Bên cạnh đó cảm thụ không chỉ là nghe tiếng chim hót, mưa rơi hay thậm chí là những trận cuồng phong bão tố, sấm sét liên hồi, không chỉ là những cảnh vật của thiên nhiên mà cả những côn
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐH SP NGHỆ THUẬT TW
KHOA VĂN HÓA NGHỆ THUẬT
***
BÀI TIỂU LUẬN
MÔN: TÂM LÝ HỌC NGHỆ THUẬT
ĐỀ TÀI
Các dạng cảm thụ nghệ thuật và biện pháp phát triển năng lực cảm thụ âm nhạc cho học sinh
Họ và tên: BÙI MINH ĐỨC
Giảng viên giảng dạy: Nguyễn Mai Hương
Hà Nội, Ngày 5/4/2022
Trang 2Mục lục Trang
2 Các biện pháp phát triển cảm thụ âm nhạc cho học sinh 10
3.1 Phương pháp dạy học chưa cá thể hóa trong hoạt động học tập
3.2 Hứng thú học âm nhạc của học sinh chưa cao 13
4 Các biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề 13 4.1 Phương pháp dạy học cá thể hóa trong hoạt động học tập của học
4.2 Biện pháp tạo sự hứng thú học âm nhạc của học sinh 14
Trang 3PHẦN I: Mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Âm nhạc là tài sản vô hình không thể thiếu trong đời người, trong một tộc người, trong một cộng đồng tùy theo mức lớn nhỏ mà được coi là dân tộc, quốc gia, thời đại, hay toàn thể nhân loại Âm nhạc được sinh ra từ cá thể sang tạo để bày tỏ cảm xúc và sẻ chia với
cá thể khác Đó là mối liên kết giữa người với người, là sự đồng cảm,
là tiếng nói chung có thể không cần đến ngôn ngữ giữa các dân tộc khác nhau trên khắp địa cầu, giữa các thời đại khác nhau xuyên suốt chiều dài lịch sử Thực hành âm nhạc giúp con người ta không những giúp con người ta trở nên nhạy cảm, giàu trí tưởng tượng, trí nhớ tốt, biết lắng nghe, mà còn rèn giũa những phẩm chất khác nhau như tính kiên nhẫn, tính kỷ luật, tính đồng đội
Âm nhạc có một ý nghĩa vô cùng quan trọng với đời sống con người, đặc biệt là trẻ em Học môn âm nhạc giúp trẻ em trở nên thông minh hơn, học toán, lịch sử, địa lý tiến bộ hơn Tạo điều kiện cho trẻ
em học âm nhạc là đã cho các em một nền học vấn toàn diện không chỉ về khoa học mà còn về nghệ thuật và cái đẹp Tâm hồn trẻ thơ vì thế mà sẽ trở nên phong phú, đằm thắm và sâu sắc Việc giáo dục một con người toàn diện không chỉ giáo dục cho họ về đạo đức tốt, có trình độ hiểu biết, nắm chắc các kiến thức khoa học xã hội, mà còn phải giáo dục cho họ biết, phân biệt, biết nhìn nhận, biết thưởng thức cái đẹp cho cuộc sống nói chung và cuộc sống của mình nói riêng Vì vậy có thể nói rằng, giáo dục thẩm mỹ cho con người là không thể thiếu được Hay âm nhạc, người ta ví như một món ăn tinh thần không thể thiếu trong cuộc sống loài người, đặc biệt là ở thời đại 4.0 phát triển mạnh mẽ như ngày nay Mà một trong những con đường gió dục thẩm mỹ hiệu quả nhất là thông qua các môn học về giáo dục nghệ thuật Trong đó, âm nhạc có vị trí vô cùng quan trọng Đặc biệt trong những năm gần đây, bộ GD và ĐT đã điều chỉnh lại nội dung
Trang 4giáo dục nghệ thuật trong nhà trường và coi đây là môn học bắt buộc trong đó có môn Âm Nhạc
Âm nhạc là phương tiện hiệu quả nhất trong giáo dục thẩm mỹ, đặc biệt là bậc tiểu học, thông qua môn học này, đã hình thành cho các em những kiến thức ban đầu về ca hát, về những kiến thức về nhạc lý sơ đẳng nhất có ở phân môn tập đọc nhạc này, đặc biệt là trang bị cho các em có 1 thế giới tinh thần thoải mái hơn, giúp các em phát triển toàn diện hơn, từ đó giúp các em học tập các môn khác tốt hơn Bên cạnh đó, việc rèn luyện khả năng nghe nhạc chuẩn xác, phát triển tai nghe góp phần vào việc giáo dục văn hóa âm nhạc cho các
em là việc vô cùng cần thiết
Với mong muốn nâng cao chất lượng dạy học âm nhạc tại nhà trường Bản thân tôi đã học hỏi những người có kinh nghiệm trong công tác dạy học, nghiên cứu và tìm ra một số các biện pháp dạy học cho các em thông qua để tài:” Các dạng cảm thụ nghệ thuật và biện pháp phát triển năng lực cảm thụ âm nhạc cho học sinh”
2 Mục đích nghiên cứu
Các dạng cảm thụ nghệ thuật
Đưa ra một số biện pháp dạy tập đọc nhạc cho học sinh
3 Đối tượng nghiên cứu
Dạy học môn âm nhạc ở các cấp học
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp vấn đáp
- Phương pháp thực hành
PHẦN II NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
Trang 51.1 Các dạng cảm thụ nghệ thuật
Cảm thụ là là hoạt động của tâm lý khi chúng ta thưởng ngoạn một tác phẩm nghệ thuật hay một cảnh thiên nhiên đẹp VD: Trước cảnh xuân về, trăm hoa đua nở, cây cối đâm chồi nảy lộc, chim chóc đua nhau bay lượn … Đứng trước cảnh trời nước bao la, tâm hồn chúng ta cảm thấy sảng khoái lâng lâng thậm chí gạt tất cả những lo toan phiền muộn sang một bên, trong giây phút đó ta như thây hoa như đang cười trong ánh dương, chim hót như lời chào đón đầy mời mọc và trìu mến, tâm hồn như có gì thật hạnh phúc, hân hoan…
Bên cạnh đó cảm thụ không chỉ là nghe tiếng chim hót, mưa rơi hay thậm chí là những trận cuồng phong bão tố, sấm sét liên hồi, không chỉ là những cảnh vật của thiên nhiên mà cả những công trình sáng tạo của con người cũng đem lại cho chúng ta những cảm xúc và nhận thức tương tự, khi bạn xem một bức tranh, lật giờ từng trang thơ, một bộ tiểu thuyết, nghe một bản nhạc, xem những vở kịch, bộ phim nào hay trong khoảnh khắc đi qua các công trình sáng tạo ấy ta như nối gót theo tác giả mà đi vào một thế giới khác đó là một thế giới đầy thi vị của những trận chiến, lòng ta cũng hồi hộp lo âu cho nhân vật, tâm trạng cũng buồn khổ, thất vọng với nhân vật, tâm hồn chúng ta như lạc vào thế giới khác, dù là các công trình thiên nhiên hay tác phẩm nghệ thuật thì đó cũng gọi là cảm thụ
Khái niệm cảm thụ: Là ấn tượng do một sự vật nào đó dấy lên những tác động vào giác quan chúng ta Đó là các hình ảnh tâm lý được tạo nên từ các cảm giác bên trong và ở các rung cảm thông thường này của bất kỳ một cá nhân nào chúng ta đều có toàn quyền tìm ra điểm xuất phát của mọi sự miêu tả hiện thực chủ nghĩa và mọi bức tranh hư cấu trong nghệ thuật
Các nghệ sĩ rất nhạy cảm đối với hoàn cảnh xung quang và biết đưa vào bức tranh hết nét này đến nét khác mà trước đó đã trông thấy bằng chính mắt mình, đã tóm bắt được bằng toàn bộ tình cảm và tinh thần hung phấn của mình
Vậy đâu là ngọn nguồn, là gốc rễ trong quá trình cảm thụ? Người nghệ sĩ muốn có cảm thụ nghệ thuật cần có 3 yếu tố:
Trang 6- Hiện thực khách quan
- Não
- Hiện thực khách quan phải được phản ánh ở trong não tức là phải để lại vết
