Luận văn Thạc sĩ Khoa học: Nghiên cứu thành phần loài và vai trò chỉ thị môi trường của côn trùng nước (bộ Phù du, bộ Cánh úp, bộ Cánh lông) ở vùng Hải Vân, thành phố Đà

Đề tài Nghiên cứu thành phần loài và vai trò chỉ thị môi trường của côn trùng nước (bộ Phù du, bộ Cánh úp, bộ Cánh lông) ở vùng Hải Vân, thành phố Đà Nẵng nghiên cứu thiết lập thành phần loài côn trùng nước ở vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng; xác định được đặc điểm phân bố côn trùng nước ở vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng, đánh giá được vai trò chỉ thị môi trường nước của các họ thuộc ba bộ côn trùng ở nước vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng; đưa ra các nhóm giải pháp nhằm bảo vệ các loài đặc hữu, quý hiếm.

đời, quá trình lột xác chuyển từ đời sống dưới nước lên can, tập tính dinh

thành phần loài Phù du Mặt khác, sự phân bố của Phù du còn phụ thuộc vào

độ cao, độ che phủ của rừng

Gần đây, các công trình nghiên cứu để cập đến khả năng sử dụng Phù du

là sinh vật chi thi chất lượng môi trường nước vì nhiều loài thuộc bộ Phù du rất nhạy cảm với sự biến đổi của môi trường như một số công trình của

sống ở hầu hết các loại hình thủy vực nước ngọt như suối, sông, ao, hỗ, dat

ngập nước, thâm chí là các vũng nước tạm thời Ở châu Á, những nghiên cứu

về phân loại Cánh lông được thực hiện bởi khá nhiều các nha nghiên cứu côn trùng học nhu Ulmer (1911, 1915, 1925, 1927, 1930, 1932) với các công trình

về khu hệ Cánh lông ở Indonesia [46] Tác giả Dudgeon (1999) [50] da ghi nhận có 28 họ Cảnh lông ở vùng nhiệt đới châu Á Một số công trình khá đồ

sộ lên quan đến giai đoạn ấu trùng côn trùng của Wiggins (1986), trong đó có

ấu trùng của Trichoptera ở châu A [88]

Martynov, Kimmins và Schmid là các nhà côn trùng nước đặt nỀn móng cho việc nghiên cứu côn trùng Cánh lông ở Trung Quốc, An Độ, Pakistan Các nghiên cứu côn trùng Cánh lông ở Đông Nam Á chỉ dừng lại ở pha

trường thành Có nhiều khó khăn, hạn chế khi nghiên cứu pha ấu trùng do tồn tại các vấn để về định loại ấu trùng tới gi:

1g và loài Các khóa định loại của

bộ côn trùng Cảnh lông ở Đông Dương (Thái Lan, Lào, Cămpuchia và Việt Nam) dựa trên những nghiên cứu đã tiến hành ở khu vực này của các tác giả Wallace et al (1990), Edington & Hildrew (1995) và Wiggins (1996) So với các nướ

n lại ở Đông Nam Á, Thái Lan đã có các công trình khoa học

công bố về ấu trùng và con trưởng thành của bộ Cánh lông khá hoàn chỉnh nhờ một số chuyên gia côn trùng thực hiện nghiên cứu qua nhiều năm trên toàn bộ lãnh thổ đất nước như Radcmsuk (1999), Chaiyapa (2001), Sangpradub et al (1999), Payupwatanawong (2001) va Sirisinthuwanit (2001)

đã cung cắp những dẫn liệu quý bản vẻ sinh thái học, phân bố của bộ này tại

nước Sở tại

"Ngoài các công trình nghiên cứu ở các nước Đông Nam Á khu hệ Cánh

lông cũng được quan tâm nghiên cứu ở các quốc gia khác như: Án Độ,

Srilanka,Trung Quée Trong giai đoạn hiện nay, hướng nghiên cứu đánh giá chất lượng nước dựa trên đối tượng là các loài thuộc nhóm côn trùng này

được nhiều nhà khoa học quan tâm tìm hiểu Do đó, các công trình liên quan đến giai đoạn ấu trùng xuất hiện ngày càng đồ sộ như nghiên cứu của Wiggins

(1996) [62] Ở khu vue Bic My, Merritt RW & Cummins K.W (1996) [60],

đã xây dụng khóa định loại tới giống của bộ Cánh lông ở cả giai đoạn ấu

trùng và trưởng thành

Nhóm nghiên cứu Jasnos Olash, Kjell Ame Johanson, 2010 đã công bố mới 19 loài Cánh lông thuộc họ Dipseudopsidae cho khoa học Theo đó, 19 loài được phát hiện ở các nước như Ấn Độ, Malaysia, Lào và Việt Nam Trong đó có 14 loài côn trùng lần đầu tiên được công bổ ở Việt Nam thuộc 3 giống: Dipseudopsis, Hyalopsyche và Pseudoneureclipsis Địa điểm khảo sit đã phát hiện ra các loài côn trùng này là khu vực sông suối, ao hỗ của các tỉnh

Lâm Đồng, Cát Tiên, Quảng Trị, Ninh Bình, Bắc Cạn, Hải Phòng, Hà Nội,

Vinh Phúc và Hoà Bình [S2]

1.1.1.3 Bộ Cánh úp (Plecoptera)

Hiện nay, trên thể giới bộ Cánh ap (Plecoptera) biét khoảng 2.000 loài

và là một trong những nhóm côn trùng có các đặc điểm nguyên thủy với

nhóm có cánh hiện nay Hóa thạch của chúng được tìm thấy đầu tiên thuộc kỹ

Pecmơ, nó có những đặc điểm khác biệt với Cảnh úp hiện đại về số đốt bản và cánh ở phần ngực Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu vẻ phân loại học

của bộ này trên thế giới Đặc biệt, những nghiên cứu ở khu vực Đông Nam Á

và vùng Đông A (Ấn Độ Mã Lai) đã được để cập từ khá sớm Gin day, Du (2000a) [40], Du (200b) [41] đã công bố những tài liệu liên quan đến họ Cánh

úp lớn Perlidae ở miễn Nam Trung Quốc

Teizi Kawai, 1969 đã công bố kết quả điều tra thành phần loài của bộ Cánh úp (Plecoptera) thuộc khu vực Đông Nam A bao

có 4 loài mới đó là: Amphinemura minuta, Amphinemura gressitti,

16 loài (trong đó rotonemura (illigera, Rhopalopsole/emina) thuộc 8 giống 4 họ [55] Cánh úp

(Plecoptera) có vùng phân bố khá rộng, nhiều loài thích nghi với khi hậu lạnh

ở các suối của vùng ôn đới và khí hậu nóng ẩm ở vùng nhiệt đới Perlidae là

họ lớn nhất của bộ Cánh úp, được tìm thấy ở tất cả các khu vực địa lý sinh vật, ngoại trừ châu Úc và các đảo trên Đại dương (Sivec et ai., 1988) [82] Từ

những năm 1980, sự đa dang ciia ho Perlidae ở Đông Nam Á gồm 113 loài

thuộc 7 giống đã được biết tới nhờ các công bố của Zwick Trong đó, giống

Neoperla có số loài phong phú nhất chiếm hơn 75% tổng số loài (94 loài), tiếp theo là giống Phanoperla Banks (10 loài), giống Chinoperla Zwick (3

loài), Agnetina Klapálek (2 loài), Eirocorema Klapálek (1 loài) và Togoperla Klapdlek (1 loài)

ANeoperla (Nedham, 1905) là giống có số loài phong phú nhất của họ

Perlidae thường sống ở suối vùng nhiệt đới Đông Nam Á (Sivec, 1984) Giống này có vùng phân bố rộng, được tìm thấy ở Nearctic, Ethiopia, trên đắt

liền châu A và Đông Nam New Guinea (Dudgeon, 1999; Sivec et al., 1988, Zwick, 2000) Ở Trung Quốc đã xác định được gần 200 loài thuộc giống

Neoperla 6 Vigt Nam c6 9 loai: Neoperla angustilobata Zwick, N coronata Zwick, N hoabihnica Navis, N mnong Stark, N nova Zwick, N sungi Cao & Bae, N tamdao Cao & Bae, N yao Stark và N yentu Cao & Bae được công

bố, mô tả bởi Zwiek (1988) [92] va Cao et al (2007) [33] Giống 4gmerina, thuộc phân họ Perlinae trong ho Perlidae được ghỉ nhận bởi Klapálek vào năm 1907

“Theo phân vùng địa lý phân bố, có khoảng 41 loài Cánh úp thuộc họ

Perlidae sinh séng trong phan ìn Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, Lào,

‘Campuchia, Thái Lan, phía Tây Malaysia và Myanmar (Burma) Đã xác định được 60 loài có mặt ở các đảo Sumatra, Java vi Borneo cia Indonesia (Zwick 1982a, 1982b, 1983, 1986, Zwick & Sivec 1985), 18 loài được biết đến ở Philippin (Sivec, 1984, Zwick 1986b) Trong khi đó chỉ có mười bảy loài

thuộc họ Perlidae chính thức được biết đến tại Việt Nam (Zwick, 1986b,

1988; Stark 1987; Stark & Sivec 1991, 2005; Cao & Bae, 2006)

Giống Acroneuria thuộc phan ho Acroneuriinae trong họ Perlidse, được Pietet công bố năm 1841 Stark, Gaufm (1976) va Pescador ef al, (2000) phat

hign, m6 ta 15 loai Acroneuria ở vùng Nearctic Gan day, Grubbs & Stark

(2004), Stark & Armitage (2004), Stark & Kondratieff (2004a,b) bd sung

thêm 3 loài 4croneuzia vùng Nam Á (Nhật và Trung Quốc) và dãy Himalaya

ở khu vực Đông Á Kwai (1967) ghi nhận 4 loài Aeroneurzia ở Nhật Bản Wu

(1937-1938), Yang (1995a,b) và Du eLal (1999) công bố 7 loài 4czoneurzia

ở Trung Quốc Ở Việt Nam, chỉ có hai loài được biết đến là 4eroneuria

nobiliata và Acroneuria violacea được mô tả lại bởi Zwiek (193)

Morse J C., Yang Lianfang & Tian Lixin (1994) [6l]; Merit &

‘Cummins (1996) [60] khi nghién ctru khu hé Cánh úp ở Trung Quốc và Bắc

Mỹ, các tác giả đã xây dựng khóa định loại tới giống ấu trùng của bộ này, đó

là cơ sở cho việc định loại các loài thuộc bộ Cánh úp ở Trung Quốc và Bắc

Mỹ sau này

1.1.2 Nghiên cứu về vai trò chỉ thị sinh học cña côn tring ở nước

Từ những năm đầu của thế kỷ XX, tại các nước châu Âu vấn đề nghiên

cứu sử dụng Động vật không xương sống (ĐVKXS) cỡ lớn làm sinh vật chỉ thị để đánh giá và giám sát chất lượng nước ngọt đã rất được quan tâm

Phương pháp này ngày cảng được hoàn thiện và tỏ ra có nhiều ưu điểm, bởi lẽ

giám sát sinh học vừa tiện lợi trong sử dụng vừa đỡ tốn kém so với giám sắt hoá học và lại không gây ra ô nhiễm đối với môi trường [5] ĐVKXS cỡ lớn

.đặc biệt là côn trùng ở nước đang được sử dụng khá phổ biến ở châu

lánh giá nhanh chất lượng nước vì kết quả mang lại khả quan Các

nhà khoa học đang tập trung nghiên cứu và xây dụng những hệ thống xác định

Các chỉ số sinh học là một trong những phương pháp đo đạc thường

được sử dụng trong kiểm soát sinh học có thể kẻ đến như: sự phong phú của

Shannon - Wiener),

lh học của họ - Family Biotic Index (FBI) Các chỉ

thiết lập dựa vào khả năng chịu đựng sự ô nhiễm khác nhau giữa các sinh vật

các đơn vị phân loại, chỉ số đa dạng của quần xã (chỉ

đáy Điểm số về khả năng chống chịu của mỗi đơn vị phân loại được xác định

cho một kiểu ô nhiễm riêng lẽ thường là ô nhiễm chất hữu cơ Resh đưa ra chỉ

số EPT (độ phong phú của các bộ Ephemeroptera, Pleeoptera và Trichoptera

trong quần xã) (2013) Chỉ số này được sử dụng khá rộng rãi vì đây là những

nhóm nhạy cảm với sự ô nhiễm và dễ dàng định loại hơn những nhóm côn

trùng khác Hệ thống này sử dụng số liệu ở mức độ họ, mỗi họ được quy cho.

một điểm số phù hợp với tính nhạy cảm của nó với sự ô nhiễm hữu cơ Những

điểm số riêng của mỗi họ được cộng lại để cho điểm chống chịu tổng của mẫu Điểm tổng cộng này có thể chia cho tổng số cá thể trong mẫu tạo thành

điểm số trung bình của mỗi đơn vị phân loại EPT Chỉ số

T dang được sử

dụng rộng rai ở nhiều nước châu Âu, Bắc Mỹ cũng như Ân Độ, Úc, Thái Lan Chi sé EPT nằm trong khoảng từ 0 - 10,0 Chỉ số càng thấp nước càng sạch và ngược lại nước có độ ô nhiễm càng cao Dựa vào chỉ số EPT để đánh

giá chất lượng môi trường nước của từng điểm nghiên cứu theo bảng phân loại

Trong đó: [EPT Biotic Index = (TVx 4) + DỊ

TẾ: giá trị chịu đựng của họ (Bảng phụ lục 1.1)

4: số lượng cá thể của mỗi họ

Mức độ ô nhiễm hữu cơ

“H.C iu hig 6 nhiệm hữu cơ nhưng không đăng KẾ —|

Cổ đấu hiệu ð nhi

TỔ nhiệm hữu cơ nhẹ

Ô nhiễm hữu cơ ở mức vừa

—1 Ô nhiễm hữu cơ nặng _

nước với 6 nhiễm môi trường cia Hilsenhoff (1988a, 1988b) [45], [46]: từ 0

(rất nhạy cảm) lên đến 10 (ít nhạy cảm với ô nhiễm) Các nhóm động vật không xương sống cỡ lớn chủ yếu là côn trùng ở nước đang được sử dụng khá phỏ biển để đánh giá nhanh chất lượng nước ở Thái Lan, Bắc Mỹ và châu Âu.

Các phương pháp này được tiến hành tùy thuộc vào những cấp bậc khác nhau:

ca thé, quần thể, quần xã đến hệ sinh thái

Chỉ số EPT dựa trên mức chống chịu với mức độ ô nhiễm thủy vực của các họ côn trùng nước và sự có mặt hoặc vắng mặt của các họ côn trùng ở

nước thuộc các bộ Phù du (Ephemeroptera), Cánh lông (Trichoptera) va

Cánh úp (Plecoptcra) Việc phân tích các điểm số môi trường và giá trị EPT

(Schmidt et al 1998) [81] duge x4y dụng theo hai bude: (i) sy hiện điện của

các cá thể cho phép đánh giá các đặc điểm về môi trường sống của chúng, tính toán chỉ số sinh học và xác định chất lượng nước tại các điểm lựa chọn; (ii) kiểm tra sự khác nhau về chất lượng nước trong cùng một khu vực hoặc

giữa các khu vực với nhau dựa vào các nhóm đại điện Các số liệu được phân

thông số quan trọng cho độ phong phú EPT và chỉ số sinh học EPT Mức độ

chống chịu, mẫn cảm với ô nhiễm môi trường nước khác nhau theo hệ thống tinh điểm chống chịu của các họ côn trùng ở nước của HilsenhofT (1988): từ 0

(rất nhạy cảm) lên đến 10 (ít nhạy cảm với ô nhiễm) Mối liên hệ giữa chất

lượng nước và chỉ số EPT khá chặt chẽ, theo đó mức độ tăng của tác động sinh học đã làm giảm dần các loài nhạy cảm, dẫn đến làm giảm sự đa dạng về thành phần loài Kết quả nay xảy ra do số lượng giống, loài có sức chịu đựng, kém chỉ sinh sống ở những vùng nước sạch, trong khi đó cá

tốt ngày càng xuất hiện nhiều ở vùng nước ô nhiễm

Anila Paparisto, Erjola Keei, Bledi Pepa, David Muranyi (2008) [24] đã

chống chịu và tính nhạy cảm khác nhau của chúng trong những điều kiện lý hóa học môi trường nước Nhóm tác giả đã sử dụng chỉ số sinh học EPT đẻ

đánh giá nước mặt các sông Buna, Shkumbini và Vjosa dựa vào thông tin thu

thập số lượng quần thể còn trùng theo ba bộ Phù du, Cánh lông và Cánh úp Kết quả cho thấy chất lượng nước ở ba con sông này đều ở tình trạng tốt [24]

Halimi Eltjon, Paparisto Anila, Topi Dritan, Misja Kastriot (2010) [44]

đã sử dụng côn trùng nước làm chỉ thi sinh học của môi trường Bằng cách

phân tích sự đa dạng sinh học của Chuồn chuồn thông qua sự so sánh của các

dữ liệu về mối quan hệ giữa số lượng loài và chất lượng của môi trường nước, nhóm tác giả đã có những đánh giá về điều kiện môi trường của hệ sinh thái ở

dim Karavasta, hệ sinh thái nước châu thổ sông Shkumbini Thông qua quan

tính đặc trưng, tiêu biểu ở ba miền chưa được điều tra, nghiên cứu Từ năm

2000 cho đến nay, có một số công

ih nghiên cứu do các nhà côn trùng trong nước tiến hành độc lập hoặc kết hợp với nhà khoa học nước ngoài đã

công bố kết quả rất đáng khích lệ Sau năm 2000, một số công trình nghiên

cứu về bộ Phù du (Ephemeroptera) của Nguyễn Văn Vịnh, Cánh úp (Plecoptera) của Cao Thị Kim Thu và Hoàng Đức Huy nghiên cứu bộ Cánh lông (Trichoptera) được công bé trong và ngoài nước Theo đó, những công,

bố về dẫn liệu thành phần loài côn trùng nước ở Việt Nam, bổ sung danh sách

thành phần loài, mô tả các loài mới, cũng như xây dựng các khoá định loại tới

họ, giống và loài của một số bộ đã góp phần lắp dần những điểm trắng chưa

được quan tâm khảo sát

1.2.1 Nghiên cứu đã dạng loài

1.2.1.1 Bộ Phù dụ (Ephemeroptera)

Ở nước ta các hướng nghiên cứu hiện trạng, điều tra cơ bản về đa dạng

sinh học của nhiều nhóm động vật và thực vật khác nhau đã được thực hiện

‘Cho đến nay, việc nghiên cứu côn trùng Phù dư còn ít và tản mạn Đặc biệt là

ở các vườn Quốc gia và Khu bảo tổn, nơi có nhiều hệ sinh thái đặc trưng, chứa trong mình tính đa dạng sinh học cao và chưa được sự quan tâm nghiên cứu

Những năm đầu thể kỷ XX, đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu

về bộ Phù du ở miền Bắc của người nước ngoài Lestage (1921) mô tả loài

Ephemera duporli, một loài mới cho khoa học, dựa vào mẫu vật thu được ở

miền Bắc Việt Nam Do các loài thuộc giống Ephemera có kích thước lớn, phân bố khá rộng và để thu thập nên được tiếp tục nghiên cứu ở giai đoạn

này Navás (1922, 1925) đã công bố hai loài Ephemera longiventrss va

Ephemera innotata, can cit vao mau vat thu được ở miền Bắc Việt Nam [79] Sau ngày miền Nam giải phóng, đất nước thống nhất việc nghiên cứu

côn trùng ở nước từng bước phát triển Braasch và Soldán (1986) [S6], Braasch và Soldán (1988) [29] phát hiện thêm 2 giống mới là 4sionurus và Trichogeniella, đáng chủ ý 2 loài Asionurus primus va Trichogeniella

‘axillaris cho dén nay được xem là loài đặc hữu của Việt Nam

Khi nghiên cứu về khu hệ động vật không xương sống miền Bắc Việt

Nam, Đặng Ngọc Thanh (1967) đã mô tả hai loài mới cho khoa học là Thaleosphyrus viemamensis Dang thuộc họ Heptageniidae va ANeoephemeropsis cuaraoensis Dang [6] Cũng trong thời gian này một số nhà

côn trùng học nước ngoài tiếp tục công bố các loài mới dựa vào mẫu thu được

ở Việt Nam Tshenova (1972) [84], dựa vào mẫu vật Phù du thu được ở khu

vực suối vùng núi tỉnh Hoà Bình đã công bố giống mới là Viernamella

(Ephemerellidae) v6i loai chuan Vietnamella thani Tshenova Cho dén nay giống này vẫn được xem như là giống đặc hữu cho khu hệ Phù du ở Việt

Nam Cũng trong năm 1972, Tshenova công bố thêm một giống mới là

Asiatella (Ephemerellidae) với loài mẫu chuẩn là 4siz/ella /ermarara

Nguyễn Văn Vịnh & Yeon Jae Bae đã tiến hành nghiên cứu khu hệ Phù

du ở một số vườn Quốc gia, đồng thời công bố một số loài mới cho khu hệ Pha du ở Việt Nam và cho khoa học Nguyễn Văn Vinh (2003) [63], đã xây dựng khóa định loại và mô tả đặc điểm hình thái ngoài của một số loài thuộc

bộ Phù du ở Việt Nam Nghiên cứu này là cơ sở để phục vụ cho các hướng

nghiên cứu tiếp theo về bộ Phù du ở nước ta

Năm 2001, nhóm nghiên cứu Nguyễn Văn Vịnh, Hoàng Đức Huy, Cao Thị Kim Thu, Nguyễn Xuân Quang vi Bae Yeon Jae đã tiến hành nghiên cứu

sự phân bố theo độ cao thành phần côn trùng ở nước tại vườn Quốc gia Tam

Đảo [78] Kết quả đã xác định 145 loài, trong đó Phù du (Epemezoptera) 39

loài, Chuồn chuồn (Odonara) 26 loài, Cánh úp (Piecoptera) 12 loài, Cánh

lông (Trichoptera) 23 loài, Canh nira (Hemiptera) 12 loài, Cánh rộng (Megaloptera) 2 loai, (Lepidoptera) 2 loai, Canh cứng (Coieapfera) 17 loài và Hai cánh (Diptera) 12 loài

Trong 10 năm trở lại đây việc nghiên cứu côn trùng bộ Phù du ở Việt

Nam được đây mạnh Nhiều loài được phát hi iu tiên ở các sông suối

Việt Nam Trong đó nổi bật lên là các công trình nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Văn Vịnh và Bae Yeon Jae Nguyễn Văn Vịnh, Bae Yeon Jae, 2003 công bố loài Phù du méi cho khoa hye Polyplocia orientalis (Ephemeroptera: Polymitareyidae) & Việt Nam [66] Nguyễn Văn Vịnh, 2003 Kết quả nghiên cứu khu hệ Phù du (Ephemeroptera) ở Việt Nam đã xác định được 102 loài Phù du thuộc 50 giống và 14 họ [63] Cũng trong thời điểm đó, tác giả đã phân tích mẫu ấu trùng và trưởng thành thu thập từ năm 2000 - 2003 ở Việt

‘Nam, két qua da ghi nhan duge 8 loai ciia ho Leptophlebiidae, trong đó có 2 loài mới cho khoa học và 3 loài mới cho Vigt Nam (Choroterpes proba Uimer, C trifurcata Usno, C vittata Nguyen & Bae, Choroterpides major Ulmer, Habrophlebiodes prominens Ulmer, Isca fascia, I janiceae Peters & Tsui va Thraulus bishopi Peters & Edmunds) [64] Bang chú ý, trong thời gian này, tác giả đã công bố hai loài mới thuộc giống Afronurus (Heptageniidae) 65] và mô tả khóa định loại tới loai Potamanthellus unicutibius thude ho Neoephemeridae 6 Việt Nam [67]

Năm 2004, Nguyễn Văn Vinh, Bae Yeon Jae da céng bé loai méi Paegniodes dao thuộc giống Paegniodes Eaton (Ephemeroptera:

Heptageniidae) 6 Việt Nam Au trùng được phân biệt bởi bờ trước bên của

mảnh trước lưng hình tròn, môi trên hình tam giác, mang có các sợi nhỏ rất

phát triển, cơ thể có màu vàng sáng nhưng thiếu dấu hiệu rõ ràng [68]

Nguyễn Văn Vịnh, Bae Yeon Jae, 2004 đã mô tả loài mới Rhoenanthus sapa

và giai đoạn ấu trùng cia loai RA magnificus Ulmer (Ephemeroptera: 'Potamanthidae) ở Việt Nam [69] Kết quả cho thấy các loài Phù du thuộc họ Potamanthidae phân bỗ rộng khắp miền Holarctic va chau Á Nguyễn Văn

Vinh, Bae Jeon Jae, 2004 đã nghiên cứu 2 loài Phù du ging Thalersphyrus Eaton thuộc họ Heptageniidae (Ephemeroptera) là Thalerosphyrus

vietnamensis (Dang, 1967) va T separatus, miu Vat thu duge & Việt Nam [71] Nguyén Van Vinh va Bae Yeon Jae, 2004 tiến hành mô tả đặc điểm hình

thái và chắn loại 6 loài ấu trùng giống Epeorus thuộc họ Heptageniidae ở Việt Nam [72] Nguyễn Văn Vịnh và Bae Yeon Jac, 2004 mô tả hai loài mới thuộc giống Iron (Iron matinus, Iron longitibius - Heptageniidae) ở Việt Nam [70]

Năm 2005, Nguyễn Văn Vịnh công bố kết quả điều tra thành phần Phù

du (Insecta: Ephemeroptera) tai Sa Pa [22] Đã xác định được 53 loài thuộc 31

giống và 11 họ Phù du, trong đó có 4 loài mới cho khoa học được công bố.

vào năm 2003 - 2004 và 10 loài lần đầu tiên ghi nhận cho khu hệ động vật

Việt Nam Cũng trong thời gian này, Nguyễn Văn Vinh & Bae Jeon Jae, 2005

đã công bổ, bổ sung 2 loài mới của họ Heptageniidae (Ephemeroptera) cho khu hệ Phù du Việt Nam Hai loài này được mô tả dựa trên mẫu ấu trùng thu thập từ năm 2000 đến 2005 Loài Compsoneuria thienenmnamni phân bỗ ở độ

cao 200 - 600m, trong khi loài Rhithrogena parva duge tim thấy trên các vùng núi cao 400 - 2400m [73]

Năm 2006, Nguyễn Văn Vịnh Bae Yeon Jae đã công bố về mặt phân loại hoc ho Potamanthidae (Ephemeroptera) ở Việt Nam gồm có 6 loi

Rhoenanthus distafiucus Bae & McCafferty, Rhoenanthus magnificus Ulmer,

Rhoenanthus obcurus Navas, Rhoenanthus sapa Nguyen & Bae, Rhoenanthus

sp va Potamanthus formosus Eaton [74] Nguyén Van Vinh, Bae Yeon Jae,

2006 đã mô tả ấu trùng 4 loài thuộc giéng Torleya (Ephemeroptera:

Ephemerellidae) 6 Vigt Nam (Torleya naga, Torleya nepalica, Torleya grandiennis và Torleya sp.) [76] Giéng Torleya thuộc họ Ephemerellidae được Lestage mô tả vào năm 1917 Nguyễn Văn Vịnh va Yeon Jae Bae, 2006

đã bỗ sung mới 3 loài Phù du họ Ephemerellidae cho khu hệ côn trùng nước Việt Nam [75]

Nguyễn Văn Vịnh, Bùi Thanh Vân, Phạm Đức Thắng, 2007 tiến hành nghiên cứu thành phần loài Phù du (Insecta: Ephemeroptera) ở vườn Quốc gia

Bi Doup - Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng đã xác định được 48 loài thuộc 30 giống

của 7 họ thuộc bộ Phù du Họ Leptophlebiidae có 5 loài thuộc 4 giống Họ Ephemeridae và Teloganodidae chỉ có 1 loài, 1 giống Họ Ephemerellidae có

5 giống và 12 loài Họ Caenidae có 2 loài thuộc 2 giống Họ Heptageniidae có

10 giống 16 loài Họ Baetidae có 11 loài thuộc 7 giống [23]

Nguyễn Văn Vịnh, Bae Jeon Jae, 2008 đã xác định hai loài mới thuộc giống Ephacerella (Ephacerella longicaudata va Ephacerella commodema)

của họ Ephemerllidae (Ephemeroptezz) ở Việt Nam Trong đó loài

Ephacerella commodema là một loài mới được công bỗ ở Việt Nam [77] Năm 2011, Nguyễn Văn Hiểu và nnc đã tiến hành nghiên cứu thành phần loài và sự phân bổ của Phù du tại suối Mường Hoa, vườn Quốc gia Hoàng

Liên, tỉnh Lào Cai Kết quả đã công bố 71 loài thuộc 35 giống và 12 họ Phù

du; trong đó họ Baetidae có số lượng loài và giống nhiều nhất Về phân bố theo độ cao, số lượng loài ở khu vực giữa nguồn chiếm ưu thế hơn so với

vùng đầu nguồn và cuối nguồn [2]

1.2.1.2 Nghiên cứu về bộ Cánh úp (Plecoptera)

6 Việt Nam, những nghiên cứu đầu tiên về thành phần loài Cánh úp đã được Kawai (1969) tiến hành và để cập đến trong các công trình của mình

tan, Sau

„ khoảng những năm 1980 trở lại dây, các nghiên cứu về thành

phần loài Cánh úp mới thực sự được bắt đầu quan tâm đến bởi nhiều nhà khoa

học của châu Âu như Zwich (1988); Stark (1999) Nội dung nghiên cứu chỉ

tập trung vào việc mô tả hình thái và công bố một số loài mới dựa vào mẫu vật giai đoạn trưởng thành thu được ở một vài địa điểm ở Việt Nam Nguyễn

Van Vinh va cộng sự (2001), khi nghiên cứu về nhóm côn trùng nước ở vườn

“Quốc gia Tam Đảo đã ghỉ nhận sự có mặt của 12 loài Cánh úp thuộc 3 họ

[78] Các công bố gần đây đã xác định được 66 loài Cảnh úp ở Việt Nam

(Cao Thị Kim Thu, 2002) [31] Cao Thị Kim Thu (2002), đã xây dựng khóa định loại tới một số loài và giống Cánh úp ở Việt Nam [31] , công trình là cơ

sở khoa học cho các nghiên cứu về bộ Cánh úp ở nước ta

Năm 2009, Cao Thị Kim Thu va cộng sự, đã tiền hành nghiên cứu thành

phần loài Cảnh úp (Plecoptera) ở các tỉnh miền Trung (từ Quảng Bình tới

Quang Nam, trong thời gian từ 2004 đến 2008) Kết quả đã xác định được 22

loài thuộc 10 giống, trong đó có 4 loài mới cho khoa học đã được công bố trong năm 2007 và bồn loài lần đầu tiên ghi nhận cho khu hệ động vật Việt

'Nam [10] Cũng trong năm này đã phát hiện và mô tả thêm hai loài mới nữa cũng thuộc họ Perlidac là Acroneuria bachma và Acroneuria magnifica [34]

‘Cao Thi Kim Thu va Bae Yeon Jae, 2009 Két qua diéu tra về thành phần loài

thuộc giống Phanoperla, là giống đặc hữu của châu Á Nghiên cứu cho thấy

chúng tổn tại ở đảo và bán đảo thuộc Đông Nam châu Á đến tiểu lục địa Ân

Độ, bao gồm Sri Lanka và Himalaya, 19 loài được biết từ vùng này Cao Thị

Kim Thu đã có một số công bố loài mới họ Perlidae ở Việt Nam Loài

Neoperla needham, N sungi, N tamdao được phát hiện vào năm 2007 trong

đợt khảo sát tại khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam [33] Năm 2008 đã mô

tả loài Neaperlaps viemnamellus dựa trên các mẫu vật của trứng, con đực và cái trưởng thành [37] Năm 2007, Cao Thị Kim Thu công bố các loài mới thuộc họ Cánh úp lớn (Perlidae) cho khu hệ Cánh úp Việt Nam, đó là loài Agnetina den Cao & Bae, 2007 [32, 33] và loài Chinoperla rhododendroma Cao & Bae, 2007 [35] [9] Cũng trong thời gian này, tác giả công bố về đặc

điểm chân loại, các loài mới phát hiện ở Việt Nam thuộc giống Tyloperla

(Perlidae) ở Việt Nam [36] Năm 2009, loài mới Phanoperla nameattien được

công bố dựa trên các mẫu thu được ở miền Nam Việt Nam [38] Nam 2011, Cao Thị Kim Thu tiến hành điều tra thành phần loài bộ Cánh úp (Plecoptera)

ở khu rừng đặc dụng Phia Oắc, Nguyên Bình, Cao Bằng Kết quả đã xác định được l6 loài thuộc 12 giống và 14 họ thuộc bộ Cánh úp, trong đó có 1 loài

mới cho khoa học (eoperlops viernamellus Cao & Bae) đã được công bố vào năm 2008; 1 loài (Kamimuria punctata Sivec & Stark, 2008) lần đầu tiên ghỉ

nhận cho khu hệ động vật Việt Nam Trong số 14 họ thuộc bộ Cánh úp có mặt

ở khu rừng đặc dụng Phia Oắc - Cao Bằng, họ Perlidae bao gồm có 11 loài,

chiếm số lượng nhiều nhất (71,5%) Các họ còn lại mỗi họ chỉ có duy nhất 1

loài và hiu như chưa xác định được tên loài [11] Danh lục các loài thuộc họ

“Cánh úp lớn (Perlidae) ở Việt Nam được Cao Thị Kim Thu (2011) công bố

gần đây nhất gồm 70 loài thuộc 13 giống, trong đó có 55 loài đặc hữu của

có khoảng 273 loài thuộc 73 giống, 23 họ Tuy nhiên, theo đánh giá của các

chuyên gia côn trùng, trên thực tế còn đa dạng hơn nhiều Kết quả điều tra

nghiện cứu của Hoàng Đức Huy (2005) đã xác định được 198 loài Cánh lông,

ở Việt Nam và các nghiên cứu theo hướng phân loại học của Cánh lông dang tiếp tục được nghiên cứu [46] Nguyễn Văn Vịnh và công sự (2001) định loại được 23 loài thuộc 16 họ của bộ Cánh lông ở vườn quốc gia Tam Đảo khi nghiên cứu về nhóm côn trùng nước tại khu vực này [72]

Hoàng Đức Huy, Bae Yeon Jae, 2007 tién hành nghiên cứu giống

‘Stenopsyche McLachlan (Stenopsyche: Trichoptera) ở Việt Nam [49] Tác giả

đã xác định được 6 loài của giống S/enopsyche được công bố trước đây ở Việt

Nam Các loài thude giéng Stenopsyche duge ghi nhan: Stenopsyche angustata (Martynov, 1930), S dakpri, S siamensis (Martynov, 1931), S

ulmeri (Navas, 1932) vi 2 au tring (Stenopsyche sp.1 va Stenopsyche sp.2)

Loai Stenopsyche coomani (Navas, 1932), Stenopsyche fissa (Navas, 1932) và Stenopsyche vicina (Navas, 1932),

Hoang Bite Huy vi Bae Yeon Jae, 2005 công bố loài Tinodes reuso Malicky & Chantaramongkol cùng bốn loài khác được xác định ở giai đoạn

ấu trùng (Psychomyia VL.1, Paychomysia VL.2, Paduniella VL.1 va Tinodes VL.1) thuộc ho Psychomyiidae ở Việt Nam Trong đó, gidng Psychomyia và Paduniella lin đầu tiên cũng được ghỉ nhận [47]

Hoàng Đức Huy và Bae J ae Yeon, 2006 tién hành nghiên cứu để so sánh

mức độ đa đang côn trùng ở nước giữa suối Đắk Pri ở miền Nam Việt Nam

với st

¡ Gapyeong ở miền Trung của Hàn Quốc, kết quả cho thấy ở suối Đắk

Pri c6 268 loài, 230 giống, 91 họ và 7 bộ gần gắp đôi số lượng loài, giống, ho côn trùng ở nước của suối Gapyeong (133 loài, 98 giống, 51 họ và 8 bộ), Bộ Cnh ip (Plecoptera), bộ Cánh lông (Trichoptera), bộ Phù du (Ephemeropter),

bộ Hai cánh (Diptera) có số loài phong phú nhất, ngược lại bộ Cánh cứng

(Coleoptera), bộ Chuồn chuồn (Odonata) và bộ Cánh nửa (Hemiptera) kém da

dạng [48]

Jung Sang Woo, Nguyễn Văn Vịnh, Nguyễn Quang Huy vi Bae Yeon

Jae, 2008 Kết quả nghiên cứu về quần xã côn trùng ở nước tại các suối vùng núi Sapa, phía Bắc Việt Nam đã xác định được 216 loài thuộc 139 giống, 61

họ và 9 bộ: 53 loài Phù du (Ephemeroptera), 9 loài Chuồn chuồn (Odonata),

15 loài Cánh úp (Plecoptera), 7 loài Cánh nửa (Hemiptera), 35 loài Cánh cứng, (Coleoptera), 1 loài Cánh rộng (Megaloptera), 29 loài Hai cánh (Diptera), 66 loài Cánh lông (Trichoptera) và 1 loài Canh vay (Lepidoptera) [53]

Hoàng Đức Huy và cộng sự, 2009 [3], tiến hành điều tra tính đa dạng

Doup Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng Nội dung của nghiên cứu là khảo sát thành phần loài côn trùng thủy

côn trùng ở nước theo cấp suối tại vườn Quốc gia

sinh ở các cấp suối tại vườn Quốc gia Bi Doup - Núi Ba va tim hiểu sự phân

bố của các loài côn trùng nước theo từng cắp suối phụ thuộc vào nhóm chức năng mà chúng tham gia Từ đó đánh giá sự đa dạng của côn trùng thuỷ sinh theo cấp suối tại vườn Quốc gia Kết quả đã xác định được 9 bộ côn trùng ở nước (Coleoptera, Diptera, Ephemeroptera, Hemiptera, Lepidoptera, Megaloptera, Odonata, Plecoptera, Trichoptera) với 45 họ tại cde cp subi 1, 3

và 5 Nghiên cứu cũng chia các họ côn trùng nước thành 05 nhóm chức năng, dinh dưỡng: dinh dường theo cách lọc vật vụn min, dinh dường theo cách

gom lượm vật vụn mịn, dinh dưỡng theo cách cào nạo vật vụn thô, sử dụng

mảnh vụn hay dinh dưỡng theo cách cắt nhỏ vật vụn thô và nhóm bắt mỗi

"Nhóm các nhà nghiên cứu gồm Jasnos Olash, Kjell Ame Johanson, 2010

đã công bố về các loài côn trùng nước thuộc họ Dipseudopsidae

(Trichoptera) Theo đó, 19 loài côn trùng mới phát hiện cho khoa học có mặt

ở các nước như Ấn Độ, Malaysia, Lào và Việt Nam Trong đó có 14 loài côn

trùng mới được công bố ở Việt Nam thuộc 3 giống: Dipseudopsis,

Hyalopsyche va Pseudoneureclipsis Địa điểm khảo sát để phát hiện ra các loài này là các khu vực sông suối, ao hồ của các tỉnh Lâm Đồng, Cát Tiên,

‘Quang Trị, Ninh Bình, Bắc Cạn, Hải Phòng, Hà Nội, Vĩnh Phúc và Hoà Bình 'Công bố này không những có ý nghĩa trong lĩnh vực khoa học nghiên cứu cơ

'bản về đa dạng sinh học, bảo tồn nguồn gen, môi trường mà còn góp phần rất lớn cho công tác đánh giá tác động môi trường ở các vùng sông, suối, ao, hỗ ở

nước ta [52]

1.2.1.4 Nghiên cứu vẻ vai trỏ chỉ thị sinh học của côn trùng ở nước tại Vigt Nam

Nguyễn Xuan Quynh (2001) [8], đã xây dụng quy trình quan trắc và

đánh giá chất lượng nước ngọt bằng ĐVKXS ở Việt Nam thông qua quá trình nghiên cứu ở hai miền Bắc Nam Ở phía Bắc, việc nghiên cứu bắt đầu từ dãy

núi Tam Đảo xuống sông Cà L

thuộc thành phố Đà Lạt, suối Đáo Ta Dun và sông Đa Nhim Từ kết quả nghiên cứu và dựa trên hệ thống tính điểm của Anh, tác giả đã đưa ra một hệ

thống tính điểm phù hợp với điều kiện Việt Nam cùng với quy trình quan trắc

và đánh giá chất lượng nước bằng ĐVKXS cỡ lớn Ở Việt Nam, các nghiên

cứu giám sát sinh học chất lượng nước được chú trọng trong 10 năm trở lại

đây

và sông Cầu, còn ở phía Nam là các thủy vực

Nguyễn Văn Khánh và nnc (2007) đã sử dụng động vật không xương

sống cỡ lớn đánh giá chất lượng nước bề mặt tại cánh đồng Xuan Thiéu, phường Hòa Hiệp, quận Liên Chiều, thành phố Đà Nẵng [4]

Hoàng Đình Trung với những nghiên cứu sử dụng chỉ số EPT để đánh giá chất lượng môi trường nước mặt của suối Ta Lu (2017) [15], VQG Bach

Mã (2012) [13, 16], vùng Hải Vân - TT Huế (2013) [14], suối Năm Cống,

Bạch Xã và Đồn Nhất tại vùng Hải Vân, tỉnh Thừa Thiên Huế [17, 18, 19] đã

cho những kết quả chứng tỏ thấy sử dụng chỉ số EPT là tương đương với

những đánh giá môi trường nước bằng phương pháp hóa học [13, 16]

22 giống, 30 loài; bộ Cánh úp (Plecoptera) có 2 họ, 7 giống, 9 loài; bộ Cánh lông (trichoptera) có 9 họ, 12 giống, 15 loài [16]

Nhìn chung, việc nghiên cứu côn trùng ở nước trên thể giới đã được tiền hành cơ bản trên nÍ

Tĩnh vực, từ nghiên cứu thành phần loài, sinh học, sinh

thái đến nghiên cứu khả năng sử dụng côn trùng ở nước như là chỉ thị sinh học Các nghiên cứu chỉ ra rằng côn trùng nước rất nhạy cảm với mọi thay đổi

về môi trường sống, chúng được sử dụng như là nhóm chỉ thị có giá trị trong

giám sát, đánh giá các tác động làm biến đổi chất lượng môi trường nước

"Tuy nhiên, việc nghiên cứu sinh học, sinh thái và vai trò chỉ thị của côn trùng,

ở nước tại Việt Nam cho đến nay vẫn còn hạn chế.

Việc nghiên cứu côn trùng ở nước vùng Hải Vân cũng như ở các vườn

Quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên và các thủy vực khác ở Việt Nam mới

được tiến hành rải rác trong thời gian ngắn, hơn nữa các nghiên cứu thường

tập trung xây dụng danh lục loài ở một họ hay một bộ cụ thể Đặc điểm sinh thái và vai trò thực tiễn của côn trùng ở nước còn ít được quan tâm nghiên

cứu và để cập Cho đến nay, đã có công bố về côn trùng nước ở khu vực Hải vân thuộc địa phận tỉnh Thừa Thiên Huế của Hoàng Đình Trung Và vùng Hải

vân thuộc địa phận TP Đà Nẵng chưa được nghiên cứu và đề cập đến trong các nghiên cứu gần đây

2 DAC TRUNG CO BAN VE DIEU KIEN TU NHIEN, KINH TE XA HỌI VÙNG NGHIÊN CỨU

2.1 Vị trí địa lý

Khu vực Hải Vân, TP Đà Nẵng thuộc địa bàn phường Hòa Hiệp Bắc,

quan Liên Chiểu, TP Đà Nẵng Phía Bắc giúp với khu vực Hải Vân - TT Huế,

phía Nam 1 phần giúp với biển, phía Tây tiếp giáp với địa phân VQG Bạch

Mã, phía Đông kéo dài ra đến biển

2.2 Điều kiện tự nhiên

Dãy Trường Sơn nằm ở phía Tây miền Trung Việt Nam trải dài từ phía

Bắc đến phía Nam tạo thành xương sống của Đông Dương tách biệt Việt Nam

và Lào Doc theo ranh giới phía Nam của tinh Thừa Thiên - Huế, dãy Trường Sơn nhô ra hướng Biển Đông Dãy núi Hải Vân với các đính núi tròn có hình dạng và độ cao khác nhau cũng đổ ra hướng Biển Đông Đỉnh núi cao nhất trên bờ biển có độ cao 253m Đèo Hải Vân trên Quốc lộ 1 có độ cao xấp xi 475m vugt qua hai ngọn núi có độ cao là 724 m ở phiá Bắc và núi Hợi có độ

cao 1192m về phía Tây

Các sườn núi phía Bắc và Nam có kết cấu phức tạp và dốc đứng Các sườn đốc thường có độ dốc từ 30-35 độ tại những nơi có độ cao thấp, một số.

nơi độ đốc oó thể vượt quá 40-45 độ Nhiều vách đá dựng đứng xuất hiện

không những ở khu vực có các đỉnh núi cao mà còn ở những khu vực có độ

đốc thấp dọc theo các thung lũng, làm tăng độ ghỏ ghề của địa hình và dễ gây

và đá lăn

Nhìn chung sông và suối trong khu vực nghiên cứu có giới hạn độ dài

Hầu hết các con suối có độ rộng hẹp, độ dốc cao theo hướng vĩ độ tạo thành nhiều thác nước có dòng chảy mạnh vào mùa mưa [7]

- Nhiệt độ trung bình năm 25.6

~ Nhiệt độ cao nhất trung bình 29,0

độ thấp nhất trung bình 22/7%C

độ cao nhất tuyệt đối 40,9%

~ Nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối 102%

- Lượng mưa trung bình năm 2066mm

~ Lượng mưa ngày lớn nhất 332mm

~ Số ngày mưa trung bình năm 144 ngày

~ Số ngày mưa trung bình nhiều nhất : 22 ngày

cách xa trung tâm thành phố nhưng trong những năm gần đây phường Hòa Hiệp Bắc có tốc độ đô thị hóa rất nhanh, cơ sở hạ tằn được đầu tư nhiều khu dân cư mới được hình thành, tốc độ tăng dân số cơ học nhanh Đặc biệt cuối

năm 2016, quận Liên Chiểu được công nhận quận Đô thị loại 1, đây là cơ hội

cho phường Hòa Hiệp Bắc phát triển trong các linh vực dịch vụ, thương mại

“Trên địa bàn phường Hòa Hiệp Bắc cũng có các trụ sở cơ quan doanh nghiệp, khu công nghiệp Liên Chiều và trường Cao đẳng Giao thông Vận tải

có quy mô ngày cảng lớn với hằng ngàn công nhân, học sinh, sinh viên Ngoài

dân cư đô thị hiện có, trong những năm sắp đến phường Hòa Hiệp Bắc được

sự quan tâm đầu tư nhiều công trình lớn như: Cụm cảng Liên Chiểu, khu du

lich sinh thai Lang Van [1] [21]

CHUONG 2

DOI TUQNG, DIA DIEM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

1, Đối tượng

~ Thành phần loài côn trùng nước ở vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng, tập

trung nghiên cứu ba bộ: bộ Phù du (Ephemeroptera), Cénh úp (Plecoptera) và

bộ Cánh lông (Trichoptera)

2 Thời gian

~ Đề tài được tiến hành từ tháng 4 năm 2017 đến tháng 12 năm 2017 tại

các thủy vực vùng Nam Hải Vân, thành phố Đà Nẵng

STT Địgđiếm - Đaiđộ Đặc điểm thũy vực

thu mẫu cao

PM Sm chảy thấp nhiều vùng nước đứng

Nén subi dang eubi lớn và đã túng nhỏ, tốc độ đồng

2 MỞ lOm — chảy thấp íteác vùng nước đứng chủ yêu là khu vực

giữa các đá tăng

FM 200 Nẽn suối dạng cuộilốn và đi tăng vừm tốcđộ đồng

chảy tương đối nhanh

~ Sử dụng bản đồ địa hình, bản đồ hiện trạng, thiết bị định vị toàn cầu GPS

để xác lập điểm điều tra đại diện cho các đai cao và sinh cảnh khác nhau của vùng nghiên cứu Các thu mẫu và đặc điểm thuỷ vực (hình 2.1)

Hinh 2.1: Bản đồ điểm thu mẫu theo dai dp cao 4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu thực di

* Phương pháp thu mẫu côn trùng ở nước

lại Một khung sắt được gắn với một túi lưới, khung sắt còn lại tự do Kích

thước mắt lưới 1000km và có dùng thay đổi linh động tùy chất nền để giữ côn.

trùng bên trong va lọc nước Khi thu mẫu, khung tự do được gắn vào nén suối

để xác định diện tích thu mẫu, khung có lưới dựng vuông góc 90° với khung

tự do để thu thập côn trùng (hình 2.3)

“Hình 2.2 Vot tay Hinh 23 Vot Surber

* Phương pháp tiền hành thu mẫu định lượng

Mẫu được thu định lượng bằng lưới Surber (50cm x 50em, kích thước

mắt lưới 0,2mm) Sau khi lưới được đặt chắc chắn, dùng tay rửa nhẹ các hòn

đá lớn, nhỏ có trong khung lưới để mẫu rơi vào túi lưới, sau đó dùng chân sục lớp nền đáy để thu các côn trùng sống chui rúc bên dưới Dòng nước sẽ cuốn

các sinh vật này trôi vào phía trong va bị giữ lại bởi lưới

* Phương pháp thụ mẫu định tính

Mẫu vật ngoài tự nhiên được thu thập theo phương pháp điều tra côn

trùng nước của G E Jr Edmunds er al (1976) [42] 6 noi có nhiều bụi cây thủy sinh dùng vợt sục vào các bụi cây và rễ cây ven bờ suối, ở nơi mức nước cạn thì nhắc đá lên và bắt mẫu bám phía đưới bằng panh mềm để tránh nát mẫu, Mẫu vật sau khi thu được ngoài tự nhiên được bảo quản bằng formalin

4% hoặc cồn 90°, sau khi phân tách mẫu thành các phenon, đánh mã số Đối

với dòng chảy hẹp hoặc vũng nước nhỏ thì việc thu mẫu được thực hiện bằng,

vợt cằm tay (kích thước mắt lưới 1mm).

4.2 Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm

4.2.1 Phương pháp phân tích mẫu côn trằng nước

~ Dụng cụ phân tích mẫu bao gồm: Côn, kính lúp, kính hiển vi, dia petri, khay, panh mềm, kim nhọn, lam kính, lamen,

~ Quan sát đưới kính lip, kính hiển vi nhằm xác định các đặc điểm hình thái dùng để định loại, các phần của cơ thể dùng để xác định như đầu, mắt,

bụng, mang, phần phụ miệng, Sử dụng kính để đếm số lượng các chỉ tiêu

hình thái, số loài và số cá thể thu bằng phương pháp định lượng tại các điểm

thu mẫu

- Phương pháp định loại dựa vào các đặc điểm hình thái là phương pháp

cổ diễn đang được nhiều nhà khoa học sử dụng phổ

hiện nay trong

nghiên cứu côn trùng học thủy sinh ở nước ta và nhiều nước khác trên thế giới Cụ thể:

+ Đối với Bộ Phù du, sử dụng các tài liệu định loại của các tác giả trong

và ngoài nước đã được công bổ: J V Ward (1992) [87]; M J Quigley (1993) [80]; R W Merrit & K W Cummins (1996) [60]; Nguyễn Văn Vịnh (2003) [63], Hoang Dinh Trung (2012) [16]

+ Đối với bộ Cánh úp mẫu vật được định loại dựa trên các tài liệu: Cao Thị Kim Thu (2002, 2008) [31] [37]: R W Merritt & K W Cummins (1996) 60]

+ Đối với bộ Cánh lông dựa trên các tài liệu: R W Menitt & K W Cummins (1996) [60]

"Hình 2.8 Hình thái ngoài của ấu tràng Cánh lông (theo Wiggins, 1988)

4.2.2 Đánh giá mỗi trương quan thành phân loài

Đánh giá quan hệ thành phần loài côn trùng ở vùng Nam Hải Vân với các khu hệ khác (heo công thức Sorencen (1948)

Công thức: § = 2C/ (4 + B) Trong đó

S: Hệ số gần gũi của 2 khu hệ

A: Số loài của khu hệ A

B: Số loài của khu hệ B

.C: Số loài chung của 2 khu hệ

4.2.3 Phương pháp xử lý số liệu

~ Xử lý số liệu bằng phần mềm Microsoft Excel, 2013

~ Xử lý ảnh bằng phần mễn Photoshop CC.

CHƯƠNG3

KẾT QUÁ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

1 Thành phần loài côn trùng ở nước tại vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng

1.1 Danh lục thành phần loài

Qua quá trình điều tra và phân tích, đã xác định được 41 loài thuộc 26 giống và 12 họ của 3 bộ: Bộ Phù du (Ephemeroptera) có 25 loài thuộc 15

giống, 4 họ; bộ Cánh úp (Plecoptera) có 9 loài thuộc 5 giống, 4 họ; bộ Cánh

lông (Trichoptera) có 7 loài thuộc 6 giống, 4 họ ( bảng 3.1)

Bang 3.1 Danh lục thành phần loài côn trùng ở nước tại vùng Hãi Vân,

§ — Rhoenanthus obscusrus Sodan & Putz, 2000+ ++

9 Rhoenanthus speciosus Sodan & Putz, 2000 a ee

()_— Heptagenidae 1Ô — 4ưomwusprimus Braasch & Soldin, 1986 + + + +

12 Ecdyonurus cervina Braasch & Soldan, + +

1984

13 Ecdyonurus andi Braasch & Soldin, 1984+ > +

1Š — Epeorusbifircates Braasch & Soldán 1979 + + + +

16 Epeorus hieroglyphicus Braasch & Soldin, + + + >

21_— Paegniodes dao Nguyen & Bae, 2004 + +> + (4) Ephemeridae 22 — Drunella perculta Allen, 1971 ++ +

H— Bộ CẢNH ÚP—PLECOPTERA,

() —Perlidae 26 — Aoroneuria bạchma Cao & Bac, 2007 „+

29 Neoperlops vieinamellus Cao & Ba, 2006+ =

(6) — Chloroperlidae 30 Chloraperla torrentium Poctet, 1841 * +

Ớ) Leuetridae 31 — Leutra geniculate Linnaeus, 1758 + +

(8) Nemouridae '33 Amphinemura delosa Ricker, 1952 + =F

I Bj CANH LONG - TRICHOPTERA

(9) Stenopsychidae

(0) Hydropsychidae 36 — Hydropsyche napaea Mey, 199 +s +

(1) Rhyacophilidae 39 Ryacophila olahi Armitage & Arefila, + + +

1.2 Cấu trúc thành phần loài

'Cũng như bắt kỳ một tổ chức nào, quần xã có cấu trúc đặc trưng, giúp nó thực hiện đầy đủ chức năng sống để tồn tại và phát triển ôn định Tinh chat này được thể hiện ở thành phần và số lượng cá thể của từng loài

Thành phần loài côn trùng ở nước thu được tại vùng Hải vân, TP Đà Nẵng đều là những loài có nguồn gốc sống ở suối rừng mưa nhiệt đới Thành

phần loài được sắp xếp trong các giống, họ, bộ Cấu trúc này tạo nên tính đặc trưng cho hệ sinh thái

“Trong tổng số các loài côn trùng ở nước thu được tại vùng Hải Vân, TP

Đà Nẵng, bộ Phù du (Ephemeroptera) có số họ, giống, loài cao nhất, với 4 họ (chiếm 33,33% tổng số họ), 15 giống (chiếm 57,69% tổng số giống), 25 loài (chiếm 60,97% tổng số loài) Tiếp đến là bộ Cánh úp (Plecoptera) có 4 họ (chiếm 33,33% tổng số họ) 5 giống (chiếm 19,23% tổng số giống), 9 loài (chiếm 21,95% tổng số loài); bộ Cánh lông (Trichoptera) có 4 họ (chiếm

như nhau, chiếm 33,33% tổng số họ Họ có số giống cao nhất là họ Heptagenidae voi 8 giống, tiếp đến là họ Ephemeridae và Hydropsychidae với

3 giống, họ Baetidae, Potamanthidae, Perlidae, có 2 giống, các họ còn lại mỗi

Hinh 32 Biéw dé lệ % số giống của TPL côn rùng ở nước tại vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng

Thành phần loài Côn trùng ở nước tại vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng có 26,

giống, trong đó đa dạng nhất về bậc

15 giống (chiếm 57,69%), xếp thứ 2 là bộ Cánh lông (Trichoptera) có 6 giống,

(chiếm 23,07%); bộ Cánh úp (Plecoptera) có 5 giống (chiếm 19,23%) Giống

loài, các giống Rhoenanthus, Ecdyonurus, Ephemera, Leutra, Amphinemura,

Rlyacophila có cùng 2 loài, các giỗng còn lại là các giống 1 loài

* Xét về bậc loài

c

(chiếm 60,97%), tiếp đến là bộ Cánh úp (Plecoptera) có 9 loài (chiếm

21,95%), bộ Cánh lông (Trichoptera) có 7 loài (chiếm 17,08%),

“Bảng 3.3 Chu rác các bộ, họ, ng và loài Côn tring ở nước tại vàng Hãi Vân,

TP Đà Nẵng

‘Thanh phin loài Côn trùng ở nude tai ving Hai Van, TP Đà Nẵng khá da

dạng về bậc taxon Ở mỗi bậc taxon, các nhóm có số lượng nhiều và đặc trưng cho quần xã gọi là nhóm wu thé Ở một quản xã nhất định thường có mặt một

số loài nhất định đặc trưng về mặt thành phần cho quần xã đó Mỗi hệ sinh

thái với điều kiện tự nhiên khác nhau có thành phần loài đặc trưng không

giống nhau

“Trong tổng số 12 họ Côn trùng ở nước mà chúng tôi đã xác định được tại

vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng, số họ có nhiều loài không nhiều, chiếm số lượng cao nhất là họ Heptagenidae thuộc bộ Phù du (Ephemeroptera) có 8 giống (chiếm 30,77%), 12 loài (chiếm 29,28%), tiếp theo là họ Ephemeridae có 3 giống (chiếm 11,54%), 4 loài (chiếm 9,76%); họ Hydropsychydae thuộc bộ Cánh lông (Trichoptera) có 3 giống (hiểm 11,54%), 3 loài (chiếm 7,32%); họ Potamanthidae thuộc bộ Phù du (Ephemeroptera) có 2 giống (chiếm 7,69%),

