- THIÊN VĂN HỌC & CÔNG NGHỆ VŨ TRỤ Một ngành khoa học cơ bản bị lãng quên Nghiên cứu thiên văn ở Việt Nam vẫn được mọi người cho là “xa xỉ” nên bấy lâu nay vẫn còn.... Như để chứng mi
Trang 1- THIÊN VĂN HỌC & CÔNG NGHỆ VŨ TRỤ
Một ngành khoa học cơ bản
bị lãng quên
Nghiên cứu thiên văn ở Việt Nam vẫn được mọi người cho là “xa xỉ” nên bấy lâu nay
vẫn còn bị lãng quên mặc dù, xét cho cùng, đó là một ngành khoa học cơ bản,
thậm chí rất cơ bản như Toán, Lý, Hóa, Sinh.v.v
m@LETUDO
“Ngắm” vũ trụ từ Hà Nội
Theo chân hai nhà thiên văn trẻ Nguyễn
Anh Vinh va Nguyén Đức Phường “lọc
cọc” qua những bậc câu thang lên thượng
đỉnh tòa nhà khoa Vật lý, ĐH Sư phạm
Hà Nội, để “tận mục sở thị” chiếc kính
thiên văn lớn nhất Việt Nam Nguyễn Anh
Vinh đùa, “lâu Vọng Nguyệt của chúng
tôi đáy" Quả thật, “cửa sở” nhìn vào vũ
trụ của hai nhà thiên văn chỉ là một phòng
ốc nhỏ cô quạnh trên gác: thượng và tách
biệt hắn với những phỏng thí nghiệm,
phòng chuyên đề khác “Trên thể giới, các
đài thiên văn thường đặt trên nui cao, xa
những khu dân cư sâm tất hay các thành
phố vừa là để hạn chế ô nhiễm ảnh sáng,
vừa là để tận đụng sự “trong lành” và ổn
định của khí quyên để cuối cùng thu được
hình ảnh của thiên thể rõ nhất, trung thực
nhátˆ-Vinh giải thích - “Nhưng ở đây, do
bat khả kháng, chúng tôi đặt trên nóe
xa»
nhà”,
Trước mắt tôi là hơn một chục chiếc kính
thiên văn lớn nhỏ nhưng ấn tượng nhất là
hệ thống kính MEADE LX200 với đường
kính gương phản xạ hơn 40 centimét với
tiêu cự 4 mét, “Đây là hệ kính phản xạ
thuộc hệ kính Schmil-Cassegrain nên tuy
tiêu cự hiệu dụng là 4 mét nhưng ông kính
chỉ hơn mét”, Nguyễn Đức Phường cho
biết “Việc điều khiển kính có thể thực hiện
hoàn toàn tự động Chỉ cân nhập các thông
tin về đối tượng quan sắt là kính sẽ tự động
thưởng đúng vào thiên thể d6, và hơn nữa,
kinh cũng sẽ luôn hướng chính xác vào đối
tượng trong suốt thời gian quan sát Mặc
cho Trái đất quay”, Vĩnh cho biết thêm
Như để chứng minh, anh thực hiện thao
tác gõ nhẹ vào bàn phím, ngay tức thì, như
một robot thông thái, toàn bộ hệ thông cơ
học của kính hướng chính xác vào thiên
Sao Kim ổi qua đĩa Mặt trời chụp bởi các nhà thiên văn Phan Văn Đồng, N guyen Anh Vinh và Nguyễn
Chỉ là một phòng thí nghiệm nhỏ nhưng Đài thiên văn khoa Vật lý, ĐH Sư phạm Hà Nội, đã trở thành “cơ sở vật chất” hàng đầu ở Việt Nam giúp tiến hành nghiên cứu và giảng dạy một cách có hệ thống ngành thiên
văn trong nước
hà Tiên nữ (tên chuyên môn gọi là M31)
Sau vài động tác xử lý hình ảnh, thiên hà cách chúng ta 2,2 triệu năm ánh sáng này hiện ngay trên màn hinh may tinh “Ciing giống như nghệ sĩ nhiép ảnh, các nhà thiên văn cũng là mội phó nháy Nhưng
đÊ chụp được một bức ảnh thiên văn phải
cân hàng giờ, thậm chỉ phải “xài” mất vài
đêm Cùng mở ống kinh lâu, càng quan sắt và chụp ảnh được các thiên thể ở xa trong vũ trự” Hỏi tại sao chỉ là hình ánh
đen trắng, Phường giải thích, “Để chụp
được một bức ảnh màu trung thực của
một hành tỉnh, cầu trúc của đám tình vân
Đức Phường
hay những cánh tay xoắn mềm mại của
các thiên hà chủng tôi phải chụp ít nhất 3
lân cùng một đối tượng với ba bộ lọc màu xanh la cây, xanh da trời và do, sau dé xu
lý qua phan mém chuyên dụng Ngoài ra,
