Để thực hiện được mục tiêu này, các hoạt động sẽ được áp dụng làtham vấn các đối tượng gồm cộng đồng, lãnh đạo, đoàn thể địa phương và các bên liên quan.Tham vấn về các chủ đề xây dựng k
Trang 1Tham vấn cộng đồng trong quy hoạch thoát nước, chống ngập úng, ứng phó biến đổi khí hậu: ví dụ ở ĐBSCL
có được tài liệu tham khảo trong hoạt động thực tế Tham vấn cộng đồng nằm trong khuôn khổ
dự án Mekong Urban Flood Proofing and Drainage Programme Dự án được tiến hành tại 3thành phố thuộc ĐBSCL gồm Long Xuyen , Rach Gia and Ca Mau, nhằm hỗ trợ các thành phốứng phó, thích nghi với tình trạng ngập úng đang gia tăng bằng cách nâng cao năng lực thu thập
dữ liệu, xây dựng mô hình nguy cơ úng ngập, điều chỉnh quy hoạch thoát nước và quy hoạch sửdụng đất
Thông tin về dự án
Những thị trấn ven biển của Việt Nam đang chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu Mụctiêu của dự án Chương trình thoát nước và chống ngập úng cho các đô thị đồng bằng sông
Trang 2Cửu Long (Mekong Urban Flood Proofing and Drainage Programme) được tiến hành tại 3thành phố thuộc ĐBSCL gồm Long Xuyen , Rach Gia and Ca Mau là nhằm hỗ trợ các thànhphố ứng phó, thích nghi với tình trạng ngập úng đang gia tăng bằng cách nâng cao năng lựcthu thập dữ liệu, xây dựng mô hình nguy cơ úng ngập, điều chỉnh quy hoạch thoát nước vàquy hoạch sử dụng đất Để thực hiện được mục tiêu này, các hoạt động sẽ được áp dụng làtham vấn các đối tượng gồm cộng đồng, lãnh đạo, đoàn thể địa phương và các bên liên quan.Tham vấn về các chủ đề xây dựng kế hoạch giảm thiểu rủi ro với biến đổi khí hậu, hỗ trợ kỹthuật và nâng cao năng lực cho cán bộ địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức cho cộngđồng về thích ứng BĐKH
Mục đích yêu cầu của khảo sát kinh tế-xã hội
Hiện trạng những thông tin liên quan về kinh tế- xã hội-môi trường và hạ tầng được lưu trữ ở các
cơ quan địa phương hầu hết là thiếu và không đầy đủ Hệ thống bản đồ rất cũ và thiếu thông tin.Các thông tin về diễn biến về ngập lụt cũng thiếu Khảo sát kinh tế - xã hội sẽ cung cấp thêmthông tin bổ sung cho những thiếu hụt đó
Để phục vụ cho dự án, hoạt động tham vấn nhằm mục tiêu trước hết là thu thập được nhữngthông tin, dữ liệu về hiện trạng kinh tế-xã hội-môi trường, tình trạng ngập úng, những diễn biếncủa biến đổi khí hậu, hiện trạng hệ thống thoát nước, hiện trạng quy hoạch sử dụng đất Tiếp đó
là tìm hiểu nguyên nhân gây ngập úng, những ảnh hưởng của ngập úng đến đời sống kinh tế- xãhội – môi trường địa phương, những hoạt động đã được tiến hành nhằm ứng phó với úng ngập,những kiến nghị giải pháp cho quy hoạch thoát nước và chống ngập
2 Phương pháp
Phương pháp định tính
Thông thường các cuộc khảo sát kinh tế-xã hội-môi trường thường sử dụng phương pháp khảosát hộ gia đình Mỗi hộ gia đình trả lời 1 bảng hỏi riêng Tuy nhiên, trong khảo sát này thay vìkhảo sát hộ gia đình, các chuyên gia dự án đã trao đổi và quyết định lựa chọn phương pháp thuliệu thông tin sẵn có (gồm số liệu thống kê và các báo cáo của địa phương) kết hợp với thảo luậnnhóm tập trung (TLN) Thông tin thu được cả về số liệu thống kê, và những đánh giá của ngườidân về các tình trạng thực tế diễn ra ở địa phương Thảo luận nhóm tập trung có những ưu thế màkhảo sát hộ gia đình không thể có được Phương pháp thảo luận nhóm tập trung cho phép đánhgiá nhanh Trong thời gian ngắn (2-3 ngày) có thể có thông tin khá bao quát về một địa phương(xã, phường) TLN cho phép người tham dự (khoảng 10-20 người) cùng nhau thảo luận, trao đổi
