Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đi vào một thể nghiệm nhỏ: Dạy trích đoạn tiểu thuyết tự HÀ THỊ HÒA Trường ĐHSP Hà Nội truyện của Gorki theo hướng thi pháp thể loại nêu trên.. Việc dạ
Trang 1TÌM HIỂU KIẾN THỨC
DẠY TRÍCH DOAN TIỂU THUYET TU TRUYEN CUA M.GORKI
THEO THI PHAP THE LOAI
(NHỮNG ĐỨA TRE)
Hiện nay, môn văn ở trường phổ
thông cơ sở đang diễn ra một quá trình đổi
mới trên nhiều cấp độ: từ quan niệm dạy,
học văn đến chương trình sách giáo khoa và
cách thức tổ chức, phương pháp giảng dạy
Quan niệm dạy, học văn giờ đây được mở
rộng hơn: không chỉ dạy để hiểu tác phẩm
mà còn phải dạy cách đọc hiểu văn bản
thông qua đó nâng cao sự hiểu biết đồng
thời bồi dưỡng nhân cách “con người Hệ
thống văn bản trong sách giáo khoa vì thế
cũng da dạng hơn: bên cạnh những văn bản
mang tính hình tượng thường thấy như thơ,
văn, kịch là những văn bản nhật dụng với
nhiều thể loại: văn bản thuyết minh, văn bản
giải thích, văn bản nghị luận, văn bản chính
luận Sự chuyển đổi trọng tâm chú ý của
chương trình từ bình điện lịch sử văn học
sang bình diện thể loại đòi hỏi phải có
những phương pháp giảng dạy tương thích
Khai thác văn bản theo thị pháp thể loại là
một hướng làm có nhiều hiệu quả Trong bài
viết này, chúng tôi chỉ đi vào một thể
nghiệm nhỏ: Dạy trích đoạn tiểu thuyết tự
HÀ THỊ HÒA Trường ĐHSP Hà Nội
truyện của Gorki theo hướng thi pháp thể
loại nêu trên
Văn bản trích đoạn này nằm trong
chương trình Ngữ văn lớp 9, tập I, tên
văn bản Những đứa tre 1a do người biên
soạn đặt Việc dạy văn bản này cũng gặp những khó khăn thường thấy như:
- Văn bản dịch
- Chỉ là một trích đoạn ngắn (3
trang) trong một tiểu thuyết bộ ba dài gần
ngàn trang
- Viết theo thể tự truyện
"Tự truyện là một dạng thức khá
đặc biệt của tiểu thuyết, mang đậm dấu
ấn tiểu sử tự thuật của nhà văn Hiện có ý kiến đồng nhất tự truyện với tự thuật
Nhưng theo chúng tôi, hai thuật ngữ này
có chỗ giao thoa với nhau song không hề trùng khít lên nhau Tự thuậi tiểu sử yêu cầu phải chính xác, trên những nét lớn của đời sống cá nhân Tự truyện, ngoài yếu tố tiểu sử còn cho phép dung nạp cả
yếu tố hư cấu, dung nạp cả một hệ thống
các loại chỉ tiết để tạo ra tính truyện hấp
Trang 2TÌM HIỂU KIẾN THỨC
dẫn cho văn bản nghệ thuật Nếu dạy
trích đoạn tiểu thuyết (một thể loại đang
vận động và biến đối) đã khó thì dạy trích
đoạn tiểu thuyết tự truyện lại càng khó
hơn Do vậy xác định đặc điểm thi pháp
của dạng thức tiểu thuyết này nói chung
và của M.Gorki nói riêng là điều hết sức
cần thiết trong việc trang bị cho học sinh
cách đọc hiểu văn bản
Điểm nổi bật của tiểu thuyết tự
truyện là nhà văn vận dụng ngay chính
chất liệu đời mình để tạo nên nội dung và
hình thức của tác phẩm Trong tự truyện,
tác giả đồng vai trò kép: vừa là người kể
chuyện, vừa là nhân vật (xưng 7i) Trong
một truyện khác của M.Gorki (Một con
người ra đời) hay trong văp bản Hai cây
phong (trích đoạn truyện ngắn Người thầy
đâu tiên của Ts.Aimatôp) cũng 'có nhân
vật Tôi, nhưng chỉ đóng vai trò người kể
chuyện - một thủ pháp nghệ thuật Trong tự
truyện, nhân vật 72¡ đó chính là nhân vật
