Tuy nhign, trong boi canh Nho gido nhiet hien nay, khi nhflng gia tri Nho giao da va dang dfldc xem xet lai, khi chu trfldng phuc hfing Nho hoc vdi tfi each mot he tbg'n^ gia tri tinh
Trang 1NHO GIAO VIET NAM VA V A N HOA DONG A
TLf THirC TifiN V A N HOC VlfiT N AM,
GOP THEM MOT TIENG NOI PHUirNG PHAP LUAN VAO CUOC THAO LUAN QUOC TE VE VAN DE NHO GIAO VA NUf QUYEN
TRAN NHO THIN (•)
Bdi vii't khdo sdt de tdi phu nO trin thitc te'vdn bdn vdn hgc Viet Nam tO the'ky XVIII din
ddu thi'ky XX Giai dogn ndy, bin canh sit xudt hien mot so'nhd vdn, nhd thd phu nO, dd cd khdng it tdc gid Id nhd Nho - ngOdi ddn dng viet vephu nO Tuy nhien, tinh hinh khd phOc tap:
co nhiing nhd Nho binh vUc ngOdi phu nO, nhiing cdng cd khong it nhd Nho dOng tren quan diem dgo dOc bdo thu cua Nho gido len dn, da kich cdc nhdn vgt phu nO dUdc di cao Thitc te cho thay, khdng the ddn gidn nhO nhieu nhd nghien cOu qudc te dd ldm, vdi tinh thdn lUdng nguyen (dilemma), hoac kit tgi ddn thudn, hoac binh vitc mot chieu Nho gido trong vdn de nU quyen, md nin xudt phdt tO tinh thdn nhd't nguyin luan (monism)
1 D i u thd ky XX, trong xu thd ehung
cua chau A, ma Phuc Trach Du Cat
(Phukuzawa Yukichi) d i i n ta la "thoat A
luan" (thoit khdi chau A), nhieu tri thfie
vfing D6ng A hay vfing van hda Han
-da tig'n h a n h phg p h i n nhieu g i i tri
truyen thdng phfidng Ddng, trong dd ed
Nho giao Trong cac xu hfidng phg phan
Nho giio dd, cd mot xu hfidng phg phan
Nho giao nhfi mot hoe thuyg't nam quydn
- dan ap nfl quydn O Trung Qud'c, ed thg
kd ddn Ld Tan, Lam Ngfl Dfldng(l); d Viet
Nam, tigu bidu la P h a n Khdi
(1887-1960) (2) Viec phg phan Nho giao dan ap
phu nfl hien v i n tiep tuc(3) 6 Trung
Qudc, nhflng tie'ng noi Ign an gay g i t Nho
giao nhfl mot hoc thuyg't d i n ap nfl quyen
cd khi di doi vdi cam hflng khang dinh
chinh Lao Trang mdi la hoc thuyg't nfl
(*) Pho giao sU, tie'n si, Triidng Dai hpc Khoa hpc
Xa hpi va Nhan vSn, Dai hpc Quoc gia Ha Npi
(1) Xem bai viet gay git ciia Lam Ngii Dadng: "Tu
tUcing nil quyen cl Trung Quo'e co dai", Feminist
thought in Ancient China In lai trong sach Chinese Women Through Chinese Eyes Li Yu-ning,
editor A East Gate Book M.E.Sharp, Inc.Armonk New York London, England, 1992
(2) Phan Khoi (1887-1959) co the la tac gia Viet
Nam dau tien phe phan Nho giao dan ap phu nil mot each he tho'ng trong loat bai Tdng Nho vdi phu
nU tren bao Phu nU tdn vdn, Sai Gon, 1931 Ong
cung la ngiidi dich Lo Ta'n trong cac nam
1955-1956 (Xem: Phan Khoi vii't vd dich Ld Tdn, Lai
Nguyen An sUu tam, Nxb Hpi nha van, 2007)
(3) Co the ke mot so sach phe phan trUc tiep hay gian tiep viec Nho giao dan ap nQ quyen trong linh
viic "tinh" nhU: Vuat qua hang rao cua truyin
thdng nam quyen: phe phdn y thUc nam quyen trong vdn hoc ciia LUu Tue Anh, [ ^ t H ^ ^ l f
i S K l ^ H A ^ + liftSciHWJtt^iJ], tm^ t,:ibM,-=
R ^ ] £ , 1995; Gidi tinh vd vdn hda Trung Quoc cua
