" như Phan Thị Vàng Anh Trên những trang viết,

tác giả đã thể hiện chân thực cái tôi cảm xúc của chính mình Những hệ lụy đời riêng đã được bà vận dụng một cách khéo léo trong văn chương và đẳng sau đó

là cả những nỗi dau âm ¡ của người phụ nữ” [39, tr21]

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến nhân vật trong

sáng tác của Đoàn Lê

Trịnh Minh Hiếu khi bàn luận về tiểu thuyết 7iển định của Đoàn Lê đã

chỉ ra được “một thể giới nhân vật phong phú, đủ mọi

ig lớp, thành phần, lứa tuổi, lớp này tiếp lớp khác nhưng mỗi người đều có một số phận khác

nhau và đều bị chỉ phối bởi tư tưởng tiền định” [47] Đi sâu phân tích tác

phẩm, tác giả càng nhận ra được một thé giới tâm hồn phụ nữ tỉnh tế, đa chiều

mặc cho “cuộc đời đầy truân chuyên, sóng gió song người phụ nữ ấy đã vượt lên để sống Sống một cuộc sống có ý nghĩa, đích thực” [47]

‘Nha văn Lê Minh Khuê khi đưa ra lời đánh giá cho cuốn tiêu thuyét Tién

định của nữ sĩ Đoàn Lê đã khái quát khá rõ nét cuộc đời, số phận truân

chuyên của các nhân vật; từ đó tác giả cho rằng thế giới nhân vật trong tác

phẩm hiện lên bằng chính “cách nghĩ cách sống của từng gia đình từng con

người” [14, tr314] trong tác phẩm Không sử dụng cách viết gây sốc, không

“làm rối câu chuyện bằng cách tung hỏa mù” [14, tr.315], Đoàn Lê đem đến

cho người đọc cảm giác rất nhẹ nhàng, giản đị nhưng *lại thổi vào đó tri tưởng tượng, để câu chuyện như thực, lại như giắc mơ về cuộc đời đa truân của người đàn ba” (14, 315]

Bài viết Nid văn Đoàn Lê và Huyền thoại xóm chùa của Đông Dương đã nhìn nhận các nhân vật trong tác phẩm “như là nguyên bản của người thật

việc thật, đều xuất phát từ không gian sống, sự quan sát thực tế của nhà văn” [44] Chính vì luôn lấy cảm hứng sáng tạo từ những điều chân thực, bình dị

nhất quanh mình mà không khó khi bắt gặp trong tác phẩm của Đoàn Lê

“D6 la chuyện "hiện thực"

như đất làng bị giải tỏa, cơn sốt lấy chồng ngoại, lập làng du lịch kiếm tiền

những vấn đề đang diễn ra hàng ngày trong xã hộ

cho đến chuyện "huyền ảo" như người âm trở về, ma cũ bắt nạt ma mới, kiếm tiền từ cõi âm ” [44]

được Hồ Anh Thái đưa vào cuốn

sách Họ đã trở thành nhân vật của tôi như thể - tác giả cho rằng: “Cuỗn sách

Trong Đoàn Lê ~ Cñị tôi, một bài vi

chứng tỏ một tay nghề tiểu thuyết chững chạc Tổ chức ngăn nắp các đường day nhân vật, khéo léo lách qua cái mê cung nhân vật chẳng chịt ấy để tới

được cái đích của mình, Nhân vật của chị không chỉ là những số phận cá thể

sinh động, mà là cả một dòng họ Chẳng dễ dàng gì mà làm cho cái nhân vật ~ tập thể này ra hồn ra vía một nhân vật, gây được ấn tượng là nhân vật có số

phân và khúc quanh phát triển số phân khá phức tap” [36, tr.39] Đó là những

nhận định vô cùng ưu ái của Hồ Anh Thái cho tiểu thuyết Cuốn gia phá để lại

— tác phẩm đạt giải A của nữ sĩ Đoàn Lê do Hội nhà văn Việt Nam trao tặng

Nhận ra một ¡ nhân vật mang dáng dắp nhà văn trong những tác phẩm của Đoàn Lê, Dương Tường đã thẳng thắn cho rằng: “Châm biém sâu sắc bức tranh xã hội, huyền hoặc trong những phóng dụ giàu tưởng tượng (Cổ

tích Manơcanh, Có Khit), tỉnh tÊ trong khảo sát tâm li, ngòi bút đa dạng của

Đoàn Lê đặc biệt đằm thắm khi đi vào mánh đời riêng Người đọc có thể cảm

nhận những nỗi đau sâu kín, những trải nghiệm cá nhân của chính tác giả gửi sắm vào những câu chuyện tình xót xa, không toại, bắt hạnh ( ) hay ít nhiều lồng vào những nét riêng tư của đời mình ” [15, tr].

những lời bình vô cùng ưu ái Bằng một phong cách viết vô cùng sáng tạo,

tươi mới, những truyện ngắn của Đoàn Lê là "một cái nhìn vào bên trong văn hóa Việt Nam sau Đổi mới” [l6] Thế gi

ám ảnh khi đề cập đến những vấn đề “về quyền con người, khảo sát tất cả

nhân vật trong tác phẩm tạo sức

những gì bí ẳn, tỉnh tế của trái tìm con người” [6]

Trong công trình nghiên cứu khoa học Đặc sắc truyện ngắn Đoàn Lẻ - tác

giả Nguyễn Thị Lộc đã có những nhận định về nhân vật tha hóa trong sáng tác

của Đoàn Lê: một thể giới mà ở đó “những đảo lộn từ cuộc sống khiến nhiều

người trở nên vô cảm, thơ ơ với con người, chạy theo những dục vọng cá nhân”

[20] Luận văn cũng phản ánh một t nhân vật phụ nữ trong đời sống hiện

đại, đó là "cái nhìn chân thực về người phụ nữ với vẻ đẹp, tài năng và sức mạnh của chính họ” [20],

“Trên đây là những ý kiến, nhận xét, đánh giá tiêu biểu về văn xuôi Đoàn

Lê nói chung va thé giới nhân vật trong sáng tác của nữ sĩ Đoàn Lê nói riêng

Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào vẻ thế giới nhân

vật trong văn xuôi Đoàn Lê Do đó, việc nghiên cứu thế giới nhân vật trong văn

xuôi Đoàn Lê là một việc làm cần thiết góp phần làm nỗi bật quan niệm nghệ

‘Dé tai tập trung tìm hiểu thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng thế

giới nhân vật tong văn xuôi của Đoàn Lê Thông qua việc khảo sát, nghiên cứu về thể giới nhân vật trong văn xuôi Đoàn Lê, luận văn muốn làm nổi bật

bức chân dung cuộc sống con người trong văn xuôi của nhà văn

3.2 Pham vi nghiên cứu

Cá

Hội nhà văn, 2005), Cuốn gia phá để lại (Nhà xuất bản Văn học, 2009), Tién

định (Nhà xuất bản Hội nhà văn, 2010), Va Sex (Nhà xuất bản Thanh niên, 2010), Đoàn Lê ~ Tác phẩm chọn lọc (Nhà xuất bản Phụ nữ, 201 1)

4 Phương pháp nghiên cứu

"Để thực hiện đề tải này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Đặt sáng tác của Đoàn Lê trong sự so sánh với tác phẩm của các nhà văn

khác như Lê Minh Khuê, Y Ban, Thuận, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ

để có những đánh giá khái quát

Chương 2: Chân dưng cuộc sống con người từ thể giới nhân vật trong

văn xuôi Đoàn Lê

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật trong văn xuôi Đoàn Lẻ

VAN XUOI NU VIET NAM SAU 1986

1.1 NHỮNG DIEM NOI BAT CUA VĂN XUÔI NỮ VIỆT NAM SAU

1986

1.1.1 Sự chiếm lĩnh của yếu tố tự thuật

Tự thuật hay còn gọi là tự truyện (tiếng Anh: autubiographi, tiếng Pháp: autubiographie) ra đời từ văn hóa Tây Âu cận đại mang tinh thần tự phân tích

và cảm quan cá nhân chủ nghĩa Khác với những dạng thức của tiểu sử nhà

sắp xếp, tái cấu trúc những sự kiện rời rạc bằng yếu tổ giá tưởng, hư cấu và

bằng trí nhớ của tác giả Để có cơ sở nghiên cứu, người viết dựa trên định nghĩa của Hồ Khánh Vị

các cây bit nữ khái quát hóa và tái hiện đời sống hiện thực, là cảm hứng sáng

tác hình thành nên thế giới của tác phẩm từ khuynh hướng tư tưởng, nội dung

'Văn học sau 1986 đã thúc đây sự cầm bút của hàng loạt cây bút nữ như:

Đoàn Lê, Lê Minh Khuê, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Dạ Ngân, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Ngọc Tư, Phan Thị Vàng Anh, Lý Lan, Võ Thị Hảo Với lối

viết vừa bộc lộ, vừa thể hiện mình các nhà văn nữ đã tái sinh chính họ thông,

qua những đứa con tỉnh Từ đó yếu tổ tự thuật trở thành phương thức

sáng tạo khá phổ biển trong sáng tác của nữ giới Những tác phẩm mang yếu

tố tự thuật được ví như những cuốn phim tài liệu cũ mà nhân vật chính là nhà văn, cuộc đời của họ nay được làm mới bằng những con chữ Ở đó nó mỗ xẻ,

lý giải, chiêm nghiệm những gì đã qua trong cuộc đời con người Bên cạnh

đó, yếu tố hư cấu, tưởng tượng có dụng ý cũng được tác giả sử dụng để làm

cho tác phẩm thêm phần sinh động và hấp dẫn người đọc Trong sáng tác của

nhiều nhà văn nam, yếu tố tự thuật được tạo ra theo khái niệm tự thuật đúng

nghĩa, tức họ khám phá và khẳng định bản thể của mình thông qua khách thể

bằng cách khái quát hóa Đối với tự thuật trong sáng tác của các nhà văn nữ lại xuất phát từ cá nhân tác giả nhằm phục vụ cho nhu cầu, mục đích chung của phái mình Dễ hiểu vì sao chúng ta thường bắt gặp hay nhận thấy phảng phất bóng dáng của nhà văn trong những tác phẩm

Hiện tượng chiếm lĩnh của yếu tố tự thuật trong dòng chảy văn xuôi nữ: giai đoạn sau 1986 bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân Thứ nhất, tự thuật gắn

liền với mục đích viết của nhà văn như là một nhu cầu của cá nhân đối với

cộng đồng Từ đó họ sử dụng tự thuật làm phương thức sáng tác cơ bản để

khắc họa chân dung của chính mình Thứ hai, xuất phát từ đặc trưng sinh hoc

và đặc trưng bản thể trong mối quan hệ liên kết với nhau hình thành nên

khuynh hướng tự thuật ở nữ giới Vốn dĩ phụ nữ là những người có cảm xúc

và tri giác về bản thân rất sâu sắc, nhạy bén, họ thiên về đời sống tình cảm, là

“những ăng ten bắt sóng tắn số phát ra từ bản thân và hắp thụ chúng một cách mãnh liệt rồi sau đó tự tỏa ra những băng tần số tái hiện thế giới đã được cảm

thu, tri giác, chuyển hóa” [59] Thứ ba, xuất phát từ khuynh hướng yêu bản

than và sống hướng nội Những mối quan hệ chính yếu và quan trọng nhất của

họ xoay quanh và bó hẹp trong phạm vi của gia đình Các quan hệ bên ngoài

xã hội bị hạn chế, bị cản trở từ nhiều quan niệm sai lầm về vai trò và chức

năng của người phụ nữ trong gia đình Trong sự thụ động tĩnh tại ấy, người phụ nữ lấy mình làm đối tượng cảm nhận, khám phá chính và khát khao sự

đồng cảm Thứ tư, bắt nguồn từ nguyên nhân cấu trúc nội tại trong nền văn

học Bằng những trang văn thiên về miêu tả cảm xúc, ý thức về không gian,

giữa tác giả và nhân vật Sự cộng hưởng của nhiều nguyên nhân trên dẫn đến

sự chiếm lĩnh của khuynh hướng tự thuật trong những sáng tác của các nhà

văn nữ, đem đến cho văn học Việt Nam những sắc thái mới mẻ và đầy ấn

tượng

'Từ những căn nguyên hình thành nên yếu tố tự thuật khi đem soi chiếu vào tác phẩm của những cây viết nữ, chúng ta có thể nhận thấy mỗi nhà văn,

mỗi tác phẩm của họ đã sử dụng yếu tố tự thuật theo những cấp độ khác nhau

Ở cấp độ thứ nhất, hơi hướng tự thuật trong sáng tác của các nhả văn nữ bộc

lộ ở phạm vi tự thuật của giới Họ sử dụng ngòi bút của mình để bản bạc, mổ

tác giả, người ta gọi day là hiện tượng "tự ăn mình” Ở kiểu tự thuật này,

người đọc phải nắm bắt khá rõ tiểu sử cuộc đời tác giả, đôi khi cần kết nối nhiều tác phẩm đề tìm ra bức chân dung nhà văn Qua đó nhận biết được đâu

tố hư cấu mà nhà văn đã lồng ghép vào nhằm tạo

vật, sự kiện đập khuôn theo những gì cuộc đời thăng trim, sóng gió mà bản

thân nhà văn đã từng nếm trải

Với các biểu hiện khác nhau của khuynh hướng tự thuật, ta có thể nhận

vô thức vừa có ý thức ở hầu khắp các tác giả nữ, chiếm số lớn diện tích trang viết ở những mức độ khác nhau, trong nhiều hình thức biểu hiện đa dạng,

phong phú Trong sáng tác của Đoàn Lê (Tiển định, Mẹ, con và thánh

Giường đôi xóm chùa ) nhà văn tập trung thể hiện chân thực cái tôi cảm xúc

của chính mình, làm nỗi bật cuộc đời của những người phụ nữ với những số

phân, cảnh đời éo le, nghiệt ngã Nếu như bạn đọc quan tâm đến cuộc đời cũng như những tác phẩm của bà, sẽ dễ dàng nhận thấy Đoàn Lê đã vận dụng rất khéo léo những hệ lụy trong cuộc đời riêng của chính mình để viết lên những trang văn chất chứa nhiều nỗi đau âm i Trong những trang văn của Dạ

Ngân (Gia đình bé mọn, Con chó và vụ ly hôn, Trình nữ muộn, Nhà không có

đàn ông, Quang đời ấm áp ) các tác phẩm như kết dính lại với nhau, giới

thiệu với người đọc cuộc đời của tác giả Dạ Ngân không ngại phô trương,

thân thể và sự nghiệp của mình Bằng ngòi bút sắc sảo đã giúp Dạ Ngân soi

rọi những góc khuất tăm tối của con người cũng như xã hội Tác giả viết như

để tự vấn, sám hối về những gì đã xảy ra trong quá khứ, giúp bà như sống lại

một lần nữa, sống với một cuộc đời khác Trong Phổ Tàu, Thuận cũng tái hiện chính mình trong phiên bản mang số phận của những kẻ tha hương, suốt

ba mươi năm dịch chuyển từ Hà Nội đến Nga rồi sau đó dừng lại ở nước

Pháp Với Võ Thị Xuân Hà, không đưới một lần nhà văn đặt mình trên trang,

giấy Qua nhân vật mang tên bút danh của chính mình —

Kỳ (Trưởng

thành), nhà văn muốn người đọc thấy được sự thật về những đắng cay trong

cuộc sống và trong nghiệp văn chương Tương tự như vậy, Nguyễn Thị Thu

Huệ trong Tân Cảng đã tái hiện lại nỗi đau của chính mình khi viết về gia

đình, về những đổ vỡ, mắt mát Những trang văn của Phan Thị Vàng Anh lại

như một cuộc tạt ngang trong khoảnh khắc ngắn, bắt chợt của tuổi trẻ đầy tỉnh nghịch, cá tính Đôi chỗ người đọc nhận ra lý lịch của tác giả qua nguồn gốc

gia đình với người cha là một nhà văn miệt mài với con chit (Cha 161), qua

và vỡ mộng từ chuyến xe có thật đi Cần Giờ, một địa danh nhà văn từng công

tác gần bốn năm Thấp thoáng trong nhiều tác phẩm, nhân vật cô giáo vẫn

thường tở đi tở lại như bóng đáng của nhà văn trong từng câu chuyện

(Chuyện kinh dị, Suối Sim, Hai mươi mốt năm sau, Quá chén, Chim nhạn )

Từ một số dẫn chứng trên đây có thể nhận thấy, khuynh hướng tự thuật được 'bộc lộ một cách khá rõ rệt trong sáng tác của nhiều nhà văn nữ Bằng ngòi bút tinh tế và khéo léo, họ đã gián tiếp thể hiện mình một cách rất riêng và hệ thống, sắp xếp vấn đề một cách hoàn chỉnh, tạo hiệu quả nghệ thuật ngoài

mong đợi

Nhìn chung, những sáng tác của các tác giả nữ Việt Nam giai đoạn từ

1986 đến nay đều phần lớn mang hơi hướng tự thuật Bằng những chất liệu

chính từ con người, cuộc sống được nhào nặn qua đôi bàn tay của trí tưởng,

tượng, trang văn của họ luôn tạo nên cho người đọc cảm giác rất thật và rất

đời Vì vậy, tự thuật không chỉ hiện diện trong tác phẩm như một nội dung đặc thù, mà còn là phương thức tư duy nghệ thuật, phương thức sáng tác đặc trưng của các nhà văn nữ Với khuynh hướng sáng tạo này, chưa bao giờ trong dòng chảy văn học Việt Nam, đội ngũ sáng tạo mang giới tính nữ lại nở

rộ và có chỗ đứng vững chắc đến như vậy

1.12, Đối đới trong hệ đề

'Văn xuôi Việt Nam sau 1986 đứng trước những nhu cầu đổi mới tư duy

Điều này chứng tỏ sự nghiêm khắc trong sáng tạo của những nhà văn đương đại Trên phương diện đề tài, văn xuôi đã tiếp cận và khai thác sâu hơn những

hiện thực hàng ngày, cái đời thường của cuộc sống cá nhân Các nhà văn đã đám nhìn thẳng vào những mảnh vỡ, những bi kịch nhân sinh, mổ xẻ, phơi

bày nó bằng cái nhìn trung thực, táo bạo Hơn lúc nào hết, người đọc có nhu

cầu hứng thú đi tìm những tác phẩm hay, những tác phẩm trở về với chức

năng thắm mỹ và giải trí, tôn trọng vai trò của người đọc, khêu gợi ở họ

những suy ngẫm, liên tưởng và đồng sáng tạo Hiểu được điều này, chưa bao

giờ các nhà văn nữ lại có ý thức, nhu cầu cần phải làm mới hệ dé tài đến như

vậy Họ đã thối một luồng gió mới vào văn chương, khơi gợi nhiều nguồn

cảm hứng sáng tạo vượt thoát mọi chuẩn mực Các đề tài truyền thống hay hiện đại đều được đưa vào trường nhìn mới, hướng tới những gấp khúc trong

đường đời và thân phận con người, thắm dẫm cảm hứng nhân văn

Thứ nhất, tiếp nổi những thành công đã gặt hái được trong giai đoạn kháng chiến, sau 1986 các nhà văn nữ viết về chiến tranh như một đề tải chưa

bao giờ quá khứ đối với họ Khác với nam giới, các nhà văn nữ viết về chiến

tranh bằng chính những nỗi đau,

¡t mát mà họ đã trải qua, đã chứng kiến Bằng ngòi bút thắm đẫm nữ tính nhưng không kém phần quyết liệt, các nhà

văn nữ đã có ý thức đưa các nhân vật của mình vào những mối quan hệ đa

chiều để từ đó làm nỗi bật những nỗi đau, vết thương âm ¡ của những người

lính, những cô gái thanh niên xung phong khi quay về cuộc sống thời bình

Truyện ngắn Người sớt lại ở rừng cười của Võ Thị Hảo là một ví dụ: Thảo — nhân vật chính trong tác phẩm, thời chiến đã hy sinh niềm hạnh phúc của

mình cho Tổ quốc, trở về thời bình lại hy sinh chính tình yêu của mình Viết

ii chiến tranh, Võ Thị Hảo đã gửi cho bạn đọc những thông điệp mới,

v

tố cáo lên án chiến tranh, khẳng định quyền sống, quyền hạnh phúc của con

người cũng như tỏ lòng cảm thông đến những ai đã từng đi qua, nếm trải

những mắt mát đau thương của cuộc chiến Trong những sáng tác về đề tài chiến tranh của Nguyễn Thị Thu Huệ, Lê Minh Khuê, Ý Nhi cũng không

ngần ngại bám sát vào những ngõ ngách hiện thực thời hậu chiến Hiện diện trong các trang viết của các nhà văn nữ là sự đảo lộn gay gắt các thang bậc giá

trị, sự áp đảo kinh hoàng của cái xấu, cái ác cũng như sự lép vế của những giá

hạnh phúc trong niềm vui đoàn tụ đã lập tức rơi vào những bỉ kịch, xung đột

mới không kém phần nghiệt ngã Những xung đột này không chỉ diễn ra ở

phạm vi xã hội mà ở ngay trong một gia đình, ngay giữa những người ruột

thịt Đời sống cơm áo gạo tiền khi chiến tranh đi qua, con người không còn liêm sĩ, lòng tự trọng, và nếu có, nó chỉ khiến người ta chua xót hơn vì sự bắt lực và thảm hại của chính mình Viết về dé tài chiến tranh, các cây bút nữ đã

mô tả từ góc nhìn thể sự, đời tư chứ không phải từ góc nhìn sử thì và việc đất

ign tại là nhằm để rút ra những bải học nhận thức tỉnh táo, cân thiết cho hiện tại Cũng chính ở đây, cảm hứng thế

quá khứ ấy trong tương quan đối lập với

sự đã gắn liền với một cảm hứng mới: nhìn thẳng vào sự thật, nhận chân lại

các giá trị, đó là một trong những đóng góp quý giá của các nhà văn nữ trong công cuộc làm mới văn chương,

“Thứ hai, trên phương diện làm mới đề tài viết về tình yêu, hạnh phúc;

một để tài chiếm số lượng khá lớn trong mạch sáng tác của các cây viết nữ

Những trang văn của họ thể hiện những khát vọng yêu và được yêu bồng cháy

nhưng chưa bao giờ thực hiện được và chẳng thể vẹn toan (Hoa mun, Khi ta

tré — Phan Thi Ving Anh; Chín bỏ lầm mười, Trong cơn mưa ~ Phạm Thi

Hoài; lậu thiên đường — Nguyễn Thị Thu Huệ; Tiển định, Làm đẹp — Doan

Lê, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ — Y Ban ) Bằng ngòi bút xoáy sâu vào mọi phương diện, mọi cảm xúc khiến người đọc nhận thấy nhiều cung bậc của tình

yêu; đó là sự ngọt ngào, say đắm nhưng cũng có lúc đắng chát, xót xa Nhân vật nữ trong sáng tác của Y Ban mạnh dạn lên tiếng: “Đắt nước anh hing

ngoại xâm, thiên tai liên miên nên mẹ quan tâm đến những anh hùng, thì sĩ

Mẹ đã không chú ý đến những cô gái vốn dịu dàng, nhu mì không màng đòi hỏi của mẹ Nhưng bây giờ con dòi hỏi Mẹ ơi, mẹ hãy quan tâm đến chúng

con, đến nỗi đau của những cô gái, những bà me” [30, 1.343] Nhân vật nữ

của Nguyễn Thị Thu Huệ cũng bày tỏ nỗi đau, mắt mát, bi kịch mà người phụ

nữ phải gánh chịu Mơ mộng một chốn thiên đường giữa đời thật, họ dâng

hiến hết mình cho tình yêu, nhưng sau những đỉnh điểm của đam mê, dục

vọng, mãn nguyện tràn tré ho lại nhận về một tâm hồn, một thể xác rách nát,

một chốn địa ngục ở trần gian Tình yêu đến lấy đi của họ tắt cả, nhưng rồi

những người phụ nữ vẫn hy vọng và đợi chờ: "Tình yêu ơi? Ở dâu Tại sao đến giờ này nàng vẫn cô đơn, khi mà nàng xinh đẹp, có học, không tật nguyễn” [1I, tr.42] Chưa bao giờ trong dòng văn học nữ, gương mặt tình

yêu, hạnh phúc lại được miêu tả muôn màu muôn vẻ đến như vậy; cũng như chưa bao giờ bi kịch tình yêu lại được đề cập nhiều và riết róng đến như thế Phải chăng! Đề cập đến đề tài tình yêu, hạnh phúc các nhà văn nữ thể hiện

khát khao được giải phóng chính bản thân mình, mong ước được đón nhận, được nâng niu; họ kêu gọi mọi người hãy quan tâm hơn đến số phận, nỗi đau

của những người phụ nữ Bằng ngòi bút nữ tính và thắm đượm nhân văn các nhà văn nữ đã đưa người đọc đến gần hơn với tác phẩm thông qua thông điệp cao đẹp mà họ gửi gắm

“Thứ ba, đề tài về những tầng bậc cuộc sống gia đình cũng được nhiều

nhà văn nữ làm mới và đưa vào trong tác phẩm của mình Trong những trang

văn của họ ấn chứa mọi “hi - nộ - )” của cuộc sống đời thường, những

xung đột tưởng như không có lối thoát, không thể giải tỏa được (Thién sứ, Năm ngày ~ Phạm Thị Hoài; Vòng tròn im lặng Gia đình bê mọn ~ Dạ Ngân; Các vi nhân tỉnh lẻ, Bên kia bờ áo vọng ~ Dương Thu Hương; Cuốn gia phá

để lại, Giường đôi xóm Chùa ~ Đoàn Lê, Kịch câm ~ Phan Thị Vàng Anh) Những người phụ nữ là vợ, là mẹ trong tác phẩm không ngừng trăn trở, day cđứt làm sao giữ được tình yêu, hạnh phúc, hàn gắn những mảnh vỡ trong cuộc

sống gia đình, bởi họ biết chỉ hy sinh thôi là chưa đủ Trong nhiều tác phẩm

chục năm vì chồng con, người đàn bà ấy buộc phải dứt áo ra đi, rời bỏ tổ ấm

nhiều năm gây dựng (Giưởng đối xóm Chùa) Truyện ngắn của Phan Thị

'Vàng Anh cũng đề cập đến những rạn nứt gia đình trong thời đại Kịch cẩm

mới Không phản ánh cuộc sống vợ chồng như Đoàn Lê, tác phẩm của Phan Thị Vàng Anh viết về sự rạn nứt trong tình cảm cha con Người bố - muốn cất tiếng dạy con nhưng lại mắc kẹt trong mớ bong bong tội lỗi mà đứa con đang nắm giữ, nó coi đó là “tờ giấy thông hành” Đứa con — vẫn thèm khát

, ngôi bút của Phan Thị

giá trị của hai tiếng gia đình mà những người làm cha, làm mẹ vì cơm áo gạo

tiền, vì quyền lực đã vô tình đầy cuộc sống của chính họ, của cả gia đình vào

bi kịch Viết về để tài cuộc sống gia đình, những nhà văn nữ đã dùng bản

năng của một người phụ nữ, của những người vợ, người mẹ để giác ngộ, thức

tỉnh mọi người hãy giữ gìn hạnh phúc của mình khi chưa quá muộn Bởi

nhiều nhà văn nữ, hơn ai hết đã trải qua đau thương, mắt mát dé viết nên được những trang sách rất “đời”, họ hiểu giá tri của gia đình, của hạnh phúc và bi

rõ hạnh phúc gia đình là thứ rất đễ đánh mắt

Thứ tư, nhiều nhà văn nữ bên cạnh đi sâu tìm hiểu và làm mới những đề

tài về hậu chiến tranh, tình yêu, hôn nhân hay cuộc sống gia đình họ còn khai thác con người ở nhiều mỗi quan hệ, nhiều khía cạnh khác nhau Ở đó ta bắt

ấp con người cá nhân gắn với con người xã hội, con người trước sự nghiệp

chung và hạnh phúc riêng Đặc biệt nhiều nhà văn nữ đã mạnh dạn đề cập

thắng đến những vấn đề nhạy cảm như tình yêu nhục thể, bản năng con người

ở những khía cạnh nhân bản nhất của nó (1 am đàn bà, Xuân Từ Chiểu — Y

Ban; Bóng đẻ - Đỗ Hoàng Diệu; Cánh đông bắt tận - Nguyễn Ngọc Tư; Van

Ty ~ Thuận; Năm ngày ~ Pham Thị Hoài) Viết về vấn đề bản năng và tính

dục, trước đó ta đã từng bắt gặp hình ảnh Hồ Xuân Hương gay gắt, dồn nén,

đồi bình đẳng: * Chém cha cái kiếp chồng chung/ Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh

lùng” (Làm /ẽ) Những năm gần đây, do không bị giới hạn, gò bó trong cách

viết, các nhà văn nữ đã mạnh dạn, thoải mái hơn khi viết về tỉnh dục với

nhiều cách thể hiện khác nhau Nhân vật nữ trong sáng tác của Y Ban tự khám phá thân thể để đi vào tân cùng bản chất đàn bà (Xuân Từ Chiẻu) Tác phẩm

Trong nước giá lạnh của Võ Thị Xuân Hà lại cười nhạo sự thánh thiện của

con người bằng việc chủ động khỏa thân, tắm mình trong mưa hòa củng thiên nhiên, đất trời để trêu ngươi và như để khẳng định mình Thién si cia Pham

những điều riêng tư, cắm ky họ đã tự cởi trói cho chính bản thân mình; bởi

hơn ai hết phụ nữ hiểu mình cần gì và muốn gì để giãi bày, tâm sự, tránh

không rơi vào tình trạng bị áp đặt như trước đây

Mặc dù không phải đến bây giờ những đề tài về hậu chiến tranh, tình

yêu, hạnh phúc, hôn nhân gia đình hay tính dục mới được đề cập đến nhưng

chính bằng con mắt nữ tính và ngồi bút nhân sinh quan mới mẻ họ đã thôi vào văn chương một luồng gió mới Có thể nói, các nhà văn nữ đang không ngừng, tìm kiếm con đường mới cho những tác phẩm của mình, đó là những nỗ lực

1.1.3 Những thế nghiệm mới về cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu

Sau 1975, đặc biệt từ sau 1986 thực trạng văn học dần chuyển biến theo

sự chỉ phối chung của quy luật thời bình Trong dòng chảy chung đó, văn học

nữ cũng nhanh chóng bắt kịp nhịp thở chung của thời dại nên không ngừng, tìm tồi, cách tân thể loại ở một số phương diện: cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu

“Trước tiên là những thể nghiệm mới trên phương diện cốt truyện Trong

khát vọng đã đi vào văn học tạo nên nét chuyển biến rõ rệt Từ sự thay đổi

trong nội dung, việc tổ chức cốt truyện cũng có nhiều nét thay đổi Có tổ chức

cốt truyện sự kiện, cốt truyện tâm lý, cốt truyện kỳ ảo, cốt truyện phi kết

cấu Các nhà văn nữ với sự mềm mại, dịu đàng, cá tính đã mang đến cho văn học sau 1986 một không khí mới mẻ, hip dẫn Đặc biệt khảo sát sáng tác

của nhiều nhà văn nữ nỗi bật lên dạng cốt truyện tâm lý, cốt truyện phi lý và cốt truyện kỳ ảo Với cốt truyện tâm lý, các nhà văn nữ tổ chức phần nhiều

trên bình diện ý thức Các sự kiện trong tác phẩm được dân trải, không có

điểm nhắn Được

tâm sự, những nỗi niềm trăn trở suy tư của nhân vật đã góp phần làm mờ đi

theo cách tổ chức cốt truyện tâm lý nên những dòng

ranh giới của các chỉ tiết, sự kiện Lẽ dĩ nhiên, ấn tượng động lại sâu sắc nơi

truyện ph lý cũng là một trong những cách tân đáng chú ý trong sáng tác của

nhiều nhà văn nữ Rời rạc, hỗn độn, chắp vá là những đặc tính của loại cốt

truyện phi lý Nói đúng hơn, đây là tình trạng phân rã cốt truyện một cách triệt để Phạm Thị Hoài là nhà văn nữ được xem thành công nhất khi sử dụng, dang cốt truyện này Tác phẩm Thiền sứ được xây dựng như một ma trận với cốt truyện lỏng lẻo tạo cảm hứng tự do sáng tạo ở người đọc Đập vỡ mọi quy

phạm truyền thống, tác phẩm mang đến cho người đọc cảm giác phi logic trong mọi tình huống Nhà văn Thuận cũng tổ chức tác phẩm trên cơ sở cốt

truyện phân rã Trong Chinatown, Thuan chia làm ba chương hồi nhưng lại

gồm có năm phần do sự chen ngang có dụng ý của tiêu thuyét J’m Yellow Hai

tác phẩm tồn tại độc lập tương đối bên cạnh nhau mà không hề ảnh hưởng đến

nội dung mỗi câu chuyện Có thể nói, đây là dạng cốt truyện thử thách tài

năng sáng tạo và năng lực của người cằm bút Qua dạng cốt truyện này, nhà

văn đã biến những tác phẩm của mình thành cấu trúc mở, buộc người đọc tiếp

nhận nó bằng kinh nghiệm và tầm đón nhận của riêng mình Việc sử dụng cốt

truyện phí lý được đánh giá như sự sáng tạo đáng ghỉ nhận của cây bút nữ trên

hành trình cách tân cốt truyện Ở dạng cốt truyện tâm linh, các nhà văn nữ đã

vận dụng linh hoạt trí tưởng tượng phong phú của mình để tạo nên những đứa

con tỉnh thần Viết về thế giới tâm linh bí ẩn, các nữ nhả văn muốn bảy tỏ niềm tin vào sự tồn tại của một thế giới khác Trong sáng tác của Võ Thị Hảo, thế giới tâm linh được xác định như chiều thứ tư của tâm trạng Ở đó con người được tái hiện với nhiều băn khoăn, trăn trở về lỗi lầm quá khứ (Góa phụ đen) Cũng có khi con người xuất hiện với những dự cảm không lành về tương lai (Vởn yêu) Trong nhiều tác phẩm của Y Ban (Chợ rằm dưới gốc

dâu cổ thụ, Chuyển xe đêm, Tay thiêng), Đoàn Lê (Nghĩa địa xóm Chùa,

Nhân bản, Cổ tích Manơcanh) cũng được ghỉ nhận ở dạng cốt truyện này Với việc sử dụng cốt truyện kỳ ảo đã giúp các nhà văn nữ tạo nên được độ

căng nhất định cho tác phẩm, đồng thời phản ánh quan niệm nhân sinh của

người phụ nữ từ những câu chuyện khó lí giái bằng hiện thực cuộc sống, các yếu tố kỳ ảo được vận dụng làm cho tác phẩm trở nên kỳ bí, khó hiểu, nhân

vật cũng có dáng vẻ hư áo, lạ lùng mang tính huyền thoại Những thể nghiệm

trên phương diện cốt truyện của các nhà văn nữ tuy không nhiều nhưng từ đó

đã phần nào khẳng định sự nghiêm túc sáng tạo nghệ thuật của họ Chung quy việc sử dụng cốt truyện hợp lý đã giúp các cây bút nữ thẻ hiện được ý đồ nghệ

thuật một cách có hiệu quả

Trên những thể nghiệm mới về bình diện ngôn ngữ Các nhà văn nữ

cũng mạnh dạn tìm kí

„ thể nghiệm những hướng đi mới Đó là việc đưa vào văn chương của mình những thứ ngôn ngữ gần gũi, chân thực với dời

sống; đồng thời thể hiện được cá tính sáng tạo, tài năng trong cách diễn đạt

một tác phẩm Không còn lỗi văn đạo mạo của người rao giảng đạo đức, ngôn

ngữ văn xuôi đầy hứng thú với ngôn ngữ đậm chất sinh hoạt - thế sự Nhiều

cây viết nữ không ngần ngại đưa vào tác phẩm của mình một thứ ngôn ngữ

mới nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nghệ thuật và dòng chảy xô bổ của đời sống Trong Tỉnh yêu ơi ở đâu?, Nguyễn Thị Thu Huệ không ngần ngại sử dụng kiểu ngôn ngữ này: “ Mặt như sườn mậu dịch thời bao cấp”, chàng,

cười, khuôn mặt méo xệch, veo vo như cái oan bep” [I1, tr.33] Cũng sử dụng đạng ngôn ngữ đó, Phan Thị Vàng Anh tạo cảm giác thoải mái, tự nhiên:

“Chức cách đây mấy hôm thấy chạy vèo vèo ngoài ngã ba chở một đứa con

gái bé như cái kẹo, không ôm iếc gì cả nhưng nhìn

Ì biết ngay là bồ bịch” [81, tr305] Đây quả là một thứ ngôn ngữ tưởng như nhẹ nhảng nhưng cũng

không kém phan tao bao mang dam âm hưởng nữ quyền Nhờ thứ ngôn ngữ

chân thực, sinh động, đầy ma lực đã giúp cho những thể nghiệm mới của các nhà văn nữ trở nên đắt giá và chạm đến hiệu quả nghệ thuật cao Chồng lại lồi văn hành chính khô khan, thứ ngôn ngữ sáo rỗng, phi cá tính là một thể

2

nghiệm mới khi dung nạp thoải mái thành phần khẩu ngữ, cố tình xô lệch cú

pháp, nhất là công khai nhại tất cả mọi ngôn ngữ kiểu cách vô hôn Việc áp

dụng ngôn ngữ nhại trong tác phẩm góp phần giúp các nhà văn nữ biểu đạt các trạng thái khác nhau hết sức sống động Nó khiến cho ngôn ngữ văn xuôi

không quá trong suốt mà trở nên mờ đục hơn, thông tục hơn và có khả năng

gây sự hơn Bên cạnh đó, nhiều nhà văn nữ còn sử dụng lỗi ngôn ngữ tạo tốc

độ bằng cách loại bỏ dấu câu, liệt kê một loạt các sự vật, hiện tượng, khái

niệm, cảm giác không cùng một hệ thống để tạo tốc độ Không có sự thách đố nào đối với người đọc, không cần phải giải mã những ám dụ, hay biểu tượng ngôn từ, nhiều nhà văn nữ đã giản lược tối đa các thành phần phụ miêu tả, những mỹ từ, tính từ, thán từ, để có thẻ tránh những đoạn sa đà phân

h, giải

bày nội tâm nhân vật Chỉ còn lại nồng cốt câu đẻ nêu bật thông tin Chính vì

vây mà câu văn hàm chứa một dung lượng thông tin lớn, một tốc độ thông tin

nhiều khi đến chóng mặt Như Kristjana Gunnar từng khẳng định: “Chân lý luôn nằm bên ngoài chúng ta, và thay vì lèn chặt đời mình bằng những ngôn

từ, chúng ta có thể rút

, ndi it di, nhung hãy làm sao gia tăng trọng lượng

cho mỗi từ, hãy làm cho mỗi từ chứa đầy sự bí ẩn và niềm kính sợ, ngôn ngữ

xứng đáng được như vậy” [52] Với ý thức xóa dần tính khu biệt, mở rộng,

khả năng diễn đạt, sử dụng các điển cỗ văn học trên cơ sở tiền giả định đúng đắn về nhu cầu, trình độ bạn đọc để từ đó đưa vào tác phẩm của mình những

ngữ mang điển tích Phật giáo Việc sử dụng nhiều kênh ngôn ngữ cũng là

cách thể hiện sự đa dạng hóa điểm nhìn và sự phong phú về sắc điệu thẳm mỹ của các nhà văn nữ Qua đó, nhiều tác giả đã giúp cải thiện tình trạng nhàm

chán, nhạt nhẽo khi tiếp xúc với văn chương của đại đa số bạn đọc trẻ hiện đại Có thể nói, ngôn ngữ là một phần quan trọng của tác phẩm văn chương vì

vay việc tìm kiếm, thể nghiệm một lối tư duy, cách cảm, cách nghĩ mới mang,

đậm màu sắc nữ giới của những cây bút nữ đã góp phần tạo nên sự đa diện

trong giai đoạn văn chương hiện đại Việt Nam sau 1986,

Thứ ba, về những cách tân trên bình diện giọng điệu; vốn được xem là

“mot phạm trủ thấm mỹ” [9, tr.113] có vai trỏ rất lớn trong việc xác lập phong cách nhà văn Nếu như văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 luôn mang giọng điệu ngợi ca, khẳng định ý chí và tỉnh thần lạc quan nhằm cổ vũ tỉnh

thần chiến đấu; thì văn học sau 1975, đặc biệt sau 1986 với tỉnh thần dân chủ,

văn chương lại mang giọng điệu chân thực, gần gũi hơn với cuộc sống đời tư

thế sự Bắt tay vào thực hiện những thể nghiệm mới trên bình diện đổi mới

giọng điệu, nhiều nhà văn nữ không ngần ngại sử dụng nhiều lớp giọng điệu rất riêng mang dấu ấn cá nhân của mình Bằng trái tim và ngòi bút nhạy cảm, hơn ai hết những cây viết nữ sớm nhận thức được những thứ đã lỗi thời,

không còn phủ hợp Từ đó họ mạnh dạn lên án thói đạo đức giả, giáo huắn, hủ

một cách thành công Thậm chí ba còn giểu nhại như một thể

sống tâm linh Tự nhận mảnh là nhả văn bên lễ, nhưng thật ra Thuận khá riết

róng trong nhận thức lại quá khứ Trong nhiều trường hợp, bà sử dụng giọng

điệu giễu nhại để tăng chiều sâu nhận thức và giễu cả những kìm nén dục tỉnh

mt ech v6 ly (Chinatown) Phan Thị Vàng Anh cũng nhại những thứ vô lý

nhưng rất thật của con người (Mười ngày ) Có thể nói, rất dễ bắt gặp trong

2B

những sáng tác của nhà văn nữ như Dạ Ngân, Phạm Thị Hoài, Lê Minh Khuê, Đoàn Lê, Nguyễn Thị Thu Huệ giọng điệu này Bên cạnh giọng điệu trên, các nhà văn nữ còn thể nghiệm giọng điệu nửa nghiêm túc nửa mia mai trong

những sáng tác của mình Bằng cách so sánh những thứ có giá trị thật với những thứ mang giá trị ảo, giữa điều tốt đẹp va xấu xa, cái bỉ hay cái hài

các cây viết nữ đã dần làm nỗi bật căn nguyên vấn đẻ Loạt truyện ngắn viết

về xóm Chùa của nhà văn Đoàn Lê là một minh chứng tiêu biểu cho giọng, điệu này Với cách liên tưởng tạo hiệu quả cao đã phản ánh rõ nét hiện thực

cuộc sống mới với những điều còn đang tồn tại bắt công: “Gạo vẫn đang lên đấy Hai tháng nay gạo lên chót vót ở cỡ hai ngàn hai Sờ lên gáy khắc biết xóm Chùa chưa hết thời quy ra gạo” [16, tr.160] Phần nhi:

trong sáng tác của những cây bút nữ, tiêu biểu như: Dạ Ngân, Phạm Thị Hoài, Lê Minh Khuê, Đoàn Lê, Lê Thị Thu Thủy, Y Ban, Di Li, Thuận, Phan Thị Vàng Anh,

Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Thị Thu Huệ luôn có sự lồng ghép sự trải nghiệm cuộc sống của chính bản thân họ Điều này đã tạo nên một thứ giọng

điệu mới, đó chính là giọng điệu từng trải, lọc lõi được các nhà văn đúc rút

kinh nghiệm để đưa vào những đứa con tỉnh thần của mình Chính sự cách tân, tìm tòi thể hiện giọng điệu đã giúp cho những nhà văn truyền tải được dụng ý mà họ muốn gửi gắm; đồng thời tạo nên hiệu quả nghệ thuật nhất định

trong lòng bạn đọc

Tóm lại, nhờ những nỗ lực đổi mới trong nhiều bình diện ngôn ngữ,

siong điệu, cốt truyện đã giúp cho văn học Việt Nam nói chung và văn học nữ

quyền nói riêng những sắc thái mới mẻ, góp phần làm nên diện mạo mới cho

văn xuôi giai đoạn sau 1986 Không sai khi cho rằng văn học đang mang trên

mình gương mặt nữ giới, ngày cảng tính tế, dim thắm va bao dung,

1.2, HANH TRINH SANG TAO VA QUAN NIEM NGHE THUAT CUA DOAN LE

1.2.1 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Lê

Đoàn Lê tên thật là Đoàn Thị Lê, bút danh khác là Hạ Thảo, sinh ngày

15 tháng 4 năm 1943 tại thành phố Hải Phòng Bà sinh trưởng trong một gia đình nhà nho có nghề thuốc gia truyền Ngày từ khi ngồi trên ghế giảng

đường, Đoàn Lê đã thể hiện tài năng văn chương của mình khi thường xuyên

có nhiều bài thơ đăng báo Tiêu biểu bài thơ Øói hoa của Đoàn Lê được rất nhiều bạn bè thời ấy yêu thích và truyền tay nhau: “Ngày xư em ngây thơ/

"Ngôi bói hoa hông nởi Đoán tình yêu sau này/ Vẹn tròn hay dang dé ”

“Trong sự nghiệp sing tạo nghệ thuật, Đoàn Lê tham gia nhiều lĩnh vực

như diễn viên, thiết kế mỹ thuật, biên kịch, đạo diễn, nhà văn Ở phương diện sáng tạo nào, Đoàn Lê cũng tạo được cho mình nét đặc sắc riêng khó nhằm

lẫn Đến và sống với điện ảnh suốt cả cuộc đời, Đoàn Lê ghi lại dấu ấn trong

lòng người yêu điện ảnh bằng vai diễn cô giáo Hồng Vân trong phim Quyén

vở sang trang của đạo diễn Nguyễn Ngọc Chung Sau đó Đoàn Lê lui về hậu trường làm biên kịch và đạo diễn phim Những tác phẩm của ba nhu: Binh

mình xôn xao, Song nữ, Nước mắt của biển, Niết bàn rực cháy, Cái chết của

Hồ Xuân Hương Giọt nước mắt thiêng, Ngưởi cầu may đều là những tác phẩm văn học chuyên thẻ thành công sang điện ảnh Không những vậy, với

tác phẩm Làng vữ đại ngày ấy, Đoàn Lê còn là một trong những số ít đạo diễn

chuyển thể thành công tác phẩm của Nam Cao sang điện ảnh Niễm đam mê

và thái độ sáng tạo nghệ thuật nghiêm túc, Đoàn Lê đã nhận được những giải

thưởng xứng ding: Con Vé giai Bong sen Bạc tại Liên hoan phim toàn quốc,

Chim bìm bịp đạt Huy chương bạc trong Liên hoan phim truyền hình toàn quốc Hội họa cũng được xem là lĩnh vực đem lại danh tiếng cho Đoàn Lê

Tranh của bà người ta thấy được sự thanh thoát, trong trẻo toát lên từ niềm

Thử sức trên nhiều hoạt động nghệ thuật như diễn viên, thiết kế mỹ

thuật, biên kịch, đạo diễn, hội họa nhưng rồi với văn chương mới thật sự là sở trường của người phụ nữ đa tài đất Cảng Khi đến với văn chương, Đoàn Lê mới thật sự được nhiều người biết tới Lắng mình sau những ồn ào, xô bồ của cuộc sống cùng với những kinh nghiệm có được từ điện ảnh, hội họa hay kiến

thức chữ Hán mà bả từng tự học đã trở thành nguồn tư liệu quý báu, cảm hứng nghệ thuật vô tận cho nhà văn Đoàn Lê Trong những tác phẩm của

mình, Đoàn Lê luôn nỗ lực dành sự sáng tạo không ngừng cho từng trang văn với những tác phẩm tiêu biểu: Cuốn gia phả để lại (tiểu thuyết - 1990), Người

đẹp và đức vua (Tiéu thuyết - 1991), Thành hoàng làng xổ số (Tập truyện

ngắn - 1992), Lão già tâm thân (Tiểu thuyết -1993), Trinh tiết xóm Chùa (tập

truyện ngắn - 2005), Tién định (Tiểu thuyết - 2010), 2 Sex (tập truyện ngắn — 2010), Đoàn Lê ~ Tác phẩm chọn lọc (tập truyện ngắn, 2011) Ngay từ khi mới ra mắt, những tác phẩm trên đã tạo được hiệu ứng nhất định trong lòng bạn đọc; tiêu biểu nhất là tiểu thuyết Cuốn gia phá để lại đã đạt được giải

thưởng của Hội nhà văn Việt Nam Cùng với đó là những giải thưởng văn xuôi cho truyện ngắn Đếm ngáu vào của Tạp chi Sông Hương; Tạp chí Tác

phẩm mới trao tặng giải nhất cho tác phẩm Hat vimg cua nha van Doan Lé Gần đây nhất tiểu thuyết Tiên định của bà lọt vào chung khảo giải thưởng văn Bách Việt năm 2009 Một số tập truyện ngắn của Đoàn Lê như Nghia dja xom

Chùa (1999), Trinh tiết xóm Chùa (2005) cũng được dịch ra tiếng Anh và xuất bản ở nước ngoài Đây quả là những thành công mà không phải nhà văn

nảo cũng gặt hái được Đó cũng là phần thưởng vô cùng quý giá trong cuộc

đời hoạt động và sáng tạo văn chương của Đoàn Lê

“Trong những tác phẩm đã cho ra mắt của Đoàn Lê, tiêu thuyết Cuốn gia

phá để lại được xem là tác phẩm giúp Đoàn Lê “phát hiện lại mình” [44] Tác

phẩm viết về xung đột của cả dòng họ Trằn Văn, khi dòng họ này may mắn

(hay là bất hạnh) có một ông tổ là danh nhân Nỗi khổ của vợ chồng anh con trưởng Tự - Mỗ, người tạm thời trong coi miếu thờ khi chống chọi lại cá một

dong ho, làng xã Câu chuyện khép lại dù vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ song qua đó

Đoàn Lê đã gửi gắm đến thông điệp: “Giữ lòng thờ kính, tổ tiên, gia tộc, nhưng chớ lợi dụng chia bôi danh tiếng, chớ nắp bóng quá khứ để vụ lợi, vì

vụ lợi mà đi đến cảnh nỗi da xáo thịt ” [24, tr.175] Với những ý nghĩa nhân

văn đó, tác phẩm đánh dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp văn chương của

Đoàn Lê, giúp bà gia nhập vào Hội Nhà văn Việt Nam

Bên cạnh đó, Đoàn Lê còn có một loạt truyện ngắn viết về xóm Chùa rất

đặc sắc Những câu chuyện bình dị, đơn giản trong cuộc sống và rất người

thật, đời thật có thể kể đến như: Xóm Chùa Ông, A tourisne xóm Chùa, Trinh

tiết xám Chùa, Nghĩa địa xóm Chùa, Xóm Chùa thời ung thư, Giường đôi xóm

Chùa, Đắt xóm Chùa, Người đẹp xóm Chùa Trong những tác phẩm đó, Đoàn Lê đã đề cập đến một làng quê Việt Nam yên bình ngày nào giờ phải đối mặt với biết bao tệ nạn mại dâm, ma túy, tình nghĩa anh em làng xóm mắt

đi từ các cơn sốt dat, sự tha hóa lòng tham của bộ phận cán bộ biến chất

Thong qua loạt truyện ngắn viết về xóm Chùa, Đoàn Lê đã đưa đến cho người đọc sự thức tính và những trăn trở, suy nghĩ về xã hội nông thôn Việt Nam

Đây quả là những tác phẩm ghi dấu ấn khi đề cập đến “quyền con người, khảo

sát những bí Ấn tỉnh tế của trái tìm con người” [44]

Gần đây nhất, Đoàn Lê cho ra mắt cuốn tiểu thuyết mang hoi hướng tự

truyện có tên Tiên định Ở từng trang văn Đoàn Lê dường như gửi mọi truân

+

chuyên của mình vào đó và dùng ngòi bút nghệ thuật tỉnh tế giải mã, khám

phá những bí ẩn, tằng sâu khuất trong tâm hồn Tác phẩm đưa người đọc đến những trăn trở vẻ số phận, cuộc đời “Phải chăng? Mỗi con người sống đều có

số phận riêng, có sự can thiệp, quyết định của một thể giới tâm linh nào đó, vì

vậy mà những gì con người làm, cố gắng đều không thể tránh khỏi Tiển định"

I7

Có thể nói, văn xuôi Đoàn Lê đem đến cho người đọc cái nhìn khá sâu

sắc những khía cạnh sâu thảm của đời sống giai đoạn đầu Đổi mới Với việc dẫn dắt từng câu chữ nhằm khơi gợi moi hi - nộ - ái - ố của cuộc đời, cùng với những giá trị nội dung và nghệ thuật sâu sắc gửi gắm qua từng tác phẩm,

Đoàn Lê đã dẫn chứng tỏ được tài năng cũng như cá tính sáng tạo độc đáo của mình Trải qua nỗi truân chuyên của cuộc đời, giờ đây Đoàn Lê bỏ lại sau

lưng mọi thứ và quay trở về đất xưa Hải Phòng chọn cho mình một nơi thanh

bình yên tĩnh bên cạnh em gái, nhà thơ Đoàn Thị Táo Bà vẫn vẽ tranh, vẫn ra sách thường xuyên cứ như cảng có tuổi, đã chiêm nghiêm đủ mắt mắt, đau

thương của cuộc đời bà càng có nhiều năng lượng để sáng tác, cống hiến cho

nghệ thuật, Tổng kết cuộc đời đa tài, đa doan của Đoàn Lê, em gái bà - nhà

thơ Đoàn Thị Tảo đã viết nên những câu thơ bao quát được gần như trọn vẹn

số phận truân chuyên của bả:

Hoang hôn giật mình

'Quỹ đời tiêu gần hết

'Chút thời gian còn loay hoay tổng kết

Thừa: mỗ hôi nước mắt

‘Thiéu: Hanh phic ny cudi

(Chang cudi)

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Đồn Lê

‘Theo Từ điển Thuật ngữ văn học: "Quan niệm nghệ thuật là sự lý giải,

cắt nghĩa, sự cảm thấy con người được hĩa thân thành các nguyên tắc, biện

pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật tong đĩ” [10, tr273] Văn học từ ngàn xưa luơn cọ nhiệm vụ và mục đích cơ bản của mình là khám phá, phát hiện, nhận thức

và bảo vệ con người "Văn học là nhân hoc” (M.Gorki), con người luơn là trung tâm trong cái nhìn nghệ thuật của nhà văn về thể giới Đối với van học,

quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn được coi là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá giá trị nhân văn của văn học, là cơ sở chắc chắn nhất để

nghiên cứu tính độc đáo của các tác phẩm nghệ thuật Nha văn với tư cách là

chủ thể sáng tạo thường bộc lộ cá tính rõ nét nhất nÌ

cho đứa con tình thần của mình để chúng trở thành một sinh thể sống trong

lịng ban doe Chính vì vậy, khám phá quan niệm nghệ thuật về con người của

nhà văn chính là cách đánh giá và khẳng định đúng đắn những giá trị và thành

tựu của họ Nếu như trong văn học trung đại, quan niệm nghệ thuật về con

người xoay quanh con người vũ trụ, con người dao dite văn học trước 1986

xoay quanh con người của cộng đồng, của lịch sử thì văn học Việt Nam sau

1986 lại đảo sâu vào quan niệm con người cá nhân phức tạp, đầy bí ẩn Văn

học bắt di

quan hệ quy chiếu của lịch sử (Cơn gidng — Nguyễn Minh Châu, Gặp gỡ cuối

im hiểu con người ở nhiều phương diện: Con người trong mối

nam — Nguyễn Khải, Đất trắng — Nguyén Trọng Oánh, #fo cùng thởi với

những ai ~ Thai Ba Loi) Nhiều tác giả đặc biệt quan tâm đến con người

lưỡng diện (7iớng về hưu — Nguyễn Huy Thiệp, Mùa đồng dm áp - Nguyễn

Thị Thu Huệ, Anh the chữa khĩa = Ma Văn Kháng) hay con người phim tục, đời thường (Khơng cĩ vua ~ Nguyễn Huy Thiệp, Đẳng đơ la vĩ đại = Lê

Minh Khuê, Đắc xĩm Chùa - Đồn Lê, Bắn khơng chồng - Dương Hướng,

29

Thién ste ~ Pham Thị Hoài) Cũng chính từ sự rộng mở trong quan niệm về

con người trong văn học sau 1986, văn học dần lóe lên những cây bút tài năng

mới cùng nhiều tác phẩm tạo tiếng vang

Quan sát những tác phẩm của Đoàn Lê, ta bắt gặp quan niệm nghệ thuật

mới mẻ của bà trên một số phương diện: quan niệm con người gắn với đời sống tâm linh, con người tự nhận thức và quan niệm con người song hành

cùng cái đẹp

Theo Từ điển tiếng Việt: “Tâm linh là khả năng đoán trước những điều sắp xây ra theo quan niệm duy tâm” [40, tr.264] Có thể nói, yếu tố tâm linh thuộc về những quan niệm đa chiều, phức tạp và mục đích chính là nhìn nhận

ở chiều sâu nhằm làm nổi bật bản chất con người Ở đó, nhà văn đã hướng

con người đến những sức mạnh bí ẩn, những đối tượng siêu thực và hành

động của nó khó giải thích được Đôi khi, nhà văn bộc lộ niềm tỉn của mình

vào các thế lực siêu phim Trong truyện ngắn Giao cảm cudi cùng, sau cái

chết của người chị gái và những bắt ngờ dẫn hé lộ, nhân vật chính tin ring

giữa con người có những linh cảm tâm linh khó lý giải: "Khi người ta thật sự

là một nửa của nhau, có nghĩa bao gồm cả phần tâm linh như thế cơ ” [15, tr232] Hay như trong tiểu thuyết 7iển định, nhân vật Chín luôn tin rằng

những điều xảy ra trong cuộc sống đều có sự sắp đặt của bàn tay thượng đề, tất cả không thể thoát được tiền định Ngay từ khi bắt đầu câu chuyện cuộc đời mình cô Chín đã tin vào một sức mạnh mà cô không hiểu nỗi: “Khởi đầu

là do sự tù

lý giải được” [14, tr.11] Đến phút cuối của cuộc đời, nhân vật cũng thốt lên:

cờ hay sự sắp đặt của định mệnh, đến giờ này cô cũng không thể

“Sự lỡ này có phải cũng nằm trong tiền định?” [14, tr.312] Đối với tâm linh,

có lề Đoàn Lê vừa thật sự có niềm tin vào đó, vừa là sự mơ hỗ, khó lý giải giữa các cảm giác Đôi khi xuất hiện trong tác phẩm của bà còn là sự thông,

linh giữa người sống và người chết, giữa cöi âm và cði dương Trong truyện

ngin Me, con va thénh than, nha van da thé hign sy giao thoa bing cue tro chuyện của người mẹ và đứa con trai đã mất Hai con người ở hai thế giới cùng tâm tình về những mắt mát đã trai qua và người mẹ tin rằng đó là một

cuộc đối thoại hiện hữu thực sự: “Thánh thần chứng cho mẹ, rõ ràng mẹ mơ

hồ nghe thấy tiếng con cười” [15, tr.305] Trong truyện ngắn Chở nhật thực,

nhà văn cũng thể hiện quan niệm con người gắn với đời sống tâm linh thông qua giấc mộng: “Tôi tin rằng nhất định em sẽ về, sẽ báo hiệu cho tôi biết sự

có mặt của em bên tôi Tôi giật mình khi bóng dáng em lùi ra cửa ban công

tan biển dưới lớp bụi mờ” [15, tr.34-39] Trong tiểu thuyết Tiển định, Chín giật mình giữa đêm, nghe tiếng cười nói văng vắng: “Con kéo hết, con chơi nhé! Con kéo hết, con chơi nhé!” [14, tr.96] Tiếng nói nghe quen thuộc vang

lên trong đêm và nhân vật tin rằng đó “rõ ràng không phải là người”

[14, tr96] Trong sáng tác của Đoàn Lê, quan niệm con người gắn với đời

sống tâm linh như là phương thức nghệ thuật để nhân vật tìm kiếm sự bình yên sau những lo âu, vấp ngã và từ đó tìm kiếm đường đi đúng đắn sau những lần lạc lối

Cùng với sự thay đổi trong nhận thức của nhà văn về cuộc sống, là sự đi

kèm với quan niệm con người tự nhận thức thể hiện qua nhiều tác phẩm Với cquan niệm “con người không trùng khít với chính nó”, các nhân vật thể hiện

sự mâu thuẫn khó lý giải ngay trong chính bản thân con người Ở đó, ta bắt

ấp chân dung những nhân vật tự nhận thức cuộc sống, thời cuộc và hơn cả là nhận thức lại chí

bản thân họ Nhân vật nữ trong Cổ (ích Manơcanh nhận

thức bản chất xã hội mà nhiều người vẫn nhận thấy hiện hữu trong cuộc sống

Là sự dối trá, lừa lọc nhau của con người, đó là cái xã hội mả ai cũng như những con manơcanh vô hồn và tự đeo mặt nạ cho minh: "Cỏ những con người thích giấu mặt như mấy ông thầy dùi chính trị, lại có những ông giấu mặt theo đõi hành vi những ông thầy dùi ấy, lại có những ông giấu mặt mưu.

31

toan hắt thủ trưởng, thủ phó cơ quan, lại có những anh tình nhân giấu mặt diệt tinh dich” [15, tr.21] Ở tiểu thuyết Tiở: định, Đoàn Lê lại để nhân vật của

mình tự nhận thức về xã hội thời kỳ cách mạng ruộng đất “Hiện bên ngoài

đang thuộc chính thế nào? Là ta hay địch? Không lẽ vừa giành độc lập, cụ Hồ

lại cho phép bắt bỏ từ toàn những đảng viên Cộng sản trung kiên như mình,

kết tội Quốc dân đảng ư? Vậy đảng cầm quyền hiện thời có lẽ là một Đảng

nào khác ching?” [15, tr.286] Biét bao nhiêu cái chết oan ức do thời kỳ cải

cách ruộng đất ở miễn Bắc diễn ra, Đoàn Lê đã mạnh dạn tái hiện lại một cách chân thực những sai lầm của đất nước sau Đổi mới Tiểu thuyết Cuốn gia phá để lại lại thễ hiện sự nhận thức của nhân vật về cuộc sống mới muôn màu sau khi Đảng và nhà nước kịp thời khắc phục những sai phạm trong cải cách ruộng đất Giờ đây hiện thực lại bay ra trước mắt những mối quan hệ:

phức tạp trong gia đình, làng xóm, họ hàng Dường như xã hội đang bị đảo

lộn khi mọi giá trị tỉnh thần đều bị xem nhẹ, thay vào đó là sức mạnh của

đồng tiền, danh vọng khiến con người không từ bắt cứ thủ đoạn nào “Thời kỳ

ấy vợ chồng ông cháu đang lục đục mạnh Chị vợ từng nện vào mặt chồng cái gáo sắt khiến máu me chảy đầm đìa” [14, tr.57] hay cao điểm hơn “vụ anh trai nửa đem khóa trái cửa, tưới xăng đốt chết cả gia đình mình lẫn gia đình em ruột, vì tranh chấp hai mét vuông nhả” [14, tr.58] Bằng ngòi bút miêu tả quyết liệt và mạnh mẽ, nhân vật tự nhận thức trong sáng tác của Đoàn Lê đã phơi bày những góc khuất trong xã hội, từ đó đem đến cho người đọc những

cái nhìn da chiều

"Ngoài ra, trong văn xuôi Đoàn Lê, có thể thấy rõ quan niệm nghệ thuật

về con người luôn được nhìn nhận bằng sự song hành của con người với cái

dep “Sáng tao nghệ thuật vốn là lĩnh vực đặc thù của sự tìm ti và thể hiện cái đẹp, là lĩnh vực biểu hiện sự phát triển phong phú về tỉnh thần của cá nhân

con người” [4, tr.30] Với quan niệm “cái đẹp cứu rồi thế giới", mảnh đất văn

học nghệ thuật trở thành nơi màu mớ chấp cánh cho các nhà văn bay cao, bay

xa và tự do sáng tạo, thể hiện quan niệm hay cá tính nghệ thuật của mình

Đoàn Lê có một tình yêu và niềm đam mê với cái đẹp, đặc biệt là cái đẹp toát

lên từ người phụ nữ Bắt nhịp xu thế thời đại, người phụ nữ ngày nay không

phải chỉ đẹp về nhan sắc mà còn toát lên từ trí tuệ, đạo đức, cách đối nhân xử

thế trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày Ta có thể thấy những hình tượng

dung dị, gần gũi nhưng đầy sức hút trong sáng tác của nhiều tác giả nữ như:

Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Di Li, Vo Thị Hảo, Dạ Ngân, Lê Minh Khuê Đối với Đoàn Lê, như bà đã từng tâm sự: "Phụ nữ và hoa là hai

thứ đẹp nhất trên đời” [56] Đoàn Lê thường dùng những từ ngữ đẹp nhất

đành cho những người phụ nữ trong tác phẩm của mình: “C6 gái nằm bên bờ

dầm chí một mảnh lụa trắng che sơ sài qua người, gương mặt thật ngây thơ

thánh thiện một màu xanh cây lá chủ đạo Đóa hoa cô gái cằm trên tay, nang

vẽ chìm đi như khiêm nhường trước vẻ đẹp thân tân thiếu nữ ( ) ta muốn giữ

lại bức tranh này để kỷ niệm cho một lần tạo hóa đã sinh ra một vẻ đẹp đến

thế" [14, tr296] Không dưới một lần, Đoàn Lê bày tỏ quan điểm của mình về cái đẹp dành cho phụ nữ trong nhiều tác phẩm Có khi bà vận dụng câu châm ngôn nỗi tiếng để bộc lộ quan điểm của mình: “Không có người phụ nữ xấu,

chỉ có phụ nữ không biết cách làm dep ma thoi” [15, tr.101] Đôi khi lại thể

hiện sự xót xa, nỗi lo sợ vẻ đẹp thiểu nữ trước quy luật của thời gian: “Hình như nàng tiếc thương những vẻ đẹp tuyệt mĩ, những vẻ đẹp chả bao lâu rồi sẽ:

bảy nổi ba chìm cho đến lúc tan héo” [14, tr292] Điều này cũng được Đoàn

Lê thổ lộ trong một bài phóng vấn: “Mỗi khi ngắm nhìn những cô gái đẹp khoả thân tôi như bị hút hồn, người tôi run lên vì sợ một ngày nào đó thời

gian sẽ tàn phá mắt những nét đẹp thiên phú này Vì thế nên tôi phải vẽ lại để gìn giữ sự quý giá ấy cho thể hệ mai sau” [S6] Chính vì tình yêu dành cho c;

đẹp, Đoàn Lê luôn tỏ ra bênh vực, cảm thông những vẻ đẹp bi ding đời đây

33

vào kiếp buôn phẩn bán hương: *Sao trời bắt tội những vẻ đẹp cứ phải lầm cát

bụi? Nếu là nghiệp chướng, là nhân quả, những cô gái kia đã làm gì kiếp trước để bị trừng phạt khốn khổ đến vậy ở kiếp này” [14, tr.295] Trong mắt nhìn của Đoàn Lê, không có người phụ nữ nào xấu mà họ chỉ bị dòng đời

nghiệt ngã xô day buộc phải làm những điều đáng chê trách Cũng là một kiếp

hồng nhan, Đoàn Lê hiểu hơn ai hết về nỗi khó khăn, vất vả mà họ phải gánh

chịu, từ đó bà đưa họ vào tác phẩm một cách chân thực nhất "Tôi cũng là phụ

nữ nên tôi biết rất rõ những nét đẹp của người phụ nữ và toàn tâm toàn ý mô

tả lại cho mọi người chiêm ngưỡng” [S6] Quan niệm về cái đẹp như đã ngắm

vào con người và sáng tác của Đoàn Lê, giúp ba đôi kh xoa dịu được những,

điều mắt mát mà mình phải gánh chịu, bởi như có người đã nói: “Một phụ nữ

dda doan, da tinh như bà, làm sao tránh khỏi những vết thương Có điều, ba it

tâm sự về những nỗi đau, chỉ hay nhắc đến những điều đẹp đề” [49]

Có thể nói, quan niệm nghệ thuật về con người đã chỉ phối mạnh mè đến

quá trình sáng tạo nghệ thuật của Đoàn Lê Thông qua những biểu hiện về

quan niệm nghệ thuật trong sáng tác của Đoàn Lê, ta nhận thấy sự tỉnh tế, nhạy cảm, bao quát của nhà văn về con người và đời sống xã hội Hơn tắt cả, Đoàn Lê đã có nhiều tìm tòi nhằm tạo sự phù hợp hiệu quả trong cách thể

hiện con người theo quan điểm của mình Phải chăng chính vi vay, những

sáng tác của Đoàn Lê đã ít nhiều để lại ấn tượng khó phai trong lòng người

đọc

'Bên cạnh đó, quan niệm của mỗi nhà văn về văn chương, về nghề nghiệp

chính là kim chỉ nam định hướng cho sáng tác của họ Những thành công hôm

nay của Đoàn Lê có thể được lý giải ngay từ trong suy nghĩ nghiêm túc và

tinh thần nỗ lực sáng tạo không ngừng của nhà văn Đoàn Lê quan niệm: “Tôi chưa bao giờ nghĩ và cho rằng mình là thể này, thể kia Vận động là quy luật

của cuộc sống, mình cũng không ra khỏi quy luật nghiệt ngã của cuộc sống,

chỉ có điều ở mỗi người, mỗi số phận phải buon chải ra sao để tồn tại mà thôi

Tôi là một phụ nữ, như nhiều người hay nói, đa đoan Vị

văn cũng là lẽ tự

nhiên trong con người tôi, còn thành công đến đâu là do cuộc đời phán xét

Tôi thường viết những gì mình đã trải qua, trải nghiệm, may nhận được sự

ủng hộ của các nhà văn và công chúng” [50] Như vậy, trước và sau khi cằm

'bút, Đoàn Lê đã xác định muốn đưa văn chương của mình đến với độc giả thì phải viết bằng chính tâm hồn, trải nghiệm của chính mình Rõ ràng trong

những sáng tác của Đoàn Lê, thể hiện khá rõ cái đích nghệ thuật nhà văn chân

chính muốn hướng tới Tuy nhiên, Đoàn Lê cũng hiểu được để viết nên những trang văn từ chính con người, cuộc đời của mình là điều không phải dễ Đó là

cả một quá trình tự vấn, chiêm nghiệm của bản thân, như nhà văn đã từng

chia sẻ: “Viết văn xuôi nó day dứt đau đớn lắm” [36, tr41] Đoàn Lê luôn mong muốn tác phẩm của mình mang những tình cảm chân thật, dung dị nhất

có thể và điều đó thể hiện khá rõ trong sáng tie ca ba (Tién

pha dé lại, Mẹ, con và thánh thắn, Giường đối xóm Chủa ) Xuất phát từ ịnh, Cuốn gia

quan niệm văn chương phải từ những kinh nghiệm đã trải qua, Đoàn Lê sử

dụng văn chương như vũ khí trên mặt trận chống lại cái ác, cái xấu xa mà nhà

văn nhận thấy dang từng ngày tung hoành trong xã hội Quan niệm này được

minh chứng qua loạt truyện viết về xóm Chùa của Đoản Lê, như Tiến sĩ

"Nguyễn Lân Dũng từng nói: “Nar st Đoàn Lê đã làm cho người đọc không thể không khắc khoải suy nghĩ và lo âu cho nông thôn nước ta trước những diễn

biến đi ngược lại với truyền thống nhân văn, nhân ái qua hàng nghìn năm

qua” [43]

Đoàn Lê tham gia khá nhiều lĩnh vực nghệ thuật, trong đó văn chương đem lại cho bà danh tiếng tài hoa nhất Không phủ nhận điều này, Đoàn Lê thừa nhận: *Văn chương mở ra những con đường cho ta đi vào những lĩnh

vực khác nữa” [46] Để chứng minh cho điều mình nói, trong khá nhiều sáng

35

tác của Đoàn Lê, nhà văn lồng vào đó tình yêu dành cho các lĩnh vực như hội họa, điện ảnh (Cuốn gia pha dé lại, Tiên định, Ngôi sao đóng đánh, Và Sex,

Chấn sơn khê ) Có thể nói, với Đoàn Lê sáng tạo văn chương là mảnh đất

màu mỡ để con người tự khám phá chính mình trên nhiều phương diện

“Trong lĩnh vực văn chương, Đoàn Lê đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực

truyện ngắn Với bà: “Truyện ngắn là sự tỉnh lọc của ngôn ngữ nên đòi hỏi phải công phu, không thể đùa được Khi viết tôi quan tâm đến số phận con

người Cái kết trong truyện ngắn là cực kỷ quan trọng, nếu bỏ nó đi coi như

truyện không còn nữa Còn như đón nhận của người đọc với tác phẩm thì bao

giờ cũng là điều bí ẩn, ít ra là đối

* [58] Quan niệm này được đưa vào

trong hầu khắp những truyện ngắn của Đoàn Lê Tác phẩm của bà luôn đặc biệt chú ý đến thân phận con người, những gì thuộc “về quyền con người, khảo sát tất cả những „ tình tế của trái tìm con người” [ 6, tr.18],

Văn chương tuy rộng, nhưng chật cứng nhân tài, cằm bút lên là thấy bao

nhiều ngòi bút sừng sững trước mặt Vì thế cần người viết phải suy ngẫm, phải

học hỏi, tìm tồi, đổi mới không ngừng Nói như Nguyễn Hưng Quốc: "Đức tính

lớn nhất của người cầm bút chính là sự táo bạo Không có sự táo bạo nào là không cần thiết Không táo bạo không thể sáng tạo Trong lĩnh vực văn học người giỏi xông thẳng vào bụi râm và gai góc để lần mò một lối đi riêng bao

giờ cũng có triển vọng đi xa hơn những kẻ khôn ngoan phúng mỡ theo những lối mòn có sẵn Ở đây người ta chỉ ghỉ nhận thảnh tích của những người trẻo

+h, khổ sở, thậm chí có khi

còn thất bại” [55] Tình thần cầu thị và duy lí trong quan niệm về nghề này, đã

lên đỉnh núi cao, dẫu trẻo một cách cham chap, i

tạo nên một gương mặt dung dị nhưng không kém phân cá tính: Đoàn Lê

CHƯƠNG 2

CHAN DUNG CUQC SONG CON NGUOI

TU THE GIOI NHAN VAT TRONG VAN XUOI DOAN LÊ

2.1 THÉ GIỚI CỦA NHỮNG CON NGƯỜI TÀI NĂNG VÀ KHÁT VONG SONG CAO DEP

2.1.1 Con người - hiện thân của tài năng

"Nhân vật trong tác phẩm văn học là một hình tượng nghệ thuật gắn với

quan niệm nghệ thuật của nhà văn vẻ con người, có khi “vừa mang dáng vẻ

của cơn người thực lại vừa là sự “suy tr”, “nghiền ngẫm”

nhà văn” [25, tr41] Với trình độ, phong

Š con người của

sáng tác khác nhau mỗi người

sẽ tạo nên những quan niệm nghệ thuật riêng mang dấu ấn của cá nhân họ Trong văn xuôi Đoàn Lê, hình tượng nhân vật được miêu tả trên nhiều bình diện và góc độ; trong đó hình ảnh những nhân vật là hiện thân của tài năng

tiềm ẩn luôn chiếm một vị tri nhất định Nếu Nguyễn Tuân xây dựng nên kiểu

nhân vật tài năng theo hướng tài hoa, tài từ - *những con người sinh ra dường,

như chỉ để ngắm đời, ngoạn cảnh cho giác quan được no nê thanh sắc” [22, tr26] thì Đoàn Lê xây dựng tuyến nhân vật tài năng dựa trên những chuẩn

mực của xã hội hiện đại

"Thứ nhất, theo Đoàn Lê nhân vật phải là những người thể hiện được tải năng trên nhiều lĩnh vực Xuất phát từ bản thân nhà văn vốn có khả năng làm

khá nhiều công việc (nhà văn, nhà thơ, hội họa, điện ảnh, biên kịch ) đã là nguồn tư liệu quý giá cho mỗi tác phẩm nghệ thuật ra đời và cũng lý giải một phần tại sao những nhân vật hiện thân cho tài năng trong văn xuôi Đoàn Lê

đều ít nhi

iên quan tới nghệ thuật (Tiằn định, Chồn sơn khê, Ngôi sao đồng

đảnh, Giường đôi xóm chia ) Õ những tác phẩm của bà, người đọc sẽ dễ

bắt gặp những nhân vật chính đảm đương được rất nhiều công việc; bởi khi

cuộc sống thử thách ho, thì các nhân vật lại cảng thể hiện sự linh hoạt, thiên