trung tâm của tác phẩm Do vậy, khi phân
tích tự truyện, nhân vật cần được tập trung
làm rõ tính cách đó chính là nhân vật 7 ôi
Tuy nhiên, do đảm nhận cả vai trò
người kể chuyện (người trần thuật), tính
cách nhân vật Tới trong tự truyện thường
không được khắc họa bởi những phương
tiện nghệ thuật quen thuộc như miêu tả
ngoại hình, miêu tả nội tâm, miêu tả hành
động, lời nói Tính cách của nó chỉ có thể
nhận biết thông qua cách nhìn, cách nghĩ,
cách cảm trước thực tại và những ứng xử của nhân vật trong những mối quan hệ của đời sống Nhân cách đạo đức, tâm hồn tình
cảm, năng lực trí tuệ cửa nhân vật tự
truyện ẩn sau toàn bộ văn bản ngôn từ
Trong tự truyện, điểm nhìn của
người kể chuyện cũng là điều cần lưu ý
Tự truyện thường hướng về thời gian quá khứ, nó rất gần với hồi ức, hồi ký Do
vậy, khi phân tích văn bản tự truyện
không thể không tính đến sự di chuyển, kết hợp luân phiên những điểm nhìn trên
tọa độ thời gian Chẳng hạn, viết Thời thơ
ấu (1913), M.Gorki khi đó đã ngoài 40
tuổi, già đặn và từng trải Nhưng trong
văn bản này, hiện thực được mô tả qua
cái nhìn ngây thơ của một em bé còn rất
non nớt với những mẩu chuyện rất rời rạc, con trẻ Điều đó khó khăn cho việc cắt
nghĩa văn bản
Mặt khác khi dạy trích đoạn này-
một trích đoạn tiêu biểu của tiểu thuyết tự
truyện Gorki, giáo viên cần lưu ý ý đồ
nghệ thuật của ông
Bộ tiểu thuyết tự truyện nổi tiếng của ông gồm ba tập: Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi Sekhốp từng gọi đây là cuốn sử thi sẽ mãi được ghi
nhớ
Gorki viết Thời thơ ấu - tập đầu của bộ ba tiểu thuyết vào năm 1912 Viết
Trang 3TIM HIEU KIEN THUC
tự truyện, khai thác đề tài quá khứ, Gorki
muốn miêu tả quá trình phức tạp, gian
khổ của một con người xuất thân từ tầng
lớp nhân dân lao động đã nỗ lực không
ngừng vươn tới đỉnh cao văn hóa, trở
thành con người ưu tú của thời đại mới
Đồng thời qua đó, Gorki nhằm dựng nên
hình tượng nhân dân Nga vĩ đại, hiện thân
của những phẩm chất con người tốt đẹp,
những khát vọng cao cả, những năng lực
sáng tạo, những sức mạnh tiểm tàng Đó
chính là những điều kiện đảm bảo cho sự
chiến thắng của một thế giới mới, tràn
đầy tỉnh thần nhân văn cao cả
“Thời thơ ấu (1912) thuật lại quãng
đời của chú bé Aliôsa từ lúc bố qua đời khi
mới có ba tuổi cho đến khi mười tuổi phải
lăn vào đời kiếm sống Chú bé sống với gia
đình ông bà ngoại ở thành phố Nigiơni
Nốpgôrốt trên bờ sông Vônga Ông ngoại
Kasirn làm chủ một phường nhuộm là một
người keo kiệt, hà khắc và nghiệt ngã Ông
dạy cháu học bằng Kinh Thánh và roi vọt
Cách dạy của ông đã khiến Aliôsa thành cậu
bé rất hay phản ứng Nhưng dù sao cũng
phải thừa nhận ông là người đầu tiên đã dạy
Aliôsa học chữ Tuy nhiên, may mắn Aliôsa
còn có bà ngoại - hiện thân của ¿ấm lòng yêu
mến vô tư đối với mọi người Chính tình
thương yêu đầm thấm của bà đã bi dap
những thiệt thòi trong thời thơ ấu của
Aliôsa Bà ngoại kể cho Aliôsa nghe nhiều
truyện cổ tích, thần thoại, khơi dậy ở cậu
lòng mến yêu văn học, đặc biệt văn học dân gian, dạy cậu biết phân biệt xấu - đẹp, thiện
- ác Aliôsa chịu ảnh hưởng sâu sắc của bà
ngoại
Trong Thời thơ ấu, cậu bé Aliôsa
xuất hiện không phải như một nạn nhân
đáng thương của hoàn cảnh mà như một nhân tố của tương lai Cậu nhận xét, suy nghĩ, tìm hiểu, phân biệt tốt xấu, cái gì là
đáng tin, đáng quý; cái gì là đáng ghét,
đáng khinh Nhân tố Aliôsa dù mới chỉ là
mầm mống nhưng nó ở xu thế phát triển
Thế giới xung quanh được hiện lên qua sự cảm nhận ngây thơ của một cậu bé Thế
giới ấy dường như được phân đôi: nó thật
trần trụi, gai góc nhưng vẫn có một cái gì
đó sáng tươi đầy hy vọng Bằng cách đó,
Gorki đã làm sống dậy một sự thật về đời
sống xã hội Nga những năm 70 - 80 dưới
chế độ Nga hoàng xám mù ngột ngạt, đè
nặng lên tâm hồn nhân hậu và sự khát
khao vươn lên của nhân dân
Như vậy là một trích đoạn dài 3
trang, nhưng nếu không nắm chắc đặc điểm thi pháp thể loại và ý đồ nghệ thuật
của nhà văn thì giáo viên sẽ rất lúng túng
khi phân tích văn bản này
Trở lại với văn bản Những đứa trể
Trích đoạn này nằm ở chương 9 (Thoi tho
ấu có 13 chương) - kể lại tình bạn thời thơ
ấu của Aliôsa với 3 em nhỏ con lão đại tá
Trang 4TIM HIỂU KIÊN THỨC
bên nhà hàng xóm Các em mồ côi mẹ, ở
với dì ghẻ, bị bố cấm đoán không cho chơi
với Aliôsa Nhưng Aliôsa và các em vẫn tìm
cách gặp gỡ, chơi với nhau
Khi phân tích văn bản, trước hết
cần xác định nhân vật được hướng tới để
phát hiện tính cách phải là AHôsa Bởi vì,
trong đoạn trích này ngoài các nhân vật
trẻ em ra còn có những nhân vật người
lớn: xuất hiện trực tiếp (lão đại tá) và chỉ
được nhắc đến (mẹ của ba em bé và bà
của Aliôsa) Trên cơ sở đó, một mặt giúp
HS cam nhận cảnh ngộ đáng thương của
các em bé mất mẹ sống trong sự cấm
đoán của ông bố, mặt khác đồng thời thấy
được tính cách rất đáng yêu của bé
Aliôsa, đóng vai trò người kể chuyện và
cũng là nhân vật trung tâm ‘
Căn cứ vào diễn biến quan hệ tình
bạn các em, có thể phân tích văn bản theo
Đoạn 1: Từ đầu đến gương mặt
sâm lại (Aliôsa làm quen với bọn trẻ)
Đoạn văn chủ yếu là câu chuyện
làm quen của Aliôsa với bọn trẻ Các em
làm quen với nhau rất nhanh, rất thân mật
(thấy Aliôsa trên cây, đứa lớn thân mật
gọi xuống chơi) Các em nói với nhau về
nhiều chuyện: chuyện bị ăn đòn, chuyện
bất chim, chuyện về bố, về mẹ, về dì
ghẻ Tình cảm các em diễn biến theo
câu chuyện Khi nói chuyện về chim
chóc, các em rất hào hứng, vui thích
Nhưng khi nói chuyện về bố, nhất là về
mẹ - di ghé, gương mặt cả 3 đứa sâm lại Qua đó, có thể thấy các em rất hồn nhiên, ngây thơ nhưng sớm phải chịu cảnh ngộ thiệt thòi, bất hạnh
Ở đoạn mở đầu này, Aliôsa xuất
hiện chỉ như một người kể chuyên vô tư
Tuy nhiên có một chỉ tiết đáng chú ý là cậu hỏi bọn trẻ Các cậu có bị ăn đòn không? và có mẹ không? Vì sao khi mới
làm quen, câu đầu tiên Aliôsa lại hỏi như
vậy? Vì chính cậu cũng bị mất mẹ từ sớm, ở với ông bà ngoại, đã từng bị ông
ngoại hà khắc cho ăn đòn nhiều lần và
cậu cũng đã rất tức khi bị ăn đòn Sự quan
tâm này cho thấy Aliôsa cảm thấy bọn trẻ
cũng cùng cảnh ngộ như mình (mặc dầu
cậu biết chúng là con nhà giàu) và thấy gần gũi muốn chia sẻ với chúng
Đoạn 2: Aliôsa kể chuyên cổ tích
và bị cấm đoán (tiếp đến cấm không được đến nhà tao!)