và thể hiện ý kiến, thái độ, nhận thức của người dân Những thông tin thu được từ hộ gia đình thìchủ yếu liên quan đến hộ, còn TLN sẽ tạo điều kiện để người dân cùng thảo luận trao đổi nhữngthông tin về hiện trạng bao quát chung của địa phương (chẳng hạn tình trạng ngập lụt, môitrường ở địa phương) Đặc biệt, thảo luận nhóm còn cho phép người dân thảo luận và thể hiệnthông tin lên trên bản đồ Điều này đặc biệt hữu ích cho việc quy hoạch
Trang 3Vai trò của các chuyên gia ở những lĩnh vực khác nhau
Khảo sát này thu thập những thông tin về kinh tế- xã hội-môi trường để phục vụ cho công tácquy hoạch và nâng cấp hệ thống thoát nước, ứng phó với tình trạng úng ngập Vì vậy cần cácchuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau phối hợp trong việc khảo sát Thành viên của đoàn khảosát gồm chuyên gia xã hội học, chuyên gia quy hoạch, chuyên gia hạ tầng Các thành viên phốihợp chặt chẽ với nhau trong quá trình làm việc như lấy số liệu (thông tin, số liệu báo cáo, bảnđồ), và tham vấn cộng đồng
Tham vấn cộng đồng và các bên liên quan
Việc tham vấn được tiến hành với cả cộng đồng và các bên liên quan Cộng đồng được tham vấngồm những người sống tại địa bàn và những người bị ảnh hưởng
Các bên liên quan gồm chính quyền địa phương các cấp (tổ dân phố, phường, thành phố), cácđoàn thể địa phương (mặt trận tổ quốc, hội phụ nữ, cựu chiến binh, hội nông dân), các cơ quanliên quan (phòng quản lý đô thị thuộc sở xây dựng, ban quản lý dự án),
Thời gian và thành phần tham dự TLN
Thời gian cho một cuộc TLN thông thường chỉ kéo dài không quá 2 giờ Nếu thời gian kéo dàiquá 2 giờ, mọi người sẽ bỏ về Vì vậy việc chuẩn bị phải tiến hành khẩn trương, ngắn gọn, đểdành nhiều thời gian cho thảo luận Thông thường 1 cuộc TLN được tổ chức vào 1 buổi (sánghoặc chiều) Vì thời gian cho thảo luận là 2 giờ, thời gian còn lại là cho chuẩn bị và tóm tắt kếtquả
Cuộc khảo sát đã thực hiện 4 cuộc thảo luận nhóm (TLN) tại mỗi thành phố Trong đó mỗi thànhphố đã thực hiện 3 cuộc TLN tại phường và 1 cuộc TLN tại thành phố 3 cuộc TLN tại phườnggồm: 1) đại diện lãnh đạo UBND phường, 2) đại diện các đoàn thể phường, 3) đại diện các hộdân tại khu vực bị ngập Thành phần tham dự TLN cấp thành phố gồm đại diện của UBND thànhphố, đại diện phòng quản lý đô thị, đại diện của các đoàn thể (mặt trận tổ quốc, hội phụ nữ, hộinông dân, hội cựu chiến binh) Số người tham dự TLN thông thường gồm khoảng 10 - 20 người(gồm cả trẻ, già, nam, nữ) Nếu ít hơn thì sẽ thu được ít thông tin Nhưng nếu nhiều hơn thì cuộcthảo luận sẽ không tập trung Vì đông quá, mọi người sẽ nói chuyện riêng, không lắng nghenhau, không tập trung vào nội dung thảo luận Một chú ý nữa là có những người nói nhiều hơn,
có những người e ngại, không dám phát biểu Chẳng hạn phụ nữ, hoặc người trẻ tuổi thường ngạiphát biểu ý kiến Những người lớn tuổi, hoặc có chức vụ sẽ “chiếm diễn đàn”, hoặc “phát biểuthay” người khác Vì vậy, người điều hành thảo luận phải chú ý khuyến khích mọi người có cơhội trình bày ý kiến Chú ý lấy ý kiến của các thành phần khác nhau, đặc biệt là phụ nữ, thanhniên trẻ
Tổng số người tham dự thảo luận tại 3 thành phố là 153 người, trong đó 74,5% nam, 25,5% nữ,29,4% tuổi dưới 35, 70,6% tuổi trên 35 77,8% học vấn phổ thông trung học, 22,2% học vấn trênphổ thông trung học
Trang 4Các bước xây dựng bản hướng dẫn thảo luận nhóm
Nội dung bản hướng dẫn thảo luận nhóm không phải là được ấn định ngay từ đầu, mà được xâydựng dần trong quá trình tham vấn Bước 1, dựa vào mục tiêu của khảo sát và tham vấn một sốchuyên gia để xây dựng nội dung ban đầu của hướng dẫn thảo luận nhóm Bước 2, bản hướngdẫn ban đầu được sử dụng để hỏi thử trong 2-3 buổi tham vấn đầu tiên Sau mỗi buổi TLN, cácchuyên gia sẽ rút kinh nghiệm và chỉnh sửa để hình thành bản hướng dẫn chính thức dùng chokhảo sát Bước 3 Bản hướng dẫn chính thức sẽ được sử dụng để tham vấn trong các buổi TLNtrong toàn bộ cuộc khảo sát
Nội dung tham vấn cộng đồng và các bên liên quan
Nội dung của bản hướng dẫn TLN được xây dựng và chỉnh sửa dần dần Trong cuộc khảo sátnày chúng tôi xây dựng nội dung của TLN ban đầu, và sau đó được chỉnh sửa như sau:
3) tình trạng hệ thống thoát nước: những nơi
có/ không có hệ thống cống, cao độ, đường
kính cống,
2) nguyên nhân bị ngập: hệ thống cống, dân cưđông, triều cường, mưa lớn
4) ảnh hưởng của ngập úng đến đời sống người
dân: sinh hoạt, kinh doanh, sức khỏe;
3) ảnh hưởng của ngập úng đến đời sống ngườidân: sinh hoạt, kinh doanh, sức khỏe;
4) Biến đổi khí hậu5) ứng phó: những hoạt động của dân, của
Trang 5Nội dung 1) và 3) của Nội dung ban đầu đã được bỏ không sử dụng tiếp Là vì gồm những thôngtin dễ dàng có được khi xuống địa phương và có thể có thông tin từ các báo cáo của địa phươngnên sau khi điều chỉnh đã không sử dụng nữa.
Trong Nội dung chỉnh sửa đã bổ sung thêm 2 nội dung là 2), 5), và 6) Đó là 3 nội dung màngười dân rất hào hứng tham gia Đó là những bức xúc của người dân, và cũng là kinh nghiệmcủa họ Những thông tin này đóng góp rất hữu ích cho việc xây dựng quy hoạch
Nội dung thảo luận ban đầu
Trang 6Nội dung đã chỉnh sửa
Trang 7Cách tổ chức và Tham vấn với bản đồ
Ngồi họp bàn tròn Các nội dung sẽ thảo luận
Trang 8Thảo luận với bản đồ
Những người tham dự sẽ được tổ chức theo kiểu ngồi vòng tròn, hoặc ngồi xung quanh 1 cái bàn Cách ngồi như thế này tạo không khỉ thân thiện, cởi mở, bình đẳng hơn so với cách ngồi theo hàng Ngồi vòng tròn cũng giúp mọi người nhìn đối diện nhau, sẽ dễ trao đổi Tránh được trường hợp người trẻ, hoặc phụ nữ sẽ ngồi phía sau, hoặc ngồi xa chủ tọa.
Sử dụng phương pháp trực quan có sự tham gia (Visual Participatory Methods) Đây làphương pháp đơn giản và hiệu quả Sử dụng những miếng bìa mầu để ghi những thông tin thảoluận và đính lên trên bảng cho cả nhóm cùng nhìn thấy Việc này vừa giúp mọi người tập trungvào chủ đề thảo luận, không đi lan man, không đi lạc đề Vừa giúp mọi người nhìn thấy nhữngnội dung đã được thảo luận, những ý kiến đã được nêu ra Tránh nhắc lại, và cùng giúp mọingười phát triển ý kiến dựa trên những thông tin đã nêu
Người tham dự sẽ thảo luận trực tiếp trên bản đồ Các bản đồ hạ tầng được các chuyên gia quy hoạch chuẩn bị trước để phục vụ cho việc tham vấn lấy ý kiến Các cuộc TLN ở cấp phường sẽ sử dụng các bản đồ hạ tầng của phường, các cuộc TLN
ở cấp thành phố sẽ sử dụng bản đồ hạ tầng của thành phố Những người tham gia TLN sẽ cùng nhau thảo luận và thể hiện các nội dung trên bản đồ, với sự hướng dẫn, và trợ giúp của các chuyên gia quy hoạch và chuyên gia hạ tầng.
Trang 9Phường Mỹ Long, Long Xuyên Phường 8, Cà Mau
3 Kết quả đóng góp cho quy hoạch
Tình hình kinh tế-xã hội-môi trường của thành phố
Khảo sát thu thập được những thông tin kinh tế-xã hội-môi trường của địa phương như cơ cấukinh tế, nghề nghiệp, mức sống, điều kiện giáo dục, y tế, môi trường, tình hình các dự án pháttriển ở địa phương Chẳng hạn như: Số liệu thống kê cho thấy Cà Mau, và An Giang là nhữngtỉnh có tỷ suất di cư thuần âm cao nhất trong cả nước (với tỷ lệ tương ứng là -47,8%, và -42,8%)
Di cư thuần âm tức là xuất cư cao hơn nhập cư1 Điều này có nghĩa là hiện tại cơ sở hạ tầng củacác tỉnh này không chịu áp lực lớn, do dòng di cư từ các tỉnh khác đến là thấp Trong tương lai,khi kinh tế phát triển, dòng di cư chắc chắn sẽ tăng lên Khi đó áp lực hạ tầng sẽ tăng lên đángkể
Tình trạng ngập úng và các hoạt động ứng phó, thể hiện thông tin trên bản đồ
Các cuộc thảo luận nhóm tại cấp phường và cấp thành phố đã cung cấp những thông tin rất chitiết và phong phú về tình trạng ngập úng đang diễn ra, và các hoạt động ứng phó của người dân
1 GSO & UNFPA, 2014 Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ 2014: Di cư và đô thị hóa ở Việt Nam.
Trang 10và của cấp thành phố Ở cấp phường người dân tổ chức khơi thông cống, không đổ rác xuốngcống, nâng cao nền nhà… Ở cấp thành phố, có nhiều dự án hạ tầng, chỉnh trang đô thị, đấu nốicống, cống ngăn mặn, xả lũ, … Những thông tin này góp ích rất nhiều cho việc điều chỉnh quyhoạch và những giải pháp ứng phó về hạ tầng Bên cạnh đó, những khó khăn trong vận độngngười dân cũng được nêu ra, chẳng hạn như những khó khăn về giải tỏa dân, người dân vứt rác,lấp cống…
Tất cả những thông tin về ngập úng, và các hoạt động ứng phó đều được người dân thể hiện trênbản đồ Bên cạnh đó, cung cấp thông tin về tình trạng ngập như: độ sâu bị ngập, thời gian ngập,thời điểm bị ngập, nguyên nhân gây ngập
Những thông tin được đưa vào Quy hoạch thoát nước thành phố Long Xuyên đến năm 2035, tầm nhìn đến 2050
Trước khi các tuyến đường được nâng cấp, tình trạng ngập ở nội ô Long Xuyên chủ yếu ở mức ngập nhẹ
và vừa Số lượng các điểm ngập tập trung nhiều nhất ở phường Mỹ Phước và Mỹ Xuyên, Đông Xuyên (chiếm 50% số lượng điểm ngập các tuyến điều tra năm 2014) Trong đó các điểm ngập sâu tập trung ở phường Mỹ Phước, Mỹ Bình và Mỹ Xuyên Các điểm ngập vừa (20 – 50 cm) và ngập nhẹ (< 20 cm) phân
bố rải rác ở các phường Tần suất xuất hiện các điểm ngập cũng có sự phân hóa qua không gian Thống kế các tuyến đường và mức độ ngập năm 2014 như Bảng 16.
Qua khảo sát mức độ ngập lụt cục bộ tại địa bàn TP Long Xuyên trong giai đoạn 2010 - 2014 rút ra các đặc điểm cơ bản về ngập lụt cục bộ tại địa bàn như sau:
- Các điểm ngập úng sâu (> 50cm) là các tuyến đường có cao trình thấp hơn so với các tuyến đường khác (Ví dụ: tuyến Yết Kiêu, cao trình bề mặt đường thấp hơn từ 15 – 20 cm so với tuyến Trần Hưng Đạo nơi giáp ranh; tuyến Võ Thị Sáu có cao trình đường thấp hơn Hà Hoàng Hổ từ 5 – 15 cm) Việc nâng nền đường ở một số tuyến làm thay đổi cao trình khiến một số tuyến khác trở thành vùng trũng, dễ hình thành các dòng chảy bề mặt khi mưa xuất hiện (điển hình như đường Võ Thị Sáu và Yết Kiêu).
- Tuyến ngập lớn của TP Long Xuyên như Võ Thị Sáu, Phan Đăng Lưu, Yết Kiêu là những tuyến đông dân cư, hệ thống cấp thoát nước ở các tuyến được xây dựng lâu đời Trong điều kiện cường suất mưa cực đại có xu hướng gia tăng, các chỉ số kĩ thuật của cống không còn đảm bảo hiệu suất tiêu thoát Đặc biệt, một số yếu tố như rác thải, đất đai của cư ân sinh sống tại địa bàn làm giảm tiết diện tiêu thoát, gây nghẽn đường cống, giảm hiệu suất của cống rãnh như cống ở đường Võ Thị Sáu kéo dài, Trần Bình Trọng, Phan Đăng Lưu.
- Các tuyến ngập xuất hiện ở các phường đều có đặc điểm là sự xuất hiện của lượng mưa lớn kéo dài trên
30 phút – 1 giờ Khi mưa lớn kéo dài, cộng hưởng với các yếu tố về cao độ và khả năng thoát nước của hệ thống cống rãnh, làm xuất hiện ngập lụt cục bộ.
- Thời gian rút nước tại các điểm ngập theo khảo sát thực tế và điều tra dân cư cho thấy: đối với các tuyến ngập sâu, thời gian rút là từ >1 giờ Đối với các tuyến ngập vừa và ngập nhẹ, thời gian rút tương đối nhanh, dưới 15-20 phút.
- Tuyến điểm ngập tại các địa bàn chủ yếu là các tuyến điểm ngập cũ, xảy ra trong một thời gian dài Các tuyến như Võ Thị Sáu, Phan Đăng Lưu, Yết Kiêu đã xảy ra hiện tượng ngập trong khoảng 5 năm trở lại
và mức độ ngập úng có xu hướng ngày càng gia tăng.
Trang 11- Bên cạnh các điểm ngập cũ, sự xuất hiện của một số điểm ngập mới trên tuyến Ung Văn Khiêm của Đại học An Giang (khu trung tâm), Hà Hoàng Hổ (phía giáp với Ung Văn Khiêm), Trịnh Hoài Đức (Bình Khánh) Các tuyến điểm này có mức ngập không đáng kể và thời gian nước rút nhanh.
Úng ngập năm 2018
Trong năm 2018-2918 thành phố đã nâng cấp nhiều tuyến đường Tuy nhiên, mùa lũ năm 2018 khá lớn tại Long Xuyên kết hợp với triều cường, đợt mực nước cao nhất các ngày 11-13/9 đạt 2,64m và đợt thứ hai vào ngày 9-10/10 đạt 2,70m.
Theo ghi nhận của địa phương, sáng 11-9-2018, trên đường Lý Thái Tổ (đoạn thuộc khu vực khóm 7, phường Mỹ Long), Trần Hưng Đạo (khu vực đầu đường Lý Thái Tổ thuộc phường Mỹ Long), đầu đường Phạm Cự Lượng (phường Mỹ Phước) và khu vực khóm Mỹ Quới (phường Mỹ Quý), Nguyễn Hoàng (phường Mỹ Hòa), đường Ung Văn Khiêm đoạn BV đa khoa và đường đường Lê Thị Nhiên (phường Mỹ Long) nước ngập tràn lên vỉa hè, nhà dân, mặt đường ngập 40-50cm Tình trạng ngập xảy ra theo con nước của triều cường (sáng từ 5 giờ đến 10 giờ; chiều từ 16 giờ đến khoảng 21 giờ)
Trang 12Hình 7 Các vị trí ngập trong nội đô năm 2014