Luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Nghệ thuật tự sự trong Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh

Đề tài Nghệ thuật tự sự trong Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh có cấu trúc gồm 3 chương trình bày các nội dung: Vấn đề nghệ thuật tự sự và thành tựu sáng tạo của Tạ Duy Anh, hình tượng nhân vật tự sự và điểm nhìn trần thuật trong Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh; ngôn ngữ, giọng điệu, kết cấu trong Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh.

HUỲNH THANH HIỆU

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ

TRONG THIEN THAN SAM HOI vA

GIA BIET BONG TOI CUA TA DUY ANH

LUẬN VĂN THAC Si KHOA HQC XÃ HỘI VÀ NHÂN VAN

TRONG THIEN THAN SAM HOI vA

GIA BIET BONG TOI CUA TA DUY ANH

LUẬN VĂN THAC Si KHOA HQC XÃ HỘI VÀ NHÂN VAN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HO THE HA

Tôi cam đoan là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bồ trong bắt k công trình nào khác

Tác giả

Huỳnh Thanh Hiểu

MUC LUC

CHƯƠNG 1: VẤN ĐÈ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ THÀNH TỰU

1.1.1 Khái niệm tự sự học và nghệ thuật trằn thuật trong văn học 9 1.1.2 Đổi mới phương thức tự sự trong tiểu thuyết đương đại 10 1.2 QUAN NIEM NGHỆ THUAT CUA TA DUY ANH 13 1.2.1 Quan niệm về vai trò của nhà văn 13 1.2.2 Quan niệm về nghệ thuật văn xuôi 17

13 TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH - RIENG VA CHUNG TRONG

1.3.1 Diện mạo chung của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại 25

1.3.2 Tiêu thuyết Tạ Duy Anh - một phong cách riêng độc đáo 28

TRAN THUAT TRONG THIEN THAN SAM HOI VA GIA BIET

2.1.1 Hình tượng người kể chuyện ngôi thứ nhất xưng tôi 31

2.1.2 Hình tượng người kể chuyện - tác giả 35 2.1.3 Hình tượng người kể chuyện ngôi thứ ba 38

2.2.2 Điểm nhìn trần thuật bên trong 4 2.2.3 Điểm nhìn trần thuật không - thời gian 48

CHƯƠNG 3: NGON NGU, GIONG DIEU VA KET CAU TRONG THIEN THAN SAM HOI VA GIA BIET BONG TOI CUA TA DUY

3.1.3 Giễu nhại phong cách chức năng ngôn ngữ 60

TAI LIEU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

MO DAU

1 Lý do chọn đề tài

“Từ sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, đất nước chuyển sang thời kỳ

đổi mới toàn diện về đường lối lãnh đạo của Đảng đã tác động đến tích cực đời sống văn học ở nước ta Bối cảnh sáng tác văn học lúc này được mở rộng, các nhà văn “Đọc lời ai đến cho giai đoạn văn nghệ minh họa”, hướng ngòi

bút vào mọi ngóc ngách hiện thực và thỏa sức sáng tạo Nền văn học dân tộc

hội nhập với văn học thể giới Văn học giai đoạn này chịu sự quy phối của

cquy luật dân chủ hóa, đa dạng hóa, toàn cầu hóa

Diện mạo văn học của một thời kỳ, tự thân nó là sự tông hợp của nhiều yếu tố nghệ thuật: tìm tòi, khám phá và sáng tạo Xuất hiện trên văn đàn Việt

Nam vào những thập niên 80, 90 của thế kỷ XX, hàng loạt cây bút trẻ như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị hoài, Võ Thị Hảo, Hỗ Anh Thái, Nguyễn Ngọc

Tư Trong những tên tuổi đó, không thể không nhắc đến tên tuổi Tạ Duy

Anh, hiện được xem là hiện tượng nổi bật, một cây bút sung sức với nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo Nhiều tác giả đề cập đến sự nhất quán trong tư

tưởng nghệ thuật của nhà văn

Ta Duy Anh dược xem là cây bút năng động, mới mẻ Ta có thể nhận

thấy trong các tác phẩm của ông từ cách kể chuyện, điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu, kết cấu, tổ chức không gian, thời gian đều có sự đổi mới về tư duy sáng tạo Tạ Duy Anh có khả năng khơi gợi rất sâu vào những buôn vui

của kiếp người, với những tiểu thuyết ấn tượng như: Lão Khổ, Thiên thân sám

di, Giả biệt bóng tái

Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến đã lấy tên một truyện ngắn của Tạ Duy Anh

để gọi tên cho dòng văn học: "Có một đồng văn học bước qua lời nguyễn”

Điều đó khẳng định rằng trong văn học thời kỳ đổi mới có sự đóng góp quan

trọng của nhà văn Tạ Duy Anh.

nghề văn, tìm thấy được cách sáng tác cho riêng mình Ông khẳng định “Tôi

luôn tìm cách phá bỏ thị hiểu thông thường của người đọc Thị hiểu tạo cho ta

sự ôn định thắm mỹ nhưng cũng chính thị hiểu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự chê bai, thậm chí là nguyễn rủa để tạo ra một cảm nhận khác,

một tư duy khác” Tác phẩm thành danh của ông làm "cháy hàng” các shop

Báo Văn nghệ Một sự khởi đầu không thể hoàn hảo hơn ! Sau vòng nguyệt quế đến sớm ấy, Tạ Duy Anh miệt mài cùng năm tháng, tiếp tục cho ra đời những tiểu thuyết gây xôn xao dư luận bởi sự đổi mới táo bạo về tư duy, bút pháp nghệ thuật tiểu thuyết

Đi sâu vào tìm hiểu tác phẩm của Tạ Duy Anh, chúng tôi thấy mỗi tác phẩm của ông đều đặt ra những vấn để nghiêm túc về cuộc sống, chứa đựng

những giá trị thẩm mĩ mới mẻ của một cây bút trẻ khát khao sáng tạo Từ

quan niệm hiện thực về con người cho đến cách tố chức cốt truyện, kể

chuyện, điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu đều được chiêm nghiệm và thể

hiện một cách nghệ thuật

Các tác phẩm của Tạ Duy Anh nói chung và Thiền thân sám hồi, Giã

biệt bóng tối nói riêng được lý giải đa dang từ các hiện thực phức tạp, được

tái hiện bằng cái nhìn t , nhân sinh có liên quan đến cuộc sống hiện tai

'Qua đó, làm toát lên giá trị nhân van cao đẹp mà tác giả muốn thể hiện Cho

đến nay, Tạ Duy Anh vẫn tiếp tục sáng tác ra những tác phẩm hắp dẫn, gây chấn động văn đàn

Chính lý do đó khiến tôi chọn đề tài “Nghệ thuật tự sự trong Thiền thân stim hdi và Giá biệt bóng tồi của Tạ Duy Anh” để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Bằng chính vốn sống và vốn ký ức phong phú vẻ làng quê của chính

mình mà Tạ Duy Anh đã viết những tác phẩm có giá trị như: 7hiền thần sém

‘di (2004), Giả biệt bóng tối (2008), Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (1999), Trước "hiện tượng” văn học Tạ Duy Anh, các nhà phê bình và đông đảo bạn đọc là sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh dành nhiều thời gian tìm hiểu nghiên cứu và luận bàn Cho đến nay, tải liệu nghiên cứu về sáng tác của nhà

văn Tạ Duy Anh khá phổ biến trên các diễn đàn văn học qua các bài viết ngắn mang tính giới thiệu, những bài phỏng vấn, khóa luận tốt nghiệp đại học và các luận văn thạc sĩ Đặc biệt năm 2008, Viện văn học tổ chức hội thảo về: cuốn Giã biệt bóng tối tập trung được các ý kiến, các bài phê bình nhận xét

của các giới nghiên cứu, phê bình văn học Trong giới hạn nhất định, chúng

tôi tập hợp khảo sát lịch sử nghiên cứu v

bình diện

phát biểu, thảo luận về từng tiểu thuyết sẽ được chúng tôi khảo sát, tổng

dáng tác của Tạ Duy Anh ở những

trội Dưới đây là những bài viết, những luận văn, những ý kiến

lược để thấy thành tựu của nhà văn này trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam

hiện đại

Năm 2007, tập Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh được nhà xuất bản

Hội nhà văn Ấn hành Sau khi tổng hợp ba luận văn Thạc sĩ: 7ø Duy Ánh và

việc làm mới nghệ thuật tiểu thuyết (Nguyễn Thị Hồng Giang); Thể giới nhân

vật trong sáng: tác Tạ Duy Anh (Vũ Lê Lan Hương); Quan niệm nghệ thuật

về con người trong tiểu thuyết Tạ Duạ; Anh (Võ Thị Thanh Hà)

Quá trình tổ chức tập sách, Ban biên tập đã tập hợp ba luận văn, nhưng,

không chỉnh sửa, hiệu đính trên tinh thần khoa học nên tên chương, đề mục, tiểu mục chồng xếp lên nhau Nhìn toàn cục, cuốn sách chưa đảm bảo tính

khoa học

Cả 3 tác giả đều chọn Lão Khổ, Đi tùm nhân vật, Thiên thần sám hói a8

tìm hiểu những kết cấu, mô tiếp ,nhân vật và quan niệm nghệ thuật trong tiểu

thuyết Tạ Duy Anh

mảnh được Tạ Duy Anh sử dụng để tái hiện lại số phận nhân vật

Luận văn Ta Duy Anh và việc làm mới nghệ thuật tiếu thuyét, Nguyễn Thị Hồng Giang nghiên cứu chỉ ra được điểm mới: Nhân vật là cái của hiện thực, là thủ pháp nhận thức lại lịch sử và lắp ghép là cách thức tạo nên kết cấu

văn bản của Tạ Duy Anh

Luận văn Thể giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh, Vũ Lê Lan Huong phát hiện ra nhân vật theo quan niệm riêng của Ta Duy Anh trong van

học thời kỳ đổi mới: Nhân vật cô đơn, nhân vật sám hồi, nhân vật kiếm tìm;

ngoài ra, còn phát hiện bút pháp miêu tả, nhân vật kỳ ảo, hoang đường, các

chứng có tính chất chung một cách giản đơn là vội vàng; Điều đáng tiếc thứ 2

là hệ thống từ vựng biểu hiện tôn giáo được vận dụng ở đây một cách khá tủy

tiện, liệu mỗi người đọc hiểu các hàm ý nghĩa của từng từ khái niệm? Nhìn từ phương diện kết cấu, PGS.TS Nguyễn Thị Bình cho đây là tiếu thuyết có kết

cấu trò chơi, cách đặt vấn đề gây hắn với bạn đọc khi câu chuyện được kể lại

bởi người kể chuyện đáng ngờ, Nguyễn Thị Hai Phương xem Thién than sm

“hối của Tạ Duy Anh có “kết cấu như một vở kịch được tạo nên từ nhiều màn

là một sự kiện không theo quan hệ lôgic, nhân quả [41]; Nguyễn Thị Hồng

Giang thì cho rằng cầu trúc tác phẩm "là cấu trúc của những vòng tròn đồng

tâm” [18, tr32]