Trong đoạn này, hình ảnh Aliôsa hiện ra khá rõ nét Biết bọn trẻ đã mất
mẹ, ở với dì ghẻ, em rất cảm thông và muốn chia sẻ Và điều em có thể sẻ chia lúc này là kể những truyện cổ tích nghe được từ bà nhằm an ủi, làm các bạn vợi bớt nỗi buồn mất mẹ, tin một niềm tin dù ngây thơ rằng: Mẹ thật thế nào cũng sẽ
về, chỉ cần vẩy cho ít nước phép Aliôsa
Trang 5TÌM HIỂU KIẾN THỨC
đã kể với giọng sôi nổi, em như tin vào
điều đó và muốn truyền cho bọn trẻ cũng
có niềm tin đó
Thái độ của Aliôsa - người kể
chuyện ở đây ẩn đằng sau sự miêu tả đối
lập giữa hình ảnh đáng thương, tội nghiệp
của bọn trẻ và sự cấm đoán nạt nộ của
ông bố Bọn trẻ giống như những chú gà
con, những con ngỗng ngoan ngoãn chúng
say sưa nghe kể chuyện cổ tích ;hằng bé
nhất mắm môi, phông má, thằng kia chống
khuyju tay, quảng lên vai em, Ấn nó cúi xuống
Còn ông bố (lão đại tá) thì hình thù gớm
ghiếc (rỉa trắng, áo thày tu lùng thùng,
mũ xù lông) bất thình nh xuất hiện, nắm
chặt vai, làm Aliôsa sợ đến phát khóc, nạt
nộ và cấm đoán :
Cách miêu tả nhứ thế vừa gợi
được hình ảnh đáng thương của các em
bé đồng thời biểu hiện tình cảm của
Aliôsa, em thương các bạn nhỏ bao nhiêu
thì lại căm tức lão đại tá giàu có, hách
dịch và đáng ghét bấy nhiêu
Đoạn 3: còn lại (Aliôsa vẫn tiếp
tục chơi với bọn trẻ)
Trong đoạn này Aliôsa đóng vai
trò người kể chuyện nhiều hơn Aliôsa kể
nhiều về bọn trẻ, về tình bạn của em với
chúng và kể cho chúng nghe nhiều về bà
Aliôsa kể về những cuộc gặp gỡ
rất khó khăn, phải lén lút của mình với
bọn trẻ (khoét lỗ hổng hàng rào, từng đứa
canh cho nhau, nói chuyện khe khẽ với
nhau), những câu chuyện (về cuộc sống
buồn tẻ của chúng, về những con chim và nhiều chuyện trẻ con khác) Tuy nhiên
trong những câu chuyện rời rạc, con trẻ
ấy, có những chi tiết rất đáng chú ý mà Aliôsa đã rất tỉnh tế phát hiện ra:
- Chưa bao ðiờ chúng nói một lời nào về bố và đì ghẻ
- Thằng lớn có lần thở dai khi nghe Aliôsa kể về bà và nhớ tiếc bà rớ ngày trước cũng rất tốt
- Khi nói về ngày trước, trước kia,
- nó thường nói một cách buồn bã như thể
nó đã sống hàng trăm năm chứ không phải mười một năm
Những chỉ tiết ấy đã gợi nên cuộc
sống hiện tại của bọn trẻ Chúng sống rất
thiếu tình thương không phải chỉ của mẹ, của bà (vì đã mất) mà còn của bố (người nương tựa duy nhất đang sống) và của những người lớn khác (mà các em gọi là
mẹ) Thiếu thốn tình thương, các em dễ già đi trước tuổi
Đoạn văn cũng bộc lộ khá rõ tình
cảm của Aliôsa đối với bọn trẻ Em thấy vui thích khi gặp chúng Nghe kể về cuộc sống buồn té của chúng, em thấy rất buồn Em nhiệt tình kể truyện cổ tích theo đề nghị của bọn trẻ, có chỗ nào quên thì bảo đợi rồi chạy về hỏi lại bà Tình cảm của em với bọn trẻ ngày càng trở nên
Trang 6TIM HIEU KIEN THUC
thân thiết, tin yêu Giờ đây, bao năm
tháng đã trôi qua mà Tôi - tác giả vẫn còn
nhớ đôi bàn tay nhỏ nhắn, những ngón
tay thon thon, dáng mảnh dẻ yếu ớt, cặp
mắt rất sáng, dịu dàng của thằng lớn và
hai em nó cũng rất dễ thương
Hình ảnh người bà tuy không xuất
hiện trực tiếp nhưng lại có ý nghĩa rất
quan trọng trong cuộc sống của những
đứa trẻ Đối với các em, bà gắn liền với
thế giới cổ tích, là hiện thân của lòng tốt,
tình thượng yêu (Có /£ các bà đều rất tốt,
bà tớ ngày trước cũng rất tốt) Ö đây có
sự đối lập giữa hình ảnh bà của Aliôsa
(gắn với thế giới cổ tích) và hình ảnh lão
đại tá (gắn với hiện thực phũ phàng) Mặc
dù cũng gặp hoàn cảnh: mổ⁄Côi cha mẹ, ở
với ông ngoại cũng rất khác nghiệt,
nghèo khổ nhưng Aliôsa còn may mắn
hơn các em nhỏ con lão đại tá nhà giàu
rất nhiều Aliôsa vẫn còn có bà - rất nhân
hậu, giàu tình thương yêu và là cả một
kho cổ tích phong phú Tình thương yêu
mênh mông của bà chính là nguồn nuôi
dưỡng tâm hồn tình cảm của cậu bé, đã
giúp cậu thêm nghị lực, niềm tin yêu vào
cuộc đời, phấn đấu trở thành nhà văn vĩ
dai Mac xim Gorki sau nay
Như vậy, mặc dù chỉ qua một văn bản trích đoạn ngắn nhưng khá tiêu biểu của
thiên tự truyện, ta cũng có thể hiểu được
cuộc sống buồn tế của những em bé bất hạnh, mồ côi, rất thiếu tình thương, hơn nữa
lại ở trong xã hội Nga hoàng Tuy sống trong những cảnh ngộ hết sức éo le, các em
vẫn rất hồn nhiên, ngây thơ, trong sáng
Hình ảnh Aliôsa - người kể chuyện đồng thời là nhân vật trung tâm của tác phẩm
hiện lên rất đáng yêu, đáng quí Nghệ thuật
tự truyện với sự chuyển đổi linh hoạt giọng
kể và điểm nhìn: lúc là Aliôsa ở thời quá khứ,
lúc là tác giả thời hiện tại, với sự chọn lựa
những chi tiết đậm tính ấn tượng, sự kết hợp
khéo léo ngôn ngữ tác giả và ngôn ngữ nhân
vật phù hợp tâm lý lứa tuổi đã làm tăng giá trị
hiện thực và nhân văn của tác phẩm
Trên đây là những điều mà chúng tôi đã khai thác được ở văn bản Những đứa
trể khi vận dụng phương pháp phân tích văn
bản theo đặc trưng thi pháp thể loại
43