Liiu Dat Lam, [14^4^1:4:la.^'Ji^ilffiS ARtlimtt],
1999; Nam nhdn vd nU nhdn Trung Qudc cua Dich Trung Thien, ["fSW liAfn:^A],fv + ^ t , ±-^^
zlfcBKStt], 1999, tai ban 2008
Trang 2TRAN NHO THIN
quyen(4) Dfidng nhfl va'n de nfl quydn la
diem yg'u eua Nho giao, ed thg dung nd de
ha guc Nho giao
Tuy nhign, trong boi canh Nho gido
nhiet hien nay, khi nhflng gia tri Nho
giao da va dang dfldc xem xet lai, khi chu
trfldng phuc hfing Nho hoc vdi tfi each
mot he tbg'n^ gia tri tinh t h i n truyen
th6'ng dfidc nhidu hoe gia Trung Quoc va
nfidc ngoai quan tam, da x u i t hien
khdng it cdng trinh bdnh vfic Nho giao
trong van de phu nfi Nhieu hoe gia hien
nay cho r i n g , viec kg't toi Nho giao dan
ap phu nfl la kg't qua cua each nhin Au
chau trung tam luan (Eurocentrism), hay
la kdt qua eua viec lay he gia tri cua nam
gidi de ap dat cho phu nfl Theo ho, thflc
ra, Nho giao ed tiem nang cua mot hoc
thuyg't nfl quyen, hay Nho giao chinh la
nfl quyen (Confucianism is feminism)
Ng'u nhfi trfidc day, khi phan tich va'n de
Nho giao va phu nfi, ngfidi ta chi xua't
phat tfi k h i i niem sex - gidi tinh (sex dfidc
dich sang Trung van la t43?ij tinh Hit), thi
nay, nhieu nha nghign efiu dd xuat khai
niem gender - gidi tinh xet trin phUdng
diin oca hgi (gender dfidc dich sang Trung
van la tt^ttS'J xd hgi tinh biit){5)
Nhfing, dang tig'c la, sfi bien luan cua ho
mang tinh ly thuyet nhieu hdn tinh thfie
tiin Chang han, Sam Crane cho rang,
phu nfi cham sdc gia dinh nhidu hdn nam
gidi, ma dao Nho la'y gia dinh suy ra dao
dfic xa M i va do vay, phu nfl g i n vdi dao
Nhan hdn(6)
Mot each he tho'ng, c6ng trinh Nho
gido vd phu na.- mot cdch gidi thich ve
mat trie't hgc {Confucianism and women:
a philosophical interpretation^)) da phan
tich dao Nhan cua Khdng Tii, phan tich
mo hinh trie't hoc Am - Dfldng va mo hinh
kh6ng gian Noi - Ngoai di cho thl'y sfl
phan cong nam nfl ci Trung Quoc ve phfldng dien van hoa - xa hoi la hdp ly
T i e gia Li-Hsiang Lisa Rosenlee ngu Ign
4 nhiem vu cua chuygn luan nay: 1) nghign efiu ngudn goc Nho giao va dao Nhan; 2) nghign efiu sd dd tfl duy cua ngfidi Trung Quoc do Nho giao trinh bay,
nhfl dm/dUdng, ngi/ngogi de iing dung
vao tim higu vi tri ngfldi phu nfl; 3) nghign cflu quan he qua lai gifla Nho giao
va he thd'ng gidi cua Trung Quoc, vai trd cua Nho giio trong bien minh va duy tri cau true gia dinh phu quyen eua xa hoi Trung Quoc, xem xet ngfldi phu nfl khong phai vdi tfl each n a n nhan, ma la ngfldi cung t h a m gia duy tri thfie t i i n phan biet gidi ci Trung Quoc, tfic xem xet ngfldi phu nfl khong phai nhfl mot thflc thg tfl nhign, ma la, mot thflc the van hoa; 4) di
r a ngoai sfl phg p h a n mot chieu cae yeu to' phan biet gidi cua Nho giao va giai cau true ehinh sach ve gidi, dfla r a diem nhin cho phep trinh bay viec giai phdng phu nfl gan lien vdi cac bfldc xay dflng mot ndn nfl quydn Nho giao (tr.3-4)