5 loài (chiếm 12,2%); họ Baetidae thuộc bộ Phù du (Ephemeroptera) va ho

Perlidae thuộc bộ Cánh úp (Plecoptera) mỗi họ có 2 giống (chiếm 7,69%), 4

loài (chiếm 9,76%), các họ Leuetidae, Nemouridae thuộc bộ Cánh úp

(Plecoptera) va Rhyacophilidae thuộc bộ Cánh lông (Trichoptera) mỗi họ có l

giống (chiếm 3,84%), 2 loài (chiểm 4,88%), các họ còn lại chỉ có I giống

(chiếm 3,84%), 1 loài (chiếm 2,44%) Tổng số họ có I giống, I loài là 3 (chiếm 25% tổng số họ) (bảng 3.3)

“Trong tổng số các họ côn trùng ở nước thuộc 3 bộ mà chúng tôi đã xác

định được ở vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng, có số họ ưu thế đa số là thuộc bộ

Phù du (Ephemeroptera) Đã ghi nhận được 5 họ có trên 4 loài (bảng 3.4, bảng 3.5 và hình 3.5) được xem là các họ có tu thế,

Bang 3.4 Tinh da dang trong taxon bậc họ của TPL Can trừng nước tại ving Hai Vin,

img 3.5 Tinh we hE vé lod ince ho Com ting 1P Di Ning @ mre to ving Ht Vn,

‘on bê 2 SỐ Týylệ% Số TYR%

[GHeptagenidae GPotamanthidae ØJBaetdae WElEphemeridae _ Peridae

, ngoài ra sự tắc động qua lại lẫn nhau và can thiệp của con

trường sống của chúng Ở các độ cao

khác nhau thì điều kiện nhiệt độ, độ m, thành phần động - thực vật thủy sinh

cũng có những đặc trưng riêng, nên thành pl

hình, kiểu rừng, đai cao và sinh cảnh khác nhau

2.1 Đặc trưng đa dạng thành phần loài phân bố theo độ cao

Để xác định đặc điểm phân bố của các thành phần loài côn trùng ở nước

tại vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng theo độ cao, dựa vào bản đô địa hình và thiết

bị GPS phân chia các điểm nghiên cứu nằm trong 5 đai chính so với mực

nước biển: Đai 1: dưới 100 (m), dai 2: 101 (m) đến 200 (m), đai 3: 201 (m)

đến 300 (m), đai 4: 301 (m) đến , đai 5: 400 (m)

Dai | va 2: kiểu rừng ở đây được xác định là rừng thưa, có những điểm

ây bụi, nền suối dạng cát, cuội sỏi vừa lớn, có đá tảng nhỏ

chủ yế

Bai 3 và 4: kiểu rừng ở đây được xác định là rừng rậm thường xanh mưa mùa nhiệt đới, nền suối dạng cát sỏi, đá cuội lớn và có đá tảng lớn

Đai 5: Kiểu rừng nguyên sinh rậm thường xanh cây lá rộng chưa bị tác

động nhiều, thực vật rậm chiếm ưu thế, nền suối dạng đá cuội, tảng tương đối

lớn

Kết quả khảo sát phân bố các bậc taxon trong thành phần loài theo độ

lượng

cao của ba bộ côn trùng ở nước vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng cho thấy

loài và giống có sự khác biệt theo độ cao nhưng không nhiều (bảng 3.6) Bang 3.6 Số lượng bậc họ, giống, loài côn trùng ở nước phân bồ theo độ cao ở'

Ving Hai Van, TP Đà Nẵng

Số lượng *

+

20 1s

Hình 3.6: SỐ lượng bậc họ, giống, loài côn trùng ở nước phân bồ theo độ cao ở'

Vang Hai Van, TP Đà Nẵng

Ta thấy số lượng loài côn trùng nước nhiều nhất tại đai độ cao thấp và giảm dần khi lên cao (đai 1: 2§ loài, đai 5: 20 loài) Sự khác nhau về điều kiện sinh thái như nhiệt độ, tốc độ dòng chảy, tính chất nền đáy, lượng thức ăn đã ảnh hưởng đến số lượng thành phần loài của côn trùng nước

So với các đai 4 và 5 thì tại các đai 1 và 2 có nhiệt độ môi trường nước

cao hơn, tính chất nền đáy là cát, sỏi làm tốc độ dòng nước thấp hơn, các

vùng nước đứng cũng nhiều hơn và là hạ lưu làm lượng mùn hữu cơ tại đây

cũng cao hơn nên có số lượng tập trung các loài nhiều

Tại các đại độ cao 4 và 5 tính chất nền đáy là chủ yếu là đá lớn, tốc độ

dòng chảy lớn và là thượng lưu làm lượng mùn hữu cơ tại đây không nhiều,

nên số lượng loài ít dần

2.2 Đa dạng các nhóm sinh thái Côn trùng ở nước phân bổ theo sinh cảnh

'Việc phân chia cấu trúc sinh thái của khu hệ côn trùng ở nước là một vấn

đề rất phức tạp và chỉ mang tính chất tương đối Trên cơ sở thành phần loài đã xác định được, đặc điểm phân bố và một số đặc điểm thích nghỉ sinh thái,

chúng tôi phân các loài côn trùng nước có mặt tại vùng Hải Vân, TP Da Ning

theo 2 nhóm sinh thái phân bố theo sinh cảnh

*Nhóm côn trùng phân bồ chủ yếu ở các khe suối nước chảy

Qua quá trình khảo sát thu mẫu ở các khe suối tại vùng Hải Vân, TP Đà Ning chúng tôi nhận thấy một số loài côn trùng nước phân bố ở các khe suối

nước chảy, đây là những loài thích nghỉ với môi trường nước có độ oxy hòa

tan cao, Điều đó liên quan đến độ dốc của khe suối, độ trong của nước Tốc

49 dong chay mạnh làm xáo trộn dòng nước, làm tăng độ oxy hòa tan tạo điều

kiện thuận lợi cho các loài côn trùng ở nước tồn tại và phát triển Các khe suối vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng thường có độ dốc tương đối, bắt nguồn từ rừng nhiệt đới và mang nhiều phế thải hữu cơ Đồng thời độ trong cũng như dòng

thuộc bộ Phù du (Ephemeroptera) có những đặc trưng thích nghỉ với môi

trường sống như hô hấp bằng cách lấy oxy hòa tan trực tiếp, những tắm mang góp phần quan trọng để lấy oxy Thuộc nhóm này gồm các đại diện thuộc họ

Heptagenidae, lodi Potamanthus sp và Potamanthus sp: thuộc họ Potamanthidae, cic loai Rhyacophila sp thuộc họ Rhyacophilidae, trong bộ

“Cánh lông (Trichoptera) thích nghỉ với vùng nước chảy mạnh

*Nhóm côn trùng phân bồ ở vùng nước đứng

Đặc trưng tại vùng là nơi có dòng chảy chậm và thành phần các hạt vô

cơ, hữu cơ lơ lững có kích thước nhỏ lắng đọng xuống nền đáy tạo thành mùn Các khe suối tại vùng Hải Vân, TP Đà Nẵng có dòng chảy mạnh, tuy

nhiên tại các vùng chắn đá hoặc các vùng eo suối thường tạo ra những vùng nước nhỏ hoặc vừa Ở đó có dòng chảy chậm, mùn bã hữu cơ tích lũy nhiều.