+ Giả biệt bóng tối

Giả biệt bóng tối được nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành năm 2008

Ngày 15/5/2008, Viện văn học tổ chức hội thảo Qua hội thảo, giới nghiên

cứu phê bình đã liên hệ vấn đẻ về tiểu thuyết đương đại Việt Nam nói chung, tiểu thuyết Tạ Duy Anh nói riêng, Trong đó: Giã biệt bóng tối nhận được

nhiều ý ki

PGi

thuật trần thuật và đặc biệt gây ấn tượng ở sự tô chức điển nhìn trần thuật

Với Giả biệt bóng tối, Tạ Duy Anh không chỉ đổi mới tư duy tiểu thuyết, đổi

mới cách nhìn thế giới và con người mà còn đổi mới bút pháp” [7, tr.12-14]

Đồng thuận với nhận định trên, còn có ý kiến của PGS.TS Nguyễn

Đăng Điệp, PSG.TS Văn Giá, PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn, nhà thơ Dương

Thuấn và nhà phê bình Bùi Việt Thắng, tất cả đều cho rằng tiểu thuyết có

trái ngược nhau "khen chẽ đều có”

TS Bích Thu nhận định, điểm nỗi bật của tiểu thuyết này là “nghệ

'ba cái được: Thứ nhất là khả năng sáng tạo “Khơi thông dòng chảy tiểu thuyết

ngắn trong văn học đương đại Vigt Nam? , thứ hai “Ta Duy Anh đã tạo ra

được ma trận cấu trúc tiểu thuyết”; thứ ba “Tiếng cười” Đây không phải là

tiếng cười ám chỉ mã là tiếng cười mạnh lắp lóa trên từng trang [7, tr 22-24]

PGS.TS Nguyễn Thị Bình với nhiều năm nghiên cứu tiểu thuyết đương đại Việt Nam đã có nhận định “ôn hòa” hơn khi cho rằng: Về bút pháp, “Tạ

Duy Anh là nhà văn không ngừng làm mới nghệ thuật tự sự Ở đây, có sự kết hợp của nhiều bút pháp: bút pháp trảo lộng, phong cách báo chí, yếu tổ kỳ áo, đặc biệt là tiếng cười giễu nhại”; về ngôn ngữ giễu nhại: "đúng với tính cách.

Nhưng cũng có ý kiến phê bình ngược lại Nhà phê bình Nguyễn Hòa

nhận xét nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam đang luẫn quấn trong mười năm qua va néu lên các thất vọng của tiểu thuyết Giã biệt bóng dối: Ông cho rằng

Giả biệt bóng tối là sự kéo đài của Thiên thần sám hồi, chưa có sự đỗi mới trong lối viết, lối kể: “Nhà văn say sưa với các luận đề mà quên xây dựng cho các nhân vật ngôn ngữ của các tính cách bút pháp huyền ảo rốt cuộc chỉ là việc tạo dựng cái huyền ảo như là kết quả của hư cấu chủ quan, vay mượn”;

“Sự nối tiếp nhau của các câu chuyện xấu xa đưa tới ấn tượng đây là xê ri các

bài phóng sự” Nhà phê bình kết luận: Gz Biệt bóng rồi của Tạ Duy Anh chỉ

à một thứ phẩm văn chương không có tuổi thọ” [7, tr.19-22),

Trong bài “Dấu ấn hiện đại hóa trong văn học Việt Nam sau 1986”,

Phùng Gia Thế viết: “Đọc Tạ Duy Anh có thể nhận thấy sự khai thác tỉnh tế đến run rấy các điểm nhìn, sự chồng xếp các lớp thời gian, sự soi chiếu, góc

nhìn khác nhau, các mô típ chủ đề, nhân vật Những cách tân nghệ thuật đó

phải chăng đã ít nhiều làm thay đổi cách đọc văn học của công chúng và cũng

từ đây bao ngõ ngách của đời sống được xới lật, bao tằng vỉa tâm thức của con người được khám phá, nhiều tìm tòi thử nghiệm được chứng thực” [49, tr.32] Ngoài ra, người đọc còn tiếp xúc với Tạ Duy Anh qua những bài trả lời phỏng vấn được đăng trên báo chí, trên Internet như “Tôi sẵn sàng trả lời cho

sự mạo hiểm”, "Tôi là người không dễ "khuất phục” Nhà văn Tạ Duy Anh

không từ bỏ gốc gác quê nhà của mình Vì đó là cội nguồn của những trang

văn giảu tính nhân bản của ông

Hiện nay, công trình nghiên cứu, giới thiệu về nghệ thuật tự sự trong, truyện ngắn và tiểu thuyết Tạ Duy Anh chưa nhiều Tuy nhiên, bấy nhiêu

công trình và bài viết để cập đến nghệ thuật tự sự trong tác phẩm truyện ngắn

và tiếu thuyết của Tạ Duy Anh như vừa tìm hiểu, ít nhiều cũng là mảnh đất

‘hon dé

tài này trên cơ sở dựa vào thành tựu nghiên cứu của người đi trước để triển

khai luận văn một cách đầy đủ và bao quát hơn

3 Đối tượng và phạm vỉ nghiên cứu

+ Thiên thân sám hồi (2004)

+ Giả biệt bóng tồi (2008)

Bên cạnh đó, chúng tôi còn khảo sát thêm hai tiểu thuyết ráo Khổ (1991), Đi tìm nhân vật (1999) và các truyện ngắn khi cần liên hệ, so sánh và

chọn lọc những tiểu thuyết tiêu biểu của các tác giả cùng thời để đối chiếu,

nhằm thấy những điểm nỗi bật về phong cách nghệ thuật tiễn thuyết của Tạ

Duy Anh

- Pham vi nghiên cứu

+ Nhận thức về hiện thực và con người trong hai tiêu thuyét Thién thén sảm hồi và Giả biệt bóng tối của Tạ Duy Anh trên cơ sở của lý thuyết thi

pháp học, tự sự học hiện đại Pham vỉ tập trung các mặt sau:

+ Điểm nhìn trần thuật, người kể chuyện trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh,

người kể chuyện là nhà văn, người kể chuyện đổi vai

+ Ngôn ngữ, Giọng điệu và kết cầu nghệ thuật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện để tài, chúng tôi chú trọng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành như:

~ Phương pháp vận dụng lý thuyết thì pháp học, tự sự học

~ Phương pháp so sánh, đối chiếu

~ Phương pháp phân tích, tổng hợp

thuyết đương đại Việt Nam Sự nghiệp sáng tác của ông được giới nghiên cứu học thuật bàn luận và phân tích trên nhiều góc độ Vì vậy, nghiên cứu tiểu

thuyết Tạ Duy Anh từ góc nhìn nghệ thuật tự sự, luận văn nhằm vào những

trong từng mỗi quan hệ với môi trường, với không gian cụ thể

Phát hiện các dạng thức tự sự và điểm nl

trần thuật đặc trưng của tiểu

thuyết Tạ Duy Anh từ góc nhìn thi pháp học và tự sự học, từ đó, có cách lý

giải và nhận thức về con người và hiện thực đời sống trong tính đa chiều kích,

.đa nhân cách của chúng

Luận văn mong môi sẽ có đóng góp tích cực cho hướng nghiên cứu

những tác phẩm văn học Việt Nam thời đổi mới dưới ánh sáng của lý thuyết

thỉ pháp học và tự sự học hiện đại

5 Bố cục đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung chính của

luận văn sẽ được chia thành 3 chương sau:

Chương 1 Van đề nghệ thuật tự sự và thành tựu sáng tạo của Tạ Duy Anh

Chương 2 Hình tượng nhân vật tự sự và điểm nhìn trần thuật

trong Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh

Chương 3 Ngôn ngữ, Giọng điệu, Kết cấu trong Thiện thân sám hồi

và Giả biệt bóng tối của Tạ Duy Anh

CHUONG 1 VẤN ĐÈ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ THÀNH TỰU

SÁNG TẠO CỦA TẠ DUY ANH

1.1 VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ

1.1.1 Khái niệm tự sự học và nghệ thuật trần thuật trong văn học

+ Khái niệm (định nghĩa) tự sự học: “Xét về từ nguyên, Narratology là khoa học về trần thuật”, “Một tác phẩm trần thuật một biểu hiện ký hiệu học

về một loạt các sự kiện gắn liền một cách có ý nghĩa theo thời gian vả nhân

quả ° 43]

~ *Tự sự học vẫy gọi, liên kết các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam

với các nhà ngôn ngữ học và rộng hơn là các nền văn hóa trong một số cố gắng chung nhằm nghiên cứu Việt Nam, khám phá bản sắc dân tộc Việt Nam

đẹp” [20, tr.138]

~ “Trần thuật là phương diện cơ bản của phương thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của người trằn thuật nhất định” [2, tr 246]

~ Vay, nghệ thuật trân ;huật là một hình thức đặc thù của ý thức xã hội

và của hoạt động của con người một phương thức để con người chiếm lĩnh các giá trị tỉnh thần của hiện thực bằng các phương thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết mình, miêu tả đối với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo quy định của quy luật cái đẹp và cách nhìn của người trằn thuật nhất định

cạnh họ, mách cho người đọc biết rõ phải hiểu họ như thể nào, giải thích cho

người đọc hiểu những ý nghĩ thầm kín, những động cơ bí ẩn phía sau những hành động của các nhân vật được miêu tả, tô đậm thêm cho tâm trạng họ bằng, những đoạn miêu tả thiên nhiên, trình bảy hoàn cảnh và nói chung là luôn luôn giật dây cho họ thực hiện những mục dích của minh, diéu khiển một cách tự do và nhiều khi một cách khéo léo, mặc dù người đọc không nhận thấy, những hành động, những lời lẽ, những việc làm, những mối tương quan của họ” [20, tr 247],

1.1.2 Đổi mới phương thức tự sự trong tiểu thuyết đương đại

Việt Nam

Sau khi hòa bình lặp lại, đất nước thống nhất, Việt Nam đi vào quá

trình hàn gắn vết thương chiến tranh và xây dựng đất nước theo định hướng

xã hội chủ nghĩa Trong thời kỳ này, đất nước Việt Nam là một nước sau chiến tranh còn nghèo nàn, lạc hậu, nền kinh tế kém phát triển đã ảnh hưởng đến sự phát triển của văn học Gần hơn 30 năm đổi mới từ năm 1986 cho đến

nay, Dắt nước đã bước sang thập kỷ công nghiệp hóa - hiện đại hóa, nhưng

chúng ta vẫn chưa có điều kiện phát triển kinh tế và tiến kịp ngành công

nghiệp và khoa học hiện đại với các nước trên thể giới Trong khi các nước

trên thế giới như các nước Tây Âu và Mỹ, kể cả gần ta nhất là Trung Quốc - nền khoa học công nghệ thông tin - truyền thông của họ đóng vai trò quan

trọng, ảnh hưởng rất lớn đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội, tác động

không nhỏ đến sự đổi mới toàn diện bộ mặt trong nước và thể giới

Trong điều kiện đó, quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ với

tốc độ nhanh, Việt Nam chủ động hướng ngoại, hội nhập thể giới Theo xu

hướng này, những khuynh hướng nghệ thuật mới không thể không tác động

đến đời sống tư tưởng của người Việt Nam nói chung, đời sống văn hóa nghệ thuật nói riêng Vậy nên việc đổi mới trong sáng tạo nghệ thuật tự sự là điều không thể không diễn ra đối với nhà văn Ở thập niên 90 cuối thế kỷ XX, việc

đổi mới nền văn học là một hiện tượng hợp quy luật trong sự vận động và

phát triển của văn học trên toàn cầu

Những vấn dé lý thuyết do Đào Tuấn Ảnh, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Thị Hoài

‘Thanh sưu tầm và biên soạn, Chủ nghữa hậu - hiện đại của Trần Quang Thái

Từ văn bản đến tác phẩm văn học, Tác phẩm văn học như là qué trình của

Trương Đăng Dung, tuyển chọn Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới của Lê Huy Bắc , Lý luận phê bình văn học thể giới thể kỷ XX của Lộc Phương Thủy, Tiểu thuy

pháp hiện đại, những tim tôi đổi mới của Phùng Văn Từu

Những công trình dịch thuật này được xem là công cụ tinh thần tác động đến

sự đổi mới tư duy văn học của đội ngũ cầm bút văn học Việt Nam đương đại, nhất là thể hệ sáng tác trẻ

Ta có thể nói rằng về mặt khách quan mà đánh giá, văn học Việt Nam

đương đại có sự nỗ lực đổi mới vượt bật Trong đó, đáng kể là vai trò của các nhà văn Việt Nam ở nước ngoài: Đoàn Minh Phượng Thuận sống ở Pháp, Lê

Thị Thắm Vấn sống ở Mỹ, Nguyễn Ngọc Tuần, Nguyễn Ước sống ở Úc Họ

sống trong môi trường, trong điều kiện hắp thu, đổi mới và sáng tạo văn học

hiện đại một cách trực tiếp và có hiệu quả Dù muốn hay không, sáng tác của

học Việt Nam

Khuynh hướng văn học nghệ thuật nói chung và nghệ thuật tự sự đã và

đang đổi mới, phát triển trong văn học đương đại Việt Nam Trước một trào

lưu, một tư tưởng, một sự vận động đổi mới nà

Nam trong buổi đầu tiếp thu, tiếp biến luôn có sự đè dặt nhất định Chúng ta

„ giới văn học nghệ thuật Việt

đã từng trải qua một giai doạn "Lịch sử bút chiến” giữa thơ mới và thơ cũ vào

những thập niên 30 của thể kỷ XX và hiện nay vấn để văn học “Hậu - hiện đại

trong văn học Việt Nam, trong thời kỳ đổi mới đã làm cho nhiều ý kiến khác

nhau: Không ít người phản đồi, bài xích nhưng cũng không thiểu người ung

hộ Trong sự đổi mới văn học nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật tự sự, ta

không thể không nhắc đến “Chủ nghĩa - hậu - hiện đại trong văn học”, vấn đẻ

được nhiều nhà văn quan tâm Đông La đã nhận thức rằng "Chủ nghĩa hậu - hiện đại là vấn để không mới nhưng nó vẫn đang ảnh hưởng và còn đang là

“mốt” đối với văn nghệ sĩ Ở ta, tỉnh thần hậu - hiện đại đã và đang phát triển

dau đó trong văn chương Việt Nam cũng là lề thường tình” Tuy nhiên, tác giả

cảm giác: “Không có tài, không hiểu biết đến nơi đến chốn mà mê muội bắt

;hi làm ra những bản sao tồi mà thôi”

“Thiện Khanh, Phùng Gia Th

“Theo tôi, hậu - hiện dai trong thực tiễn sáng tác, giờ không còn là chuyện có

chỗ: Ta nhìn nhận đánh giá nó như thể nào Nhìn

từ hôm nay, tôi cho là chúng ta có một khuynh hướng hậu - hiện đại trong văn

chương đương đại, dấu hiệu in đậm của *cảm quan hậu - hiện đại” trong sáng

tác của nhiều nghệ sĩ”

Trong thực tế nghiên cứu năm 1989, Greg Lockhart đã tìm thấy sự đổi mới văn học nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp Trong bài "Tại

sao tôi địch truyện ngắn Huy Thiệp ra tiếng Anh”, ông nhận xét Nguyễn Huy

Thiệp là nhà văn viết theo bút pháp hậu hiện đại Nhiều bài viết của giới nghiên cứu Việt Nam viết về văn học trong thời kỳ đổi mới như Đảo Tuần Ảnh, Cao Kim Lan, Lê Huy Bắc, Trương Đăng Dung, Đỗ Lai Thúy ần lượt

ra mắt, giúp người đọc thấy được sự đổi mới nghệ thuật tự sự trong văn học

đương đại Việt Nam, trong đó, có Tạ Duy Anh được xem là nhà văn có thành tựu và tạo được hiệu ứng nghệ thuật sâu rộng rong công chúng

1.2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA TẠ DUY ANH

1.2.1 Quan niệm về vai trò của nhà văn

Theo Tạ Duy Anh, văn chương phải là thứ sáng trong lịch lãm, là bánh

Biscuit dat tiền và đương nhiên không phải dành cho tất cả mọi người Nghề viết văn là nghề cao quý và đòi hỏi nhà văn phải có nhiều tâm sức để “nhả” ra được những con chữ chất lọc từ tâm can minh, Nhà văn phải biết cách chuyển

“lượng sống” thành “chất sống”, nghĩa là chuyển những trải nghiệm, đời thực

của mình thành một hiện thực thứ hai trong văn chương ở dạng cô đặc nhất,

tỉnh chất nhất Nói một cách khác, viết đối với ông chính là quá trình khai thác những vỉa quặng cuộc sống đã kết tỉnh trong bản thân người cằm bút, là

sự "rút ruột nhả tơ” của tâm hồn

Theo Ta Duy Anh, người viết văn nghiêm túc at bị kiệt quệ Tác phẩm

thành hình cũng là lúc nhà văn côn lại một mình với cảm giác đuối sức, hụt

hãng và trồng rồng khủng khiếp Nhưng như một sự đến bù, chính lúc chơi

với trong cảm giác "tống không” đó là lúc nhà văn cảm thấy sung sướng

nhất, thậm chí sướng hơn cả khoái cảm yêu đương Với nhà văn, đó là niềm sung sướng vì thấy tâm hồn mình trở nên tuyệt vời

Tạ Duy Anh đặc biệt nhắn mạnh đến sự nghiêm túc và tỉnh táo của nhà văn khi cầm bút: Tôi không bao giờ cho phép mình ngồi vào bản viết mà lại

thiếu sự nghiêm túc, tỉnh táo Khi viết, dù là bài báo, tôi cũng chú ý từng chữ

mệnh nghiệt ngã, mỗi trang đầy ấp suy nghĩ và bản lĩnh nghề nghiệp

Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng cho rằng nhà văn rất cần phải có mặt

ở trên đời để làm công việc cảnh tỉnh nhân loại và báo trước tại họa bởi từ

xưa đến nay “cuộc sống trên trái đất này thời nào và ở đâu cũng đầy rẫy oan khiên, oan khuất Cái ác bao giờ cũng mạnh mẽ và lẫm liệt, đầy mưu ma

chước quỷ, còn cái thiện thì ngu ngơ và ngây thơ, lại thường cả tin” [18,

tr.157] Đồng tình với quan điểm này, Tạ Duy Anh khẳng định, cằm bút và là một cuộc chiến đầu vì những giá trị vĩnh hang: chân, thiện, mỹ Ông từng tâm

cảm thấy chán ngắn và hoài nghỉ: Lòng tốt bị nghỉ ngờ, bị từ chối (Ga Kim

bắm); Lời chào hỏi lại là nguyên nhân khơi mào cho cuộc chiến tranh hàng

xóm (Ngũ Gia Thôn); thói mua danh, bán tước, học đồi làm sang đã trở thành

phổ biến (Con ruồi) Từ hoài nghi, nhà văn đi đến chỗ hoang mang vì cảm

thấy cái xấu, cái ác tồn tại nhan nhân như một thứ khí quyễn của xã hội hiện

đại, trong đó, con người hít thở, lặn ngụp mà dường như không hề biết Nhưng, con người luôn vượt lên trên tất cả những điều đó, “dẫu có lúc mệt mới đến tuyệt vọng” Ông từng tâm sự: “Vì xem tỉ vi thấy người ta giết một lúc hàng ngàn người, thấy bất lực chảy nước mắt chỉ một thẳng quan tham làm nhân dân mắt đứt hàng tỷ tiền đóng thuế, thấy những gì mình viết ra vô nghĩa đến thảm hại, nhưng rồi vẫn lại cằm bút và viết thôi Và vẫn phải tin vì

những đóng góp nhỏ hơn cả hạt bụi của mình mà ngày mai sẽ sáng hơn hôm nay một chút Tác phẩm của Tạ Duy Anh, từ trước đến nay, đều tuân thủ

quan niệm này Giọng văn của ông là giọng văn gây hắn nhưng chủ ý của ông

không gì khác hơn là đánh thức cái thiện trong mỗi con người Nhà văn đã

phô bày trên trang giấy những thói hư tật xấu, những lừa lọc, sự bi ổi xấu xa của người đời, nhằm mục đích hướng người đời hướng tới một thế giới tốt

đẹp hơn Song phải cảnh tỉnh con người trước tình cảnh nguy cơ cạn kiệt yêu thương và khả năng bị thoa hóa Để làm được điều đó, nhà văn luôn giữ thái

độ tỉnh tháo và lạnh lùng Ong sin sảng xát muối vào lòng người đọc chứ

không hề vuốt ve ca tụng, ru ngủ họ Ông luôn tin tưởng rằng mọi điều mình viết ra thực sự có ích cho người đọc

'Viết văn - với Tạ Duy Anh - còn là sự thể hiện một thái độ sống can đảm, dám đối mặt, vì lẽ con người không thể trốn chạy cuộc đời, ngay cả cái

chết cũng không giúp họ trốn được một cách tuyệt đối Thế thì cách tốt nhất là đối mặt và giải phẫu nó

Với giọng văn hiền hòa, nhẹ nhàng, thâm trầm, đầy chắt lọc nhưng vẫn

không kém phần quyết liệt, Tạ Duy Anh thực sự là một nhà giải phẫu đại tai

Trong cuộc đời thực cũng như trong văn chương, ông luôn là người thích

“lao vào bụï râm”, hăm hở chính phục những nẻo đường mới Diu biết rằng

đó là những nẻo đường mà người khôn ngoan tránh đi vào Có ai khuyên

riêng bao giờ cũng có triển vọng đi xa hơn những kẻ khôn ngoan phóng

mình theo lối mòn có sẵn Ở đây, người ta chỉ ghi nhận thành tích của người

trẻo lên đỉnh núi cao, dẫu trèo một cách châm chap, ì ạch, khổ sở, thậm chí có

khi thất bại” [18, tr 299]

Tạ Duy Anh cho rằng yếu tổ tiên quyết của người cầm bút sáng tác

chính là cái tâm của người viết: Nhà văn đã hết lòng, tự tác phẩm sẽ có khả

áo tưởng, làm “nhạt” cá tính của nhà văn: Sự nuông chiều của dự luận có thể

ngăn cản sự sáng tạo của nhà văn Ông rất sợ sự ảo tưởng

Nha van quan niệm sáng tác phải vượt lên trên các khuôn chuẩn thông, thường để tồn tại và xác lập vị trí chính mình: “Tôi luôn luôn tìm cách phá bỏ

thị hiểu thông thường của người đọc Thị hiếu tạo cho ta sự ổn định thẩm mỹ nhưng cũng chính thị hiểu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyễn rủa để tạo ra một sự cảm nhận khác, một tư duy khác Nghệ thuật không phải một cuộc diễu hành và nhả văn phải chấp nhận con đường

mình chọn” Tắt nhiên trong nghệ thuật, không phải bất cứ mọi thay đổi nào cũng thành công Đã có hàng ngàn sự thay đổi rơi vào im lặng Nhưng mọi

thời đại, rắt cẳn sự đỗi mới và cái tâm của người cằm bút để hợp với quy luật

vận động và phát triển của văn học Nhất thiết phải có những người mở đường

chấp nhận hy sinh để cho sự cách tân lớn hơn và thành công được khẳng định

Va Ta Duy Anh không ngần ngại đứng vào hàng ngũ những người tiên phong

mở đường đó Mỗi tác phẩm của ông ra đời là một cấu trúc khác, một cách thể hiện khác, nó phải hoàn toàn có cái gì đó mới lạ đối với bạn đọc, bởi vì đối với nhà văn, mỗi cuốn sách chưa viết đều là một chặng đường mới và khi viết

thuật tiểu thuyết của mình trên văn đàn

Tạ Duy Anh được xem là một nhà văn thể hiện rõ cá tính sáng tạo Nhà văn tự tin khẳng định rằng: Nhà văn chỉ nên một mình, chỉ có giá trị khi

anh đi, anh tạo ra con đường của riêng anh Tắt cả cùng đi trên một con

đường thì vô nghĩa Nhà văn chỉ có giá trị khi tôi là độc bản, chứ nhà văn

là phiên bản của người khác thì chẳng có giá trị gì Có một cái gì đó mới lạ

gây hắn, nhưng rất mực hiển hòa đã làm nên chất “Tạ Duy Anh” không thể

lẫn trộn với ai khác

1.2.2 Quan niệm về nghệ thuật văn xuôi

“Trước một trào lưu, một tư tưởng văn học mới, giới văn học nghệ thuật

Việt Nam, trong buổi đầu tiếp thu và tiếp biển, luôn có sự đè đặt nhất định

Mỗi nhà văn có cái nhìn và có quan niệm riêng của mình Khi sáng tác, Tạ Duy Anh đúng trên lập trường hiện thực và tuân thủ quan niệm nghệ thuật mà mình đã lựa chọn và thể hiện chúng một cách đa dạng

Quan niệm về hiện thực:

Hiện thực đa dạng và phức tạp luôn là đối tượng để nhà văn phản ánh

vào tác phẩm, nhưng mỗi nhà văn lại có một quan niệm riêng vẻ hiện thực do

sự soi chiếu từ kinh nghiệm cá nhân Do sự khai thác nhiều chiều làm xuất

hiện nhiều khuynh hướng thẩm mỹ trong văn xuôi Việt Nam sau 1975, đặc

biệt là từ 1986 Một trong những khuynh hướng nổi bật là khuynh hướng

nhận thức hiện thực tối đa -

iy lịch sử quá khứ làm đối tượng phân tích, mổ

xẻ đến tân cùng những sự vật, hiện tượng

Không khí dân chủ của xã hội tạo điều kiện dé các nhà văn ở thoi ky

đổi mới có thể nhìn thẳng vào lịch sử để trình bày suy nghiệm cá nhân về lịch sử, con người Bảo Ninh với Nổi buổn chiến tranh làm người đọc sững

sờ trước cách xử lý hoàn toàn mới một đề tài quen thuộc Với Võ Thị Hảo

thì lịch sử “chỉ là cái định” để chị “treo lên bức tranh” của mình Gần đây, Nguyễn Xuân Khánh bằng tiểu thuyết M6 Quý 7y đã dựng lại bì kịch của một nhân vật lịch sử, một nhà cải cách tải năng đến quá sớm và phải trả giá

đau đớn Những gì nhà văn trình bày trong cuốn tiểu thuyết này hướng

Lat lai những cách nghĩ truyền thống, nhận thức lại hiện thực lịch sử chỉ là ý thức giải phĩng văn học ra khỏi sự trĩi buộc của yêu cầu “phản ánh

hiện thực" đã từng trở thành cơng thức giáo điều ở giai đoạn trước Văn chương nhiều khi khơng phái chỉ là chính sử, mà cịn cin cả "lịch sử tại ngoại” Tạ Duy Anh khơng ngần ngại đưa ra lời cảnh tỉnh: "Lịch sử là những

gì người ta tin hơn là những gì điễn ra * [6l, tr 33], "dẫu sao lịch sử thường rất tù mù và ta chỉ nên tin vừa phải thợ” [1, tr.12]- Theo nhà văn thì "bản thân

lịch sử là vơ lý, vơ cảm và chẳng cĩ giá trị gì đối với chính nĩ Bắt kỳ sự kiện

nio cũng chỉ cĩ giá trị tương lai ở khía cạnh kinh nghiệm và những bai hoc”

Í2, tr.144] Do vậy, mọi sự bĩp méo, che đậy hoặc thổi phơng các sự kiện lịch

sử đều là tội ác”, “một xã hội văn minh, biết đề cao phẩm giá luơn phải tạo

điều kiện để các cơng dân tiếp cận với mọi sự thật lịch sử, thuộc lịng nĩ ngay

từ khi ngồi trên ghế nhà trường và khơng ngừng đi tìm tận căn nguyên của

từng sự kiện chắc chắn sẽ ảnh hưởng tới người học” [2, tr.144] Văn chương phải quan tâm vấn để này để làm chiếc cầu tỉnh thần cho người đọc

Những sai lầm của thời kỳ cải cách ruộng đất khơng cịn là để tài bị

“cắm ky” trong văn học Việt Nam sau 1975 Nhu cầu sịng phẳng với quá khứ,

tránh lặp lại những sa

lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường) Chuyện làng Cuội (Lê Lựu)

“Những mảnh đời đen trắng (Nguyễn Quang Lập), Chuyện làng ngày ấy (Võ

là cảm hứng của một loại tác phẩm: Ä#ánh đắt

'Văn Trực) Nằm trong thành tựu chung này, Tạ Duy Anh cĩ đĩng gĩp đáng

kể, cả ở mảng truyện ngắn và tiểu thuyết Cĩ thể kể tên nhiều tác phẩm như: Lữ

vit trdi, Bước qua lời nguyễn, Vịng trâm luân trần gian, Hĩa kiếp, Lào Khổ Khi đi tìm gương mặt lịch sử khác, tác giả Chuyện lang ngày Ấp - nhà

thơ, nhà viết ký Võ Văn Trực bày tỏ “Viết lại chuyện cũ tơi hồn tồn khơng

có ý đồ xấu xa moi móc những sai lầm chúng ta đã vấp phải, để đỗ lỗi cho

người này hay người kia mà cốt để cho chúng ta đừng lặp lại những sai lâm

ấy Đã trót mang danh nhà văn thì không thể khoáng trắng cho lịch sử”,

*Những bài học lịch sử, đặc biệt là những bài học rút ra từ những thảm họa

cần phải được nhắc đi nhắc lại để tránh sự tái diễn tương tự bởi vì lịch sử

có nguy cơ lặp lại” [2, tr.144] Cách đánh giá của Tạ Duy Anh thắng thắn, không khoang nhượng nhưng cũng không cực đoan Tắt cả lỗi lầm quá khứ

đất trong quy luật phát triển lịch sử, theo Tạ Duy Anh, nó thuộc về mặt khó

tránh khỏi Nó đồng nghĩa với tính không hoàn thiện của con người Vấn đề cốt yếu là cần dũng cảm nhìn nhận nó,

ra nguyén nhân để không lặp lại

những sai lầm Đó là tắm lòng ưu ái của nhà văn đổi với hiện tại và tương lai

Cái nhìn hiện thực trong quan niệm và trong sáng tác của Tạ Duy Anh

không phải là cái nhìn xuôi chiều, dễ dãi, lạc quan Với tinh thần nhìn thẳng

vào sự thật, nhà văn luôn có xu hướng đi sâu khai thác “Những vấn để gai góc như nhân tính và tự do, quyển lực và bạo lực” Ông khẳng định: “Mỗi cá nhân

có cái nhìn hiện thực được quy định trước hết bởi môi trường sống, khả năng nhận thức, những ám ảnh về hạnh phúc và tương lại mà họ trải qua, chiều hướng tư tưởng mà họ theo đuổi nó thuộc về sự bí an cá nhân không thể lý giải bằng cách quy định bịa đặt chủ quan như phần lớn những nhà nghiên cứu

thô thiễn vẫn làm Tôi được chuẩn bị từ chính cuộc đời để khai thác hiện thực như những gì mọi người cho la gai g6c” [2,tr.162]

Có nhà phê bình khẳng định: “Văn chương anh lúc nào cũng đau đầu

tiết rồng chuyện tàn ác, vô liêm sỉ và vô lương”, "là thể giới của những cái

khủng khiếp” đáng kinh sợ và hãi hùng Chỉ trong một khu phố G mà nhan nhãn xây ra đủ chuyện: giết người, tự sát, lừa đảo, loạn luân, đĩ bơm, ma cô,

ma cậu Chỉ một căn phòng ở bệnh viện cũng để người ta chứng kiến một xã hội thu nhỏ với lối sống thực dụng, sùng bái quyền lực, đồng tiền và ghê sợ

nhất là sự băng hoại nhân tính của con người Đến bệnh viện mà người ta "cứ

ngờ nó là một cái lò mỗ gia súc Thì cũng dao, kéo, máu mê, quát tháo kêu

khóc có còn thiểu cái gì không làm người ta chết khiếp đâu, quên kéo, quên

sạc, bông trong bụng bệnh nhân, cắt xén của người ta quả thận trong khi chỗ

đúng cắt lại để nguyên” [2, t.17] Trẻ con trở thành tai họa, tội ng trong thé giới quỷ sứ của người lớn

Trinh bảy một hiện thực luôn tiềm ấn những nguy cơ làm biến dạng, tha hóa tất thấy, đó là ý đồ nghệ thuật của Tạ Duy Anh Nhà văn quan niệm:

“Ban thin con người không thể loại bỏ được tội ác ra khỏi đời sống nhưng nó

có thể và cần phải nhận thức được bản chất của nó Cách của tôi là làm cho mọi người ghê sợ và kinh tởm bạo lực bằng việc phơi bày nó” [2, tr.142] Ong

không ngần ngại phơi bày cái nghiệt ngã của thời hiện đại:

iới này vẫn

còn quỷ sứ, đội ác, lạnh lùng và tàn khốc lắm em ạ !*, “Minh ra đường bây

địa ấy, nó lạnh lùng, nó tàn khốc, nó nguy hiểm chứ

chẳng như ngày xưa còn tí đạo lý” [1, tr.220], giờ cứ như lạc vào nị

Có những hiện thực ngoài trí tưởng tượng về một xã hội văn minh: "đói khát, bệnh tật, thảm sát tập thể, làm bia đỡ đạn với triệu tỷ những ý nghĩ vụ lợi, hèn nhát, lừa đảo, độc ác, sát nhân ” [2, tr.122]

Cách nhìn đời, nhìn cuộc sống, đói với Tạ Duy Anh, cf

tạo ra những

hệ luận khác nhau trong quan niệm về hiện thực Người ta nhiều đến mô

tp "tôi ác và trừng phạt”, luật "quả báo” như một nguyên tắc phản ánh của Tạ

Duy Anh Điều này dẫn đến hệ luận đầu tiên: Cuộc sống này có những quy luật tất yếu, tự nhiên “có vay có trả”, “ác giả ác báo” sẽ sắp đặt công bằng cho tắt cả Những mô típ về ám ảnh cô đơn, về cái phi lý lại hé mở trạng thái bắt

an Nỗi lo sợ của con người trước thực trạng con người bất lực không sao kiểm soát được cuộc sống của chính nó Như vậy, hiện thực không c

“cằm nắm”, miêu tả được Hiện thực còn là những ám ảnh chập chờn, là niềm

21

tin tín ngưỡng xuất hiện trong đời sống tinh thần, tâm linh của con người Với tiểu thuyết Thiền thân sám hồi, Tạ Duy Anh đã tạo ra được những hiện thực bằng cái phi lý, kỳ ảo Và hệ luận tiếp theo là: dẫn dắt câu chuyện bằng điểm

nhìn của nhân vật bào thai, do vậy hiện thực được miêu tả không phải để

người đọc tin mà để khơi gợi suy ngẫm, kích thích đối thoại Nhà văn tự giải phóng mình khỏi quan niệm đơn giản, nhất thành bắt biến về hiện thực, mà 'bằng trí tưởng tượng trình bày một tư tưởng riêng về hiện thực

"ôm lại, hiện thực trong quan niệm của Tạ Duy Anh là một hiện thực

bé bén, lo âu, gai góc, được soi xét, nghiền ngẫm ở nhiều tầng quan hệ Song

nó chủ yếu không phải là mục đích phản ánh mả chính là phương cách để tác giả trình bày những suy tư, khắc khoải về hai chữ “con người”

Quan niệm về con người trong văn xuôi:

“Tương ứng với quan niệm về hiện thực là quan niệm về con người Văn

xuôi sau 1975 đã phá vỡ cái nhìn lý tưởng hóa một chiều để đề xuất một cái

nhìn đa diện, phức tạp và sâu sắc hơn về con người Với sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh quan niệm nghệ thuật về

con người đã bắt đầu gắn với kinh nghiệm thẩm mỹ mới, vượt khỏi công thức điển hình hóa của chủ nghĩa hiện thực Chú ý hơn đến đời sống tự nhiên, đời sống tâm linh của con người, các nhà văn này cố gắng thoát khỏi khuôn khổ

quen thuộc của quan niệm con người đạo đức, con người như một ý thức xã

hội, thay vào đó, họ đặt con người vào điểm nhìn văn hóa, lịch sử, triết học Đồng thời, trong tinh thần nhân văn của họ, con người không ngừng tự vấn Phạm Thị Hoài nhắn mạnh nguy cơ con người bị triệt tiêu cá tính, bị sơ đồ

hóa đến cạn kiệt khả năng cảm xúc, yêu thương Bảo Ninh chỉ ra thảm họa của những ảo tưởng vinh quang và căn bệnh duy ý chí Ta Duy Anh xoáy sâu vio “trang thái con người mắp m giữa lần ranh thiện - ác, con người bị lực

đẩy trong cô đơn và tha hóa thành những bản sao”

Khi Ta Duy Anh viết “ban thân con người không thể loại bỏ được tội

ác ra khỏi đời sống” thì thấp thoáng trong đó có cái tỉnh thân thay đỗi lại các

bản nguyên truyền thống, tạo ra những nhận định mới về thiện ~ ác, mà theo

nhà văn, nó đã tồn tại trong quan niệm và sáng tác của Nietzsche Cái ác

trong quan niệm của Tạ Duy Anh bao gồm cả sự tối tăm, thù hận, ngu dốt,

thú tính

Vi vay, đặt vấn đề nhận thức lại quá khứ, nhà văn không có ý định

dựng lại bức tranh quá khứ đau khổ, đầy lầm lẫn Cái mà ông hướng t những số phận khốn khổ, tăm tối và những ngt

trong sáng tác về nông thôn của ông đều là những con người thù hận Họ sống

là

trong vòng vây luân quân của thù hận, tự đày đọa mình và người khác bằng hành động trả thù Nết

nhiều ma, Cuốn gia phá để lại thường nhìn nguyên nhân dẫn đến thù hận là

tác giả của Bến không chông, Mảnh đắt lắm người

lập trường giai cấp xơ cứng, giáo điều, thì trong tiểu thuyết Lão Khổ và rất

nhiều tiểu thuyết khác, Tạ Duy Anh chỉ ra rằng phía sau cái bất én của một

thiết chế quyền lực, của những tàn dư văn hóa xã hội; phía sau những khái niệm bị đánh tráo, những điều giả danh là quỷ tính của con người Triết lý

mà ông đưa ra là "con người nhỏ bề, mù quáng, dễ bị cám dỗ hơn những gì do

kiêu ngạo - nó tưởng tượng về nó”

Trong xã hội hiện dại, đầy tính cạnh tranh và thực dụng, con người tự

phơi bày cái thấp hẻn, bản tính phi nhân, thú dữ mà không hề biết run sợ Tạ

Duy Anh riết rồng trình bay quan niệm "Có một tí thánh thần, một tí súc vật,

một tí người, một tí quả, một tí sâu bọ mỗi thứ một tí trong con người” Và cuộc đấu tranh chống lại cái ác, sứ mệnh cảnh tỉnh con người thật không chút

dễ đăng Và văn học phải có trọng trách làm điều đó, thông qua sự hóa giải của hình tượng văn chương

Xa lạ với cảm hứng ngợi ca, ve vuốt, chiều nịnh, mỗi trang văn của Tạ

nỗi buôn, một lời trách cứ sâu sắc phía sau những cỉ

người, về sự biến mắt của cá nhân là một chủ đề ám ảnh trong tác phẩm của

Tạ Duy Anh Ông băn khoăn đi tìm nguồn gốc, những nổi khổ ải của con

người Trong hành trình đó, ông nghiệm ra “Từ ánh sáng con người bước vào

bóng tối với khát vọng quần quai đi tìm ánh sáng ! Khởi thủy của bi kịch, tình yêu, niềm đam mê tự do, của nỗi khổ bắt đầu từ đấy” Cách nhìn này được nhà văn gắn vào những nhân vật luôn sống trong trạng thái tỉnh thần căng

thing, bj dẫn vặt và muốn chuộc lỗi, những kiếp người đầy khổ đau và niềm trắc ẩn Dường như có một không khí của Kafka bao trùm trong không gian

làng Đồng và phố G Ở đó, con người cô đơn và đau khổ: “Kiếp sống như

một chuyển lưu đây mà ở đó, con người ta không thể yêu thương, sinh tồn một cách tự nhiên và có khát vọng mà biến (hành công cụ của thù hận, dục vọng, bản năng, phá hoại Con người chỉ biết hưởng thụ sự phù du của thân phân và yêu thương cho nhẹ nghiệp”

Lam lũ, tăm tối, ngu muội, thù hận đã hủy hoại tính người, tình người

"Nhưng họ không thé Bude qua Idi nguyễn, không thể quên được quá khứ để tha thứ cho nhau trong hiện tại Sự trì níu của ân oán quá khứ còn vằy vật và kéo dài "Hình ảnh những người thân của Lão vẫn như nằm ngỗn ngang trước

mắt Lão Ở đủ tư thể chết, làm sao bắt Lão quên đi cho được” [I, tr.176]

“Dân làng Đồng thập thò miệng lỗ mà họ vẫn thù nhau ác liệt, dọa chờ nhau

dưới với thẳng Hứa và con cháu hắn” [6, tr60]; “Những người đáng sống sẽ đem theo nỗi căm thù xuống mỗ Những người đã chết sẽ đội đất chui lên để vạch trời ghỉ tội mỉ” [I, tr.123]; "Không đời nào tôi quên được mối thù với

ông Phải để con cái ông nó thấu hiểu tội ác của bố nó Đời cha ăn mặn đời

con khát nước là thật từ thời thượng cổ, không ai chối được” [I, tr.118] Suy nghĩ và hành xử theo luật "Đời cha ăn mặn, đời con khát nước”,

“Bé no con trả” là hệ quả tất yếu dẫn đến “vòng trằm luân trằn gian”, đời này

làm tội đời kia, người này làm tội người khác Đây là cơ sở để nhà văn xây

nhân vật thuộc sản phẩm của thù hận và định kiến; khi là tội đồ khi

tung đột giai cấp sẽ không dữ dẫn, tàn khốc đến thế nếu không 'hòa trộn với xung đột dòng họ và thù hẳn cá nhân

Tìm mọi cách truyền lại dòng máu thù hận này cũng là cách mà người

ta giáo dục Hai Duy: “Thằng bé lớn lên chút nữa được bố kẻ rằng Lão Tư

ngày nay chính là kẻ từng giết hết các cô chú nó ngày xưa kia” [1, tr.116]

Lão “dạy con phải biết ghi nhớ kẻ thù của mình Sợ sau một đêm sáng dạy

ết [1, tr.173] Cứ thế, tuổi thơ của

Hai Duy quần quại, bị chôn sống trong vương quốc của lòng thù hận

Cảm giác ngột ngạt, nặng nễ trong hầu không khí làng Đồng lúc nào

‘con quén, con từng có bốn người thân bị

cũng sôi lên vì thủ hân là tâm trạng chung của các nhân vật nạn nhân Còn

Hai Duy con trai Lão Khô ra đi để lại bức thư như một bản kết tội đầy bi phẫn của đứa con đến với những người thân thiết: “Với con, Làng Đồng như một

nhà tù trong đó cha vừa là cai ngục vừa là tù nhân số một Trần ngập trong

đó là thứ ánh sáng nhợt nhạt con ngột ngạt ngay cả khi tưởng mình sung

sướng nhất” [I, tr.170] Khi nào những đau khổ ê chề ấy mới buôn tha Hai

Duy 2 Khi nào làng Đồng thù hận mới thôi không còn những người vô tội yếu đuối như Hai Duy, Giang Tâm, Chị Thư, Chú Hỗ

Chị em Giang Tâm ão Khổ cũng chết khiếp khi thấy bọn trẻ, người

làng Ý thức được thân phận của mình, cứ mỗi lần để thẳng Hai Duy đánh

xong, Giang Tâm cảm thấy thỏa mãn, lòng nhẹ bỗng vì đã "trả nợ” được một

chút "Bổn phận mỗi ngày” là niềm hạnh phúc của nó Nó nói với Hai Duy:

35

“Người ta bảo cháu lớn tí nữa phải nộp mạng cho cậu, để trả nợ hộ bố cháu”

[1,122]

Đối nghịch với thù hận là tình yêu Giữa Hai Duy và Giang Tâm đã nẫy

nở mỗi tình trong trắng Chủ ý của nhà văn là lấy tình yêu xóa đi thù hận, để

bước qua lời nguyền và mong muốn các thé hệ tiếp nói bút phá khỏi sự kiềm

tỏa, trói buộc của vòng trằm luân trần gian Tuy nhiên, những con người trẻ trong khao khát hạnh phúc ấy, trước hết, họ bị cột chặt vào danh dự gia đình, dong ho và tình yêu của họ rơi vào vòng xoáy thi hin - thù hận đang giơ

móng vuốt đòi bóp chết tình yêu

"Thêm một thông điệp nữa của tình yêu khi Hai Duy viết thu chat van

cha: “Cha hãy trả lời con, giữa tỉnh yêu và lòng thù hận nên chọn cái

nào? Chúng con đầu thai xuống trần để cứu rỗi một dòng họ ngu tối trong

thù hận”

Chính cái khát vọng, cứu rỗi thù hận đã tạo nên quan niệm về hiện thực

trong sáng tạo và Tạ Duy Anh đã phản ảnh nội dung này trở đi trở lại nhiều

lần như những thông điệp thẩm mỹ, tạo nên giá trị nhân bản sâu sắc cho tác

phẩm Các nhân vật nạn nhân dù chịu sự ruồng bỏ của gia đình, bị nguyễn rủa

bởi đồng tộc, dân làng nhưng trong khi dũng cảm chối bỏ quá khứ định kiến,

tối tăm, họ đã dẫn dần vươn tới tự do Vì vậy, họ là nạn nhân nhưng cũng là

nhân vật của sự khát vọng Xét cho cùng thì quá khứ đau thương, lỗi lâm đã

iềm tin để sống tốt đẹp hơn Nói như Lao Ty: “

1.3.1 Diện mạo chung của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đã ví von một cách hình tượng rằng.

“Cuộc sống luôn vỗ sóng vào văn học Mỗi thể loại như một một con thuyền

vượt sóng Con thuyển truyện ngắn hôm nay có những tay chèo lái khá không

bị chìm dưới lớp sóng mà biết khai mở những luồng lạch riêng vượt lên nhìn

bao quát và xuyên sâu khắp biển cả Và ông đã hoàn toàn có lý, bởi kể từ

cái mốc 1975, văn học - trong đó có truyện ngắn, tiểu thuyết đã bám sát cuộc

Với công cuộc đổi mới toàn xã hội, văn học ta, đặc biệt là văn xuôi

(trong đó có tiểu thuyết) đã chuyển mình khá mạnh mẽ Không xuôi chỉ kiểu êm dầm mát mái nữa, nó mạnh dạn phanh phui các mặt trái của xã hị

các uẫn khúc hoặc tráo trở của lòng người Nó bắt người đọc phải tự vấn

lương tâm, nó có tham vọng đánh thức dậy lòng nhân ái giữa một cuộc sống

cộng đồng đang xuống cấp nghiêm trọng

Tiểu thuyết sau 1975 tập trung nghiên cứu hiện trạng tỉnh thần xã hội sau chiến tranh - một hiện trạng phức tạp và đa dạng, đan xen các mặt tích

cực và tiêu cực Tính chất phức tạp của đời sống tinh thần xã hội là kết quả tắt yếu của hậu quả chiến tranh, của đời sống kinh tế khó khăn, của sự thâm

nhập các trào lưu tư tưởng từ bên ngoài vào Nhìn chung, các nhà văn đã

dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, không né tránh và viết về sự thật Chuyện đời thường “vì thể nỗi trội trong tiểu thuyết và truyện ngắn giai đoạn nảy,

thâm chí đã hình thành một quan niệm “Văn học đời thường” (còn gọi là

27

Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ được đón nhận nồng nhiệt như những cây bút

có khả năng làm nóng lên đời sống văn chương Đặt cuộc sống lên trên hết,

các cây bút trẻ dám bắt chấp những phán xét của dự luận, tin tưởng ở tài năng,

nghị lực và nhân cách của mình để phản ánh, để đầu tranh chồng lại cái xấu,

cái ác với những biến thái phức tạp khôn cùng của nó để vì một cuộc sống tốt

dep hơn, lý trí và nhân bản hơn

Giai đoạn này xuất hiện nhiều tiểu thuyết viết về con người bình thường với vô vàn những khúc quanh, những mặt khuất lấp trong cuộc đời họ

Đọc những trang viết này, có người không khỏi băn khoăn vì các truyện ít

trực tiếp miêu tả các sự kiên lớn của đời sống trong chiến đấu và sản xuất, ngược lại, có phần hơi thiên về chuyện đời thường Tuy nhiên, những băn

khoăn đó không tồn tại lâu, bởi con người và những vấn đề thuộc về con người từ lâu vẫn là tâm điểm khám phá của văn học Trong bối cảnh phức tạp

của đời sống xã hội Việt Nam sau 1975, con người lại càng phức tạp và khó

nắm bắt hơn bao giờ hết Cuộc sống vốn “đa sự" như cách nói của Nguyễn

Minh Châu - tác động hết sức khác nhau đến từng người, tạo nên số phận, cảnh ngộ riêng của họ Mỗi con người đều có vị trí và giá trị nhất định trước công đồng và lịch sử Dường như nhà văn muốn khám phá ra những điều thú

vi nay ở từng con người, soi sáng cái độc dáo, không lặp lại ở mỗi cá nhân

như một giá trị và nhân vị, phủ hợp với bản chất đời thường ở mỗi cá nhân Quan niệm về sự “đa trị” của con người xuất hiện trong giai đoạn này giúp các nhà văn khám phá những góc khuất, những tầng chìm trong tâm hồn nhân vật, khiến cho các hoạt động của họ không mang tính “dẹt”, “phẳng” mà hiện lên sự đa dạng, góc cạnh, nhiều chiều

'Về phương diện tự sự, các nhà văn trẻ mạnh dạn tiếp nhận và vận dụng

những nghệ thuật viết mới nhằm tạo nên diện mạo, hiện đại cho các tác phẩm

của mình Ví như truyện kỳ ảo, có Bến trấn gian của Lưu Sơn Minh, truyện

giả cổ tích kiếu Những ngọn gió Ha Tát của Nguyên Huy Thiệp, truyện dòng

ý thức kiểu Tiểm may Sai Gòn_ của Phạm Thị Hoài, truyện ngắn kiểu Kjch câm của Phan Thị Vàng Anh, truyền phi lý kiéu Mé /6 cia Pham Thi Hoài

1.3.2 Tiểu thuyết Tạ Duy Anh - một phong cách riêng độc đáo

Trên cái nền chung rộng lớn đó, xác lập một chỗ đứng cho mình đề

không bị nhòa di, không trở thành cái bóng của người khác là điều không hề

dé ding, nhung Tạ Duy Anh đã làm được điều này một cách rất thuyết phục Tiểu thuyết Tạ Duy Anh nương theo lối mòn những người trước đã đi nhưng không giẫm lên dấu chân của họ, tìm ra cái riêng độc đáo trong cái chung 'Văn Tạ Duy Anh hiền hòa nhưng không kém phần khốc liệt, vừa khiến người doc rung rưng nước mắt lại vừa khiến họ rùng mình vì sợ hãi trước những sự

thực dữ dội phơi bày trên trang giấy

Tiểu thuyết Tạ Duy Anh bày tỏ niềm quan tâm sâu sắc đến con người,

đặc biệt là vấn đề nhân cách, phẩm giá, đạo đức Nhà văn không ngần ngại

len lách vào những góc khuất sâu kín nhất trong tâm hồn con người và dũng

cảm phô ra trước ánh sáng thói tham lam, ích kỷ, vụ lợi, độc đoán, chuyên

quyền, hám danh lợi Ông truy đuổi gắt gao đến cùng cái ác Tác phẩm của ông nhiều khi ngột ngạt bởi một bầu không khí đặc quánh tội ác và những điều vô luân Nhưng không phải vì thế mà chúng ta đồng tình với việc một số

người tô ra nghỉ ngờ giá trị nhân văn trong văn chương Tạ Duy Anh Bởi sự

tổn tại của cái ác là sự thật mà các nhà văn có lương tâm không nên che đậy

người khác và huyễn hoặc bản thân mình Vì thế, viết về cái ác trong bản thân

con người thực chất là cách nhà văn chiếm lĩnh hiện thực cuộc sống ở bề rộng

và bề sâu của nó Mặt khác, tái hiện cái ác cũng là một hình thức chồng lại cái

de Theo Ta Duy Anh, để con người có thể chống lại cái ác, nhất thiết phải

ich tôi tâm đắc nhất là mô tả

giúp cho họ hiểu về nó một cách từng tận: "Cá

kỹ lưỡng, sống động về nó (cái ác) để mọi người dễ bề nhận ra Cái đẹp chỉ

h vì vậy mà không ít nhà phê bình nhận định rằng tác phẩm của Tạ

của con người, đồng thời đó cũng là noi lưu giữ nhân tính giữa bộn bể cái

xấu, cái ác Đọc tiểu thuyết Tạ Duy Anh, lắm khi thấy vang lên một giọng

mia mai chua chát “Ở các thời đại mà đặc điểm nôi trội là ăn cháo đá bát thì đáng kiếp có sống sờ sờ ra đấy cũng thế thôi” (Hắn) Nhiều lúc, ta lại gặp những ước mơ rất Chí Phèo: Muốn làm người tốt, muốn mang gương mặt thật

của mình chứ không phải là cái mặt nạ son phin Nhung dam đông không cho

anh làm điều đó: “Ông thật là người có lương tâm, nhưng tôi, để cái lương tâm ấy sau này đi gặp Phật, còn bây giờ ông còn cách duy nhất là đeo cái mặt

nạ son phần ấy và cổ quên đi nó là mặt giả (Người khác)

Tuy nhiên, viết về con người không hoàn thiện không phải để chế giểu,

nhục mạ, ghét bỏ con người mà dé hiểu, để khoan dung và thông cảm với

những lẻ loi, yếu đuổi, những nghiệt ngã của kiếp người Cho nên, ấn đằng

sau vẻ tần nhẫn của nhà văn chính là sự xót thương cùng một niềm tin bắt diệt

về nhân tính Điều đó lý giải vì sao những trang viết của Tạ Duy Anh toát lên

vẻ lạc quan với một niềm tin vào con người, vào khả năng tự cải tạo, tự thay đổi và vươn lên của họ

Về kỹ thuật viết, Tạ Duy Anh đã mạnh dạn thể nghiệm nhiều cách viết khác nhau để tránh lặp lại người khác và chính mình, đồng thời cũng để duy

ì cảm hứng sáng tác lâu dai Tiêu thuyết của Tạ Duy Anh có sự mô phỏng các hình thức sáng tác dân gian để tạo nên thể giới kỳ ảo, có sự hiện diện của

con người phi lý trong bối cảnh xã hội đầy ắp những sự phi lý, có các yếu tố

thuộc về phân tâm học như giấc mơ, sự ám ảnh tình dục, có nhiều dạng thức kết cấu khác nhau như dang song hành (Dịch quỷ sứ), dang kết cấu ngỏ

(Truyền thuyết viết lại) dạng kết cấu vòng trong (Xưa kia chị đẹp nhất

làng), dang ghi chép kiểu ký sự (Lão cò ra tỉnh)

N

mạo văn học Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, chúng ta không thể quen một

tên tuổi nồi trội trong thời kỳ này, đó là Tạ Duy Anh Ông nồi danh ngay tác

phẩm 8ước qua lời nguyễn Tiếp theo đó là Đi tìm nhân vật rồi đến Thiên

ết là mỗi lần trải nghiệm những gì đã qua được chắt lọc, ngưng kết ở dạng tinh túy nhất Chính số phận

chung, trong rất nhiều cây bút trẻ đang góp phần làm nên diện

thần sám hồi, Giã biệt bóng tối Mỗi lần ông vi

run rủi của cuộc đời là nguyên nhân dẫn ông đến với văn chương

Tạ Duy Anh được độc giả và giới phê bình dành tặng danh hiệu nhà văn viết về nông thôn Tạ Duy Anh cũng tự nhận *Tôi là nhà văn viết về làng

của mình” Thực tế chứng minh rằng những gì thuộc về máu thịt đã trở thành

thế mạnh thực sự của nhà văn Cho đến nay Tạ Duy Anh vẫn tiếp tục sáng tác với một bút lực dổi dào và không ngừng đổi mới, với phương châm “Viét tit

cả những điều tâm huyết với đất nước, với nhân dân, với con người, với tương

lai, với độc giả” Chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào sự ra đời của những

tác phẩm xứng đáng để đạt mang dấu ấn Tạ Duy Anh

31

CHUONG 2

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TỰ SỰ VÀ DIEM NHÌN

TRAN THUAT TRONG THIEN THAN SAM HĨI VÀ

GIA BIET BONG TOI CUA TA DUY ANH

2.1 HÌNH TƯỢNG NGUOI KE CHUYEN

2.1.1 Hình tượng người kế chuyện ngơi thứ nhất xưng tơi

Bat ky một tác phẩm nào cũng cĩ một hình tượng người kể chuyện trằn thuật của nĩ Dưới hình thức người trần thuật, tác giả “mách” cho độc giả cần hiểu các nhân vật như thế nào, giải thích những ý nghĩa thằm kín, những động

cơ bí dn phia sau, hành động của các nhân vật ấy cĩ sức thuyết phục đến mức tối đa về phương diện nghệ thuật Thơng thường, trần thuật từ ngơi thứ nhất diễn ra khi cĩ một nhân vật tơi đĩng vai trị kể chuyện từ đầu đến cuối

Ta Duy Anh thường sử dụng hình tượng người kể chuyện ở ngơi thir

nhất số ít Nhân vật này xưng “tợ”, tức anh ta đang kể chuyện vẻ chính mình

và những việc cĩ liên quan đến anh ta Đa số tác phẩm Tạ Duy Anh đều xây

dựng ngơi kế này

Theo lý thuyết Tự sự học, người kể chuyện ngơi thứ nhất được định

nghĩa như sau: “dạng này câu chuyện được kể lại bởi một người kể chuyện hiện diện như một nhân vật trong truyện Người kể chuyện là một nhân vật ở cấp độ hành động Người kể chuyện xưng tơi, tự sự dưới hình thức lộ diện cơng khai (tơi, chúng tơi, chúng ta, chúng mình) Người tự sự là một nhân

chứng đồng sự, nĩ vừa thuật truyện, đồng thời vừa tham gia vào câu chuyện

mà nĩ kể Vì vậy, nĩ ở cắp độ hành động, chứng kiến mà người ta gọi là cái tơi trải nghiệm ở cấp độ hành động

thể hiện ở cách sử dụng các biện pháp tư sự, bộc lộ cảm xúc chủ quan Tức là

có xu hướng giải minh bản thân của cái tôi Chính vì tính chất chứng kiến với tư cách là vai đồng lõa hay là đồng sự này, mà nhân vật kể chuyện bị hạn chế tầm nhìn Nó chỉ kể điều nó biết, nó chứng kiến Nó không thể kể

điều ngoài nó

Mặc dù, tằm nhìn của nhân vật kể chuyện bị hạn ch, nhưng người kế

chuyện có lợi thể bộc lộ chiều sâu nội tâm của chính mình cũng như các nhân vật mà nó hệ lụy Việc thay đổi hình thức tran thuật kể chuyện từ ngôi thứ ba, toàn năng và thượng để trong văn học cổ điển đến việc sử dụng ngôi thứ nhất,

kế chuyện công khai, vừa chủ quan, vừa khách quan, đã bộc lộ một khả năng khám phá chiều sâu của con người cá nhân trong văn hoc Roland Barthes goi

đó là cuộc hành trình giải phóng từ con người chúc năng sang con người cá thể - bản thể

Trong ngôi kể chuyện xưng tôi, đặc biệt là có một nhân vật “Tôi

tác giả với rất nhiều chỉ tiết tự truyện Đương nhiên, ta không thể máy móc

của

đồng nhất nhân vật này với con người tác giả ngoài cuộc sống thực tế Vậy người cằm bút chỉ chăm chú tới tính chân thật của tác phẩm nghệ thuật và anh

ta phơi bày cả những thói xấu thầm kín của bản thân để đạt tới sự chân thật

in tring với nhà văn Tạ Duy Anh Trong tác phẩm Thiền thân sám hồi, nhân vật chính là một hải nhi còn nằm

đó Và dường như quan điểm đó có pl

trong bụng mẹ chờ ngày ra đời Nhà văn Tạ Duy Anh đã để cho nhân vật hài nhỉ Ấy xưng tôi và kể chuyện ở hình tượng người kể chuyện ngôi thứ nhất Cách chọn người kể chuyện ngôi này của tác giả đối với nhân vật bảo thai

giống như cậu bé Kim Đồng trong Øáu vật của đời của Mạc Ngôn, cậu Oskar

trong Cái trống thiết của Gunter Grass hay bé Hon trong Thiền Sứ: của Phạm Thị Hoài Oskar quy lin vừa chế nhạo cái thế giới mà dưới mắt nó chỉ đáng

làm cho rối tung lên, lại vừa lợi dụng cái thế giới bắt toàn đó để thể nghiệm

33

khả năng cám dỗ, hủy diệt của mình Bé Hon trong Thién Siz cua Phạm Thị

Hoài đến thể giới với sứ mệnh của một Thiên sứ nhưng cuối cùng đành ra đi vì

mọi thông điệp cứu rỗi đều không ích gì trước một thế giới suy đồi toàn diện

Với ngôi kể chuyện này, cuộc sống hiện lên một cách rõ nét qua con mắt của một hài nhỉ Từ đó cuộc đời con người được phơi bảy ra chưa chát,

đắng cay và nghiệt ngã Đó là chuyện những người đàn ông đầy dục vọng,

chuyện những cô gái bị thất thân, những người din bà nhằm chán chuyện

chăn gối nhưng phải chấp nhận cuộc

nhưng không biết rõ cha đứa bé mình sắp sinh là ai vì đã chung đụng với

\g vợ chồng, những phụ nữ mang thai

nhiều người đàn ông cùng một lúc Mỗi người đàn bả mang thai đều có hoàn

cảnh riêng, số phận riêng và những đứa con của họ sẽ hạnh phúc hay bắt hạnh

khi quyết định chào đời hay trở về làm thiên thần mãi mãi

Với lỗi kể chuyện ngôi thứ nhất hấp dẫn, tác giả làm cho người đọc

cảm thấy mình đang có mặt trong câu chuyện theo dấu chân của người mẹ

mang nhân vật hài nhỉ, tham gia cuộc hành trình của những câu chuyện đời

thường có thật mà như huyền ảo, cổ tích Những câu chuyện đời thường ấy lần lượt được kế lại qua điểm nhìn của hài nhi Đầu tiên là câu chuyện của cô

gái bị gã họ Sở lừa làm tình nhân Anh ta đã có vợ ở quê giờ lại muốn nhóm

cái chân thủ trưởng nên không muốn để lộ mối quan hệ bắt chính của mình

“Khi bụng em ễnh ra nó khuyên em đi nạo Em sợ nó chạy làng cô giữ để ép

nó nên mới ra cơ sự này” [2, tr.7] Hóa ra động cơ thôi thúc hai người đến với

nhau không phải xuất phát từ tình yêu thực sự mà họ đến với nhau vì nhưng mưu tính riêng của mỗi người, rồi hậu quả họ gây ra sẽ trút hết lên đầu đứa trẻ

võ tội Từ khi chưa chào đời, nó đã bị cha bỏ rơi, mẹ oán hận: “Em mang con anh A trong bụng chẳng khác gì mang cục đú, mang cái nghiệp chướng Em chẳng có tình cảm gì với nó sắt Giá nó chết ngạt đi thì càng mừng ( ) Ra đi

mày Tao không ăn vạ bố mày thì thôi chứ mày quyền gì mà ăn vạ tao ” [2,

tr9] Đứa trẻ sẽ chào đời và sống giữa cuộc đời như thể nào, nó có thể tồn tại được với cả xã hội xấu xa, nghiệt ngã hay không? Khi chính người cha, người

mẹ không muốn sự có mặt của nó trên đời

“Tính hiệu quả của việc lựa chọn hình tượng người kể chuyện ngôi thứ

nhất mà Tạ Duy Anh thực hiện trong Thién than sém hoi là ở chỗ nhà văn

không cần biện giải, bình luận, thêm thắt gì mà tự cái cuộc sống đầy tội lỗi

kia cứ hiện lên rõ rằng như những thước phim tư liệu hết sức khách quan Cứ thế, toàn bộ câu chuyện được kể từ điểm nhìn của hải nhỉ và nẹt

linh hoạt trong cách dẫn dắt câu chuyện

Mở đầu Giả biệt bóng rối, Tạ Duy Anh để cho người kể chuyện đứng ở

điểm nhìn ngôi thứ nhất kể về những câu chuyện, những vụ việc lặt vặt mà

cha của nhân vật xưng tôi - người kể chuyện ghỉ lại khi ông được mời lập

biên bản sự việc vi phạm an ninh ở trong làng Tiếp đó, ngôi nhất được trao cho những nhân vật khác bao gồm: Thằng bé lang thang, ả Ca-ve, anh chàng làm thuê ở thành phó, nhà thiết kế Tắt cả các nhân vật đều được đặt ở ngôi kể

thứ nhất và luân phiên nhau với các đại từ nhân xưng như: Tôi, tao, tớ Mỗi nhân vật tự kể lại câu chuyện của đời mình hoặc do mình chứng kiến Người

đọc bị dẫn dắt vào ma trận của trò chơi chữ nghĩa và họ phải tự mình xâu chuỗi, suy đoán bởi mỗi nhân vật, mỗi câu chuyện là một mảng màu của cuộc

sống Tưởng chừng như độc lập và tách biệt nhưng cảng đến cuối tác phẩm, chúng cảng cho thấy sự gắn kết và dần hé lộ ra bí mật trong câu chuyện

‘Sir dung luân phiên và trao ngôi kể chuyện thứ nhất cho nhiều nhân vật

35

khác nhau, Tạ Duy Anh đã tạo nên một sự đổi mới mạnh mẽ trong nghệ thuật

tự sự đương đại Cách làm này đã giảm thiểu vai trò chỉ phối của nhà văn đối

với nhân vật cũng như cách nhìn nhận cuộc sống Nhà văn không còn là đắng

toàn năng, áp đặt quan điểm của mình Ông đề nhân vật tự suy tư, tự phơi bày

cuộc sống với những cung bậc khác nhau Hiện thực trong tác phẩm trở nên

không chỉ để thưởng thức như thưởng thức món ăn don sin, ma 6 day, ho

phải “lăn vào bếp” để cùng đầu bếp chính là nhà văn hoàn thành món ăn cho

riêng mình

Tom lai, sử dụng ngôi kể chuyện thứ nhất, nhân vật trong Thiền than

sám hồi đã có lợi thể bộc lộ chiều sâu nội tâm của chính mình cũng như các

nhân vật mà nó hệ lụy Nhờ ngôi kể này, sự nếm trải của nhân vật trần thuật,

những ký ức tuổi thơ, tình yêu và sự thù hận được tác giả truyền tải một

cách trọn vẹn và sâu sắc đến người đọc Cùng với đó, việc sử dụng luân phiên ngôi kể chuyện thứ nhất trong Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh cũng đã tạo nên nhiều góc quét khác nhau, làm cho đối tượng miêu tả trở nên đa chiều và làm

wong,

cũng cho phép nhà văn khai thác tối đa sức mạnh của tinh than dân chủ trong

cho người đọc hiểu rõ hơn, sâu sắc hơn vi Mặt khác, điều này

tư duy tiểu thuyết và tạo con đường riêng đến với trái tìm bạn đọc

2.1.2 Hình tượng người kế chuyện - tác giả

Chưa cần lộ diện trực tiếp ngay từ đầu tác phẩm, tự sự có khi đã cho thấy tác giả - người kể chuyện, không có vai trd gì ảnh hưởng đến diễn tiến

câu chuyện mà chi ghi chép và kể lại Đây chính là cách vào đề khách quan

của tiểu thuyết