(4) Xem: Bdn vi quan niem nO tinh trong trie't hgc
Trung Qudc - hodng dUdng cho tU titdng tdn siing
nQ tinh cua Dao gia, Dao gido ciia Ly T6 Binh,
$ * T [ i ^ + H t ? ^ 1 ^ W : ^ t t m ^ - 3 A l ^ i I ^ i l » ^ ^
^ttW-S.'B], http://www.lUnwentianxia.com/product free.4420305.1/
(5) Xem: Gail Hershatter v^ Viidng Chinh Lich sit
Trung Qud'c: mot phgm trii hvtu dung trong viec phdn tich sU khdc biet gidi tren phUcfng dien xd hgi
Tap chi Khoa hoc xa hoi, ThUdng Hai, S ^ i i f t fflW?E;«],tt#l4^,±?S, N.12/2008
(6) Xem: Sam Crane Phu nQ khien cho nam gidi
biet thendo Id nhOng ly tudng Nho gido "Women
show up men on Confiicianism ideals" China Daily, 08/10/2006
(7) Cua tac gia Li-Hsiang Lisa Rosenlee, State University of New York, 2006
Trang 3Nhflng ngfidi phg phan Nho giio da
ebon mot de tai khd chiu la quan niem
nghiet nga vd trinh tig't cua Nho giao ddi
vdi phu nfi, chi ra ba't cdng doi vdi phu
nfl, n h i t la each nhin mang tinh dien che
hda (canonization) dd'i vdi ngfldi qua phu
(khdng khuygn khich ho tai gia) va de cao
miu ngfldi phu nfl thu tig't va tuan tig't
(^T?> JST?) qua kigu truyen vd liet nfl
{niK # ) kha phd big'n d Trung Qu6'c(8)
Ca Phan Kh6i d Viet Nam va Lam Ngfl
Dfldng d Trung Qu6'e ddu dan cau ndi ndi
tidng eua mot nhan vat Td'ng Nho la
Trinh Di r i n g , "chg't ddi la chuyen rat
-nhd, t h i t tig't la chuyen r i t Idn" ( 1 i ^ - » ^
A^,^T^^iO nhfl la b i n g chflng dien
hinh n h i t ve sfl dan ap cua Nho giao dd'i
vdi phu nfl Co the ndi, day la cho khd
khan cho nhflng ngfldi bao ve Nho giao
vdi tfl each mot he th6'ng gia tri va ehung
ta ed thg chflng kig'n tinh thig'u thuyet
phuc cua cae luan cfl bien ho Li-Hsiang
Lisa Rosenlee bien minh cho sfl sfing bai
ngfidi qua phu kh6ng tai gia (cult of
widowhood) va tue bd chan phu nfi
(practice of footbinding) b i n g ea mot sd
do van hda fiu tign cho sfi san sinh ra eon
trai kg' thfia ddng doi "Ndi rong ra, sfi
phan biet gidi tinh d Trung Qud'e cd the
giai thich nhfl la sfi nha'n manh logic cua
sfi ndi doi tong dfidng di lien vdi gia dinh
rang sfi noi doi nay chi cd the thfie hien
qua eon dfidng nam gidi Dieu nay den
Ifidt minh lai cd lign he vdi dao hig'u trong
gia dinh kieu Nho giao va nghi thfie thd
cung td tign" (tr.l52) Song, sfi eat nghia
nay chi la suy lu^n ly thuyet, chfi khdng
dd cap den thfie te fing xfi eua Nho gia dd'i
vdi v i n de trinh tig't eua ngfidi phu nfi
Tuy vay, nhflng ngfidi phg phan Nho giao
ddi vdi nfl quyen dfldng nhfl qugn mot
thfle te la, chinh trong xa hoi nam quyen
cd sfl ung hd eua Nho giao v i n ed kha nang xuat hien tfi tadng bao ve nfi quyen Bai vig't cua chung tdi khdng di vao eac van de ly luan va thfie t i i n cua Nho giao Trung Qudc vdn dfidc cae nha nghien efiu
di cap r i t nhieu nhang hien v i n ehaa