Như vậy nghệ thuật muốn có ý nghĩa phải luôn gắn liền với hiện thực khách quan, nếu mọi hình tượng rời thực tại đều là huyễn hoặc,
do đó quá trình sáng tạo nghệ thuật công phu là thế phải phản ánh được hiện thực khách quan, phải là hơi thở của cuộc sống Nếu người nghệ sĩ không có sự trải nghiệm thì làm sao phản ánh cuộc sống một cách chân thực
Ngay từ thời, Arixtot đã coi nghệ thuật như là phương tiện thanh lọc tình cảm con người Sự cảm thụ tác phẩm nghệ thuật làm con người trở nên cao quý, cho tâm hồn trở nên thanh khiết chữ Hy Lạp (Katarxix) Tác phẩm nghệ thuật có thể giải phóng tâm hồn con người khỏi một tình cảm tầm thường, thấp hèn thoát khỏi mọi cái xấu và cái tiêu cực Ông nhấn mạnh mối liên hệ giữa nghệ thuật và hoạt động đạo đức vì nhận thấy nghệ thuật là một cơ chế tổng hợp cảm xúc mà trước hết là đạo đức
Có 2 dạng cảm thụ nghệ thuật:
* Dạng 1: Người sáng tạo nghệ thuật (Ở đây chính là các nghệ sĩ):
Họ thường cảm nhận cái đẹp thiên về hiện thực khách quan
Tất cả những gì người nghệ sĩ miêu tả hay đúng hơn là được tái hiện một cách sinh động, đều là những điều đã được tái hiện một cách sinh động, đều là những điều đã được cả người khác trải qua vô số lần rồi: hoặc đúng y như thế, hoặc gần đúng như thế; song chỉ một số ít người có khả năng truyền đạt sự thể nghiệm của mình như một hồi tưởng về một điều có thật, làm thỏa mãn được chúng ta bằng sự phác họa hình ảnh sâu sắc và trung thực, làm chúng ta cảm thấy cái điều được nghệ sĩ cảm thụ là một sự thật Khả năng này ở người nghệ sĩ cần được đánh giá như một trong những đặc điểm cố cữu của tài
Trang 7năng, một trong những phẩm chất quý báu tạo thành bản thân tài năng nghệ sĩ
+ Khi cảm thụ thẩm mỹ, người nghệ sĩ thường cảm nhận cái đẹp khách quan theo khuynh hướng bên trong sẵn có của mình, đồng thời những xúc cảm thẩm mỹ trong sự cảm thụ thường mãnh liệt và nồng cháy
VD: Khi cảm nhận cái đẹp nhiều khi một tấm lưng còng của bà già lại gợi lên nhiều cảm hứng hơn cả hình thể của thiếu nữ Bên ngoài nhìn không cho là đẹp nhưng đặt trong không gian nghệ thuật, đặt trong bối cảnh sáng tạo cái không đẹp đó trở thành cái đẹp trong nghệ thuật Họ cảm nhận cái đẹp theo cách riêng, theo cái nhìn chủ quan
Nghệ sĩ trong trạng thái cảm xúc mà nhận diện lẽ sống, trách nhiệm và ý nghĩa cuộc đời Công chúng nghệ thuật cũng tiếp nhận, giải mã ý nghĩa, giá trị của một tác phẩm, một hình tượng nghệ thuật trong trạng thái cảm xúc, mà thiếu nó thì không thể có quá trình thụ cảm, thưởng ngoạn nghệ thuật Cũng như vậy, những cảm xúc trong sáng tạo và thụ cảm nghệ thuật không phải là những cảm xúc thuần thuý, mà là những cảm xúc mang tính trí tuệ, được nảy sinh trên cơ sở vốn tri thức, phông văn hoá của nghệ sĩ hoặc người thụ cảm Những người có phông tri thức, văn hoá rộng hẹp khác nhau sẽ có cảm xúc
và thị cảm nghệ thuật nói riêng và thẩm mỹ nói chung một cách khác nhau Tri thức phong phú và sâu sắc, đặc biệt là tri thức trong lĩnh vực thẩm mỹ sẽ là một trong những nhân tố tạo nên sự tinh tế của thị hiếu
và do đó, sự tinh tế của cảm xúc Đó còn gọi là tính chủ thể trong sáng tác
VD: Trước một đóa hoa hồng, con người có thể có những cảm xúc khác nhau Nếu là nhà khoa học, người ta chú ý đến khả năng, mức độ tăng trưởng của nó trong những điều kiện khí hậu, môi trường, phân bón, sự chăm sóc Nếu là nhà kinh tế, người ta lại chú
ý đến giá cả, thị trường tiêu thụ sản phẩm Nếu là người thưởng ngoạn thì vẻ đẹp tự nhiên, màu sắc hài hòa của đóa hoa hồng sẽ thu hút sự chú ý và làm cho họ rung động Như vậy, đóa hoa hồng tồn tại khách quan với nhà khoa học, nhà kinh tế, người thưởng ngoạn
Trang 8Ðiều này cũng có nghĩa là đối với người này, đóa hoa hồng hiện lên trước mắt như một hiện tượng thẩm mĩ và người khác thì không, lúc này hiện lên như một hiện tượng thẩm mĩ còn lúc khác thì không Ở đây, cũng cần hiểu rằng, nếu không có nhà khoa học, không có nhà kinh tế, không có người thưởng ngoan, đóa hoa hồng vẫn tồn tại một cách khách quan như đã từng tồn tại từ xưa đến nay, nhưng nó không tồn tại trong mối quan hệ với kinh tế, khoa học, thẩm mĩ
VD: Bài thơ TRăng
Mẹ bảo trăng như lưỡi liềm
Ông rằng trăng tựa con thuyền cong mui
Bà nhìn như hạt cau phơi
Cháu cười quá chuối chin tươi ngoài vườn
Bố nhớ khi vượt Trường Sơn
Trăng như cánh võng chập chờn trong mây
Như vậy, con người nhận thức thế giới bằng các giác quan của mình, nhưng khi đã có vốn sống vốn kinh nghiệm cá nhân rồi thì chúng lại chi phối rất mạnh vào hoạt động cảm giác, vào chuẩn nhận cảm của cá nhân về thế giới Mỗi thành viên trong gia đình cảm nhận trăng theo cách riêng của mình, họ liên tưởng hình ảnh trăng non đầu tháng bằng vốn sống kinh nghiệm của nghề nghiệp của lứa tuổi, các
đồ dùng dụng cụ đồ vật thường ngày mà mỗi cá nhân sử dụng Như thế có nghĩa là vẫn một sự vật hiện tượng khách quan nhưng mỗi người đều cảm nhận một cách khác nhau Điều này cho thấy cần phải tôn trọng sự khác biệt của cá nhân về cảm nhận thế giới Rất có thể từ cảm nhận khác biệt này mà tạo ra những năng lực cá nhân sau này Đặc biệt trong công tác giáo dục và bồi dưỡng năng khiếu nghệ thuật cho học sinh có thể nhân thấy: Năng khiếu bắt nguồn từ tư chất, bộc
lộ qua cảm giác, qua năng lực quan sát Năng lực quan sát được hình thành bắt nguồn từ cảm giác với vốn sống, vốn
Trang 9kinh nghiệm cá nhân mỗi người Sự khác biệt cá nhân này là sự khởi đầu cho sự khác biệt nhận thức của mỗi cá nhân, cá tính sáng tạo của mỗi học sinh
Những bức tranh được miêu tả không phải trực tiếp ngay từ nguyên mẫu mà theo trí nhớ; từ khoảnh khắc rung động của tiếp xúc trực tiếp đến khoảnh khắc tái tạo có diễn ra cả một khoảng thời gian ngắn hay dài và trong khoảng thời gian này đã có vô số các cảm thụ khác tràn vào tâm hồn, có nảy sinh các biểu tượng, các tình cảm và ý nghĩa hoàn toàn khác Rõ ràng là các ấn tượng được nổi lên rất rõ, được khắc sâu vào trí nhớ và được giữ lại lâu dài Trong cái quá trình giữ lại này thường là: các cảm thụ mất dần đi tính chất sáng rõ và bền vững, chúng bị phai mờ đi và biến thành những hình ảnh phổ biến hơn trong những hình dung về chính các sự vật ấy Những hình ảnh như vậy bất chấp sự tác động của các giác quan và các bộ phận thần kinh xa trung ương, có thể nảy sinh bằng con đường thuần túy tâm lý
và mang một đặc điểm là được thay đổi hình dạng hay bị loại bỏ theo
ý muốn của chúng ta Trong hoạt động sáng tạo dẫu sao tỷ trọng vẫn nặng về phía các cảm thụ cụ thể đang làm xúc động tâm hồn chúng ta một cách mới mẻ và mãnh liệt nhất là các cảm thụ có được từ môi trường thị giác với vô số sắc thái phong phú và âm hưởng sâu rộng trong lĩnh vực xúc động tình cảm
Ngoài ra còn một đặc điểm khác của cảm thụ cũng có ý nghĩa to lớn, nhờ đó mà giá trị nghệ thuật đặc biệt của nó nổi lên Từ cái nguồn
vô số ấn tượng nhiều màu vẻ và chưa có tính thống nhất, mà chúng ta
có được trong một giờ phút nhất định, bộ máy bên trong sẽ gạn lọc và giữ lại một chuỗi các hình ảnh gồm toàn những nét tiêu biểu nhất của
sự việc ta đã sống qua; giữ lại một cách chính xác chỉ những gì có thể làm sống lại sự việc ấy sau này chứ không ghi chép theo kiểu số cộng; giữ lại toàn bộ bức tranh toàn vẹn bên trong và bên ngoài Vậy nên, một cảm thụ thụ động đơn giản hoàn toàn không đủ để có được một hình tượng nghệ thuật, và những gì đi từ ngoài vào một cách vô ý thức đều phải kinh qua một sự thâm nhập và cải biến đặc biệt Vì rằng ngoài các số liệu cảm tính và các biểu tượng, còn có các yếu tố
Trang 10động lực – tình cảm, cũng như sự phản ứng nói chung của ý thức mà nhờ đó các hình ảnh hàng đầu có được sức biểu hiện và tính sinh động khác thường
“Mỗi lần nhìn chăm chú vào thế giới thì chúng ta đều đã luận lý rồi” Không chỉ nhà khoa học giải thích thế giới, người nghệ sĩ cũng luận lý đương nhiên là theo kiểu riêng của anh ta Mỗi hành vi cảm thụ riêng lẻ đều gắn liền với một cảm giác nào đó về sự trật tự và tính sáng rõ, và từ cái biển mênh mông các sự kiện sẽ được kết tinh trong tâm hồn một sơ đồ giản lược mà chỉ khác bức tranh khoa học ở chỗ là trừu tượng và nói cho lý tính, còn bức tranh nghệ thuật thì tràn đầy màu sắc, dấy lên và tác động vào tâm trạng chúng ta
Mọi hành vi cảm thụ hay hồi tưởng cùng một lúc vừa mang tính chất phân tích vừa mang tính chất tổng hợp, vừa là khách quan vừa là chủ quan Người nghệ sỹ dọn dẹp thế giới xung quanh mình cho có trật tự, nhưng anh ta không phải là một người sao chép đơn giản, và mọi tính chất hiện thực trong nghệ thuật đều là hết sức ước lệ, bởi lẽ một sự thật không có thật bao giờ cũng có nghĩa là một sự cải biến to lớn đều đã tóm bắt được từ bên ngoài
Nghệ thuật không chỉ bắt chước mà còn lý giải, nó muốn thể hiện hiện thực, nhưng thực ra nó chỉ gợi lên một ảo ảnh, một biểu tượng tưởng như thật về hiện thực, và trong sáng tác của nghệ sĩ chân chính thì ảo ảnh này luôn mới mẻ và bao giờ cũng mang tính chủ quan
Do đó cảm thu liên quan trực tiếp tới cảm xúc và cảm hứng sáng tác nghệ thuật
Cảm thụ và cảm xúc, tư tưởng hình tượng và tư tưởng trừu tượng, biểu tượng và các cảm giác bắp thịt có thể được tách bạch về mặt lý thuyết chẳng qua là để phân tích mà thôi, còn trong thực tế chúng luôn luôn xuất hiện cùng với nhau và xoắn quyện vào nhau Chu Quang Tiềm cho rằng, sáng tạo NT phải căn cứ theo tình cảm – tài liệu cảm quan, nhưng khi sáng tác thì tình cảm không phải là tình cảm như chất liệu nữa mà nó phải là tình cảm thẩm mỹ được dấy lên
ở một cấp độ rất mạnh, là sự khách quan hoá tình cảm chất liệu để trở thành ý tượng Cái tình cảm thẩm mỹ cao độ ấy như là “linh cảm –