hệ thông CCD chuyên dùng cho thiên văn nhạy sáng hơn cả vạn lần một máy ảnh kỹ thuật số tân tiễn nhất bây giờ”
Với “con mắt thần kỳ” này, các nhà thiên
văn ở Đài thiên văn khoa Vật lý, ĐHSP
Hà Nội, có thể quan sát được hơn 60 nghìn thiên thể, trong đó có hàng vạn thiên hà cũng như các tỉnh vân khác trong Vũ trụ của chúng ta
“Phải dành không gian cho nghiên cứu thiên văn ”
Déi voi GS Pierre Darriulat - nha vật lý nổi tiếng thế giới thì, “Một đất nước bao
giờcũng phải dành không gian cho nghiên cứu cơ bản để phát triển nghiên cửu ứng dụng, và vật lý thiên văn không phải là
ngoại lệ” Cùng quan điểm với GS.Pierre,
Trang 2GS.Trịnh Xuân Thuận, ĐH Virginia, cho
ring, “Mac di Việt Nam đang rất cân nghiên
cửu ứng dụng nhưng chúng ta không được bỏ
rơi nghiên cứu cơ bản trong đó có thiên văn”
Còn theo nhà thiên văn Phan Văn Đồng, Phó
chủ tịch Hội Thiên văn-Vũ trụ Việt Nam và
cũng là một trong những người đã từng gắn
bé với ngành thiên văn trong nước ngay từ
chặng đường đầu thì, “Phát triển thiên văn ở
Mật Nam là một công việc lâu đài Nhưng có
thé khang định ngành khoa học này có vai trò
quan trọng đối với phát triển xã hội đặc biệt là
Nhật thực toàn phản xảy ra tại Phan Thiết chụp bởi nhà
thiên văn Phan Văn Đồng
rong nhận thức thế giới quan, nhân sinh quan
bài trừ mê tín dị đoan, ” Ông Đồng vi
dc “Nhiều hiện tượng thiên \ văn được người
đân ở một số nơi, đặc biệt là vùng sâu vùng
xa gắn ghép cho các tác động tâm linh huyện
bí, nhiều hủ tục mê muội con người nhự nhật
nguyệt thực, sao chỗi hay sao băng” “Trong
khi cả thế giới và khu vực đang gắng sức dé
chạy đua vào vũ trụ, thì rất nhiêu sinh viên
năm cuối chuyên ngành vật lý trong nước lại
không phân biệt thế nào là mét hanh tinh”,
ông Đông thoáng trầm ngâm
Một khía cạnh khác làm cho thiên văn trở thành
một trong những nền tảng của nghiên cứu cơ
bản được GS.Nguyễn Quang Riệu, Nguyên
giám đốc điều hành Đài thiên văn Paris, dẫn
ching, “Vi tru la phòng thí nghiệm thiên
nhiên vĩ đại, ở đó có những hiện tượng vật lý
không th tải tạo trong các phòng thí nghiệm
trên Trải Đất Từ đó, việc xây dựng các kinh
thiên văn có vai trò như những đầu dò và ghi
nhận như trong các phòng thí nghiệm dé quan
sát, kiểm chứng và khám phá ra các quy luật
vật lý mới” Ông lý giải thêm, “Hệ thống nghiên cứu của nước ta còn rất thiếu những phòng thí nghiệm vật lý hiện đại vì vậy tham gia nghiên cứu thiên văn có thể tận dụng được “cỗ máy thí nghiệm " trời cho để phát triển nghiên
cứu lý thuyết"
- Là một khoa học gia của Phòng thí nghiệm JPL của NASA, TS.Nguyễn Trọng Hiền nhắn mạnh, “Nghiên cứu thiên văn đồi hỏi phải được trang bị những kỹ thuật hiện đại, tính vì như các trạm tham dò không gian, các phi thuyên vũ trụ, kính thiên văn không gian, Như vậy, vô hình trung đã thúc đây và tạo động lực cho sự phát triển
kỹ thuật công nghệ” “Không lâu nữa việc phát triển và ứng dụng những công nghệ vũ trụ của Việt Nam là hiễn nhiên”
“Khởi động” một ngành khoa học
“Xét về mặt lịch sử nước ta có một nên thiên văn khá lâu đời Nhưng do chiến tranh và điều kiện đất nước không cho phép nên ngành khoa học này đã có thời gian dai rơi vào quên lãng”, GS Nguyễn Đình Huân, Chủ tịch Hội Thiên văn-Vũ trụ Việt Nam, cho biết, Tuy nhiên, trong may nam gan day, nhan thay tầm quan trọng của thiên văn, Hội Thiên văn-Vũ trụ Việt Nam, dưới sự giúp đỡ của
Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (LAU), Hội Thiên văn Thái Bình Dương, Hội Thiên văn Nhật Bản, đã tô chức nhiều
hoạt động nhằm chân hưng ngành khoa học còn non trế
này “Những hoạt động trong khuôn khổ chương trình
TAD với sự tham gia của các nhà thiên văn quốc tế là một hoại động rất có giá trị, góp phân định hướng các hoạt động giảng dạy, phố biến và nghiên cứu thiên văn cho phù hợp với hoàn cảnh và mục đích thực tiễn trong Hước đằng thời van bam sat cdc nghiên cứu của cộng đồng thiên văn quốc té”, GS.Huân cho biết thêm
Không chỉ còn là những cố gắng của các nhà khoa học Ï
“khai sinh” ra ngành thiên văn trong nước như PGS Phạm Viết Trinh, TS Nguyễn Mậu Tùng, nhà nghiên cứu Đặng - Mộng Lân, với mong muốn phát triển thiên văn ở Việt
“Không chỉ có các
nước giàu, mà nhiều nước đang phát
triển đã chú trọng đưa thiên văn vào giảng dạy ở phổ thông Còn ởViệt Nam, tôi thấy chỉ
có những sinh viên
theo học chuyên
ngành vật lý ở một
vài trường đại học
mới có được may mắn tiếp cận đến ngành khoa học hết
sức thú vị này”
GSJAMES CRONIN gidi Nobel Vat ly
Hệ thống kính MEADE LX200
với đường kính gương phản xạ hơn
40 œntimét (16 inches) phục vụ hiệu quả công tác giảng dạy và nghiên cứu thiên văn ở
ĐHSP Hà Nội
Trang 3
@ THIEN VAN HOC & CONG NGHE VU TRU
Nam, nhiều cây đa cây đề trong làng thiên văn thê giới như GS Y.Kozai (Nguyén Chu tich IAU), GS Donat Wenzel, GS Michele Gerbali, GS
Grant J Mathews da dén Việt Nam giảng dạy, và vận động tài trợ thiết
bị, tài liệu cho công tác giảng dạy và nghiên cứu thiên văn trong nước Nhiều thiết bị của Phòng thiên văn (ĐHSP Hà Nội), ĐH Vinh, ĐHSP
Tp.Hồ Chí Minh, nhà chiếu hình vũ trụ ở Tp.Vinh đều có được là nhờ
những giúp đỡ quốc tế này “Thực rễ, các thiết bị này đã phát huy tác dụng, phục vụ hiệu quả công việc giảng dạy thiên văn trong trường ĐH
Sw Pham”, TS Nguyễn Quỳnh Lan, ĐHSP Hà Nội, cho biết Sau khi nha chiếu hình vũ trụ Tp.Vinh xây dựng, không chỉ có sinh viên các trường ĐH, CÐ trong cả nước về tham quan học tập, mà còn thu hút một lượng lớn dân chúng yêu khoa học đến tìm hiểu Là một người gắn bó
lâu năm với ĐH Vinh đồng thời cũng là người “khởi xưởng” nhà chiếu
hình vũ trụ này, GS Huân cho biết thêm, “Đây thực sự là một Cung văn hóa khoa học của công chúng Nếu Nhà nước quan tâm đầu tư xây dựng
một vài nhà chiếu hình vũ trụ ở Hà Nội và Tp.Hỗ Chí Minh sẽ tạo nên một công cụ hiệu quả phố biến khoa học cho người dân” Tuy nhiên, ông than phiền, “giờ nhà chiếu hình vũ trụ đường như bị “cấm cửa" vì khuôn viên của nó bị lọt vào giữa một khu vui chơi giải trí Nếu muốn
vào thăm, khách thăm quan buộc phải qua “của ải ` của trung tâm giải
trí này”
Bên cạnh những giúp đỡ về con người, xây dựng cơ sở vật chất, LAU,
Đài Thiên văn Paris, Đại học Paris 6, ĐH Paris 11 và tổ chức Rencontres
du Vietnam cũng tổ chức nhiều lớp học, hội tháo bồi dưỡng kiến thức
về khoa học vật lý thiên văn và vũ trụ học, đồng thời tạo điều kiện dé
Nhà thiên văn Phan Văn Đồng nhiều sinh viên Việt Nam sang các trường ĐH ở Mỹ, Pháp, Nhật theo
chụp ảnh nhật thực toàn phần học các chương trình sau đại học trong lĩnh vực nghiên cứu này Bên
PGS.TS NGUYEN BINH HUAN
Chil tich Hi Thién Van-Vii tru Viet Nam
MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT
TRIEN THIEN VAN VIET NAM
Thé ky XXLa thé kj ala nhiing cng aude chinh
phuc vũ trụ và những ứng dụng quan trong dla
hiển văn họchiện đại cịo đời sống con người
Vì vậy, những kiến thức Thiên văn-Vũ trụ là
những kiến thức cần có đối với mọi người, trước
hếtb tuổi trẻ học đường
Trif6tiăm 1945, Thiên vin va Vi tru hoc a mot
môn học hắt buộc đối với lớp cuối chp thet
ban tự tiên dủa hệ phổ thông, Trong dải cát
tại Phan Thiết cạnh đó, các chương trình hợp tác quốc tế phủ hợp với thực lực nghiên
cứu trong nước như Dự án HOU cũng đã được triển khai “Hiện nay;
trên thể giới có một mạng kính thiên văn hoạt động tự động để các nhà thiên văn nghiệp dự có thể sử dụng qua Internet Cá nhà thiên văn
nghiệp dự trong nước có thể tham gia vào mạng kinh này Chúng tôi
cũng đã soạn một số sách phổ biến và giáo khoa tiếng Việt để học sinh
và sinh viên sử dụng” GS.Riệu cho biết Ngày nay, các trường ĐH, CĐSP đã dần đưa thiên văn vào giảng đạy, nhẹn nhóm lên một ngành khoa học tuy có “tuổi” vào bậc nhất của các ngành khoa học nhưng lại còn rất mới mé ở Việt Nam ff
giáo dục 1950, do rút ngắn chương tình đào tạo nên Thiên văn không phải là môn học bất buộc trong hệ phổ thông Hiện ti, Thiên van học được giảng dạy ở Khoa Vật lý và khoa Địa lý của các trường đại học sư phạm, ở các trường đại học kỹ thuật như
Mở-Địa chất, Hàng hải hương trình Thiên văn cũng được đưa vào các trường cao đẳng sư phạm và một số tiết của đương
trình Vật lý ởtrường trung học phố thông
Việc du có Thiên văn trong chương trình giảng dạy ở phổ thông sẽ là một khiếm khuyết trong trí thức của tuổi trẻ đi vào thế
4701 va cling có thể nói bà một hạn chế trong nền giáo dục của nước nhà để ngang bằng nền giáo dục thế giới.Vi vậy, việc đưa môn Thiên văn vào chương trình phổ thông b rất cần thiết (ung cấp các trang thiết bị phục vụ cho công tác giảng đạy như kính
Thiên văn trường học, các thiết bị nghe nhìn, sách báo, tạp chi, tài liệu chuyên ngành Sử đựng, khai thác có hiệu quả các kênh
théng fin trén mang internet
(húngta dần tiếp tục tuyển chọn sinh viên giỏi, gửi di dao tao về Thiên văn Vật lý, và nên thành lập một cơ sở nghiên cứu Thiên văn để tập hợp số cán bộ trẻ này Chang ta cũng có thể sử dựng các số liệu qua tạng intemet, tham gia mạng phân tích và xửlý
số liệu toàn cầu (húng†a cũng có thể tham gia mạng lưới quan sát và nghiên cứu Thiên văn bằng các kính Thiên văn nhỏ trong
khu vực (hâu Á-Thái Bình Dương, Việc phổ biến rộng rãi dácríthức Thiên văn trong quảng đại quần chúng là một yêu cầu cấp thiết, nhằm xây dựng đho con người
một vũ trụ quan duy vật biện chứng, một nền tảng tr thức để chống lại những hiện tượng mê tít đị đoan đang có chiều hướng
“ga tăng ở nướt ta Hiện nay, nhiều câu lạc bộ trẻ về Thiên văn đã đượ thành lập ở Hà Nội, Thành phố Hồ (hí Minh, Đà Nẵng đổ thu hút nhiều bạn trẻ tham gia và hoạt động đó tiệu quả Nhiều website về Thiên văn ở Việt Nam đã ra đồi nhằm phổ biến -trithức Vé Thiên văn, khám phá vũ tr -
Hội Thiên văn Quốc tế thuyền cáo Việt Nam nên gia nhậo Hội Thiên văn quốc tế nh là mộ thành ên quốc ga, Mi đồ Tiên wan am ci ain sn ph,