.dat dade sii nhat tri (cac quan niem gay tranh luan n h a "tam cadng", "tdng nhat chi ehung", van dd am - dadng, ndi ngoai, liet nfi, "che't ddi sfi nhd, that tiet sfi dai", quan niem phu nfi thu tiet la eua Nho gia hay Phap gia ), ma trong khudn khd ban hep, chi khao sat mot sd' hien tfidng eua van hoe Viet Nam cud'i thd ky XIX, dau thg' ky XX nham ngu Ign mot van de
ed tinh phfidng phap luan trong nghien efiu Nho giao ndi chung
Van hoc Viet Nam the ky XVIII - XX da cap cho ehung ta mot ngudn tfi lieu phong phu dg suy nghi ve van de nfi quyen va Nho giao Trong khudn khd mot xa hdi Nho giao nam quydn, thfie tg' sang tac van hoe giai doan nay cho tha'y, chu nghia nfl quyen da x u i t hien ben canh ddng tfi tfidng chd'ng nfi quydn truyen thd'ng
Vd phfidng dien tfi tfidng, ed thg ndi, trong the ky XVIII va XIX, Nho giao la he tfi tfidng thd'ng tri trong ddi sd'ng tfi tfidng
d Viet Nam Hien nay, chfia ed nhidu
• cdng trinh khao efiu ve tinh chat Nho giao giai doan nay Theo quan digm eua Huynh Thuc Khang (1876-1947), mot nha Nho ygu nfidc, cflng la mot nha khoa bang Idn d dau thd ky XX, Nho giao Viet Nam d thdi gian nay ehinh la Tdng Nho Ndi chinh xie hdn, dng cho r i n g , tfl thuoe
(8) Xem: Richard L.Davis Nhiing phu nO trinh,
hie'u trong sQ sdch Trung Qudc the'ky XI, Richard
L.Davis "Chaste and Filial Women in Chinese
Historical Writings of Eleventh Century", Journal
of the American Oriental Society, Vol.121, No.2
(Apr.- Jun., 2001), pp 204-218
Trang 4TRAN NHO THIN
Minh trd ve sau, tfic quang tfi d i u the ky
XV trd di, cai hoc To'ng Nho da nhap lam
mot vdi cai hoc khoa cii ma tfi xfing la e i i
hoc Kh6ng Manh va cho den mai d i u the
ky XX, Nho giao d Viet Nam v i n la To'ng
Nho: "Tridu Lg trd di, chi Ifia ed mot thfi
hoe T6'ng Nho vdi van khoa cfi"(9) Ong
kich liet da kich, phe phan Bui Huy Bich
(1744-1818), ngfidi da bien soan loai sach
tdm t i t kinh dien Nho hoc (goi la tig't
yg'u) cho si tii di thi: "L6'i hoe To'ng Nho
va khoa cfi b6i lo Ign sach sdt eua Thanh
hien da bao nhieu ddi dg'n cai hoe "tig't
yg'u" eua Bui Huy Bich thi r a n h la cai ldi
"phu thuy kiem ga", "thiy dd gay gao",
ed't nhet nach mot cai nghd de bfide Ign
eon dfidng si hoan khdng c6 chut gi la
dang goi la hoc"
Ndi ve Nho giao ddi Nguyin trong the
ky XIX, nha nghien efiu ngfidi Nhat Ban
Yoshiharu Tsuboi lai cho r i n g dd la Minh
Nho, mot thfi Nho giao dfidc coi la cfic
doan hdn ca To'ng Nho do'i vdi nfl quyen
Ong ly giai, la nha Nguygn mud'n theo mot
thfi Nho giao chinh thdng cua ngfidi Han
hdn la theo Thanh Nho - Nho giao mot
tridu dai ngoai toe: "Nhflng ngfidi Viet
Nam theo Nho giao ed xu hfldng td ra "bao
hoang hdn vua" ve mat dd Trong luc nha
Thanh dang tri vi d Trung Hoa sau khi lat
dd nha Minh nam 1644, thi nha Nguyin
thich tii coi minh n h a la nha Minh Dieu
nay cho phep ho to ve la nhflng ngfldi thfla
kg' ehinh th6'ng cua nen van minh Trung
Hoa va dao ly Nho giao Y mud'n tfl ddng
hda vdi nha Minh thg hien ro nha't trgn
binh dien van hda: nghi lg dang thfle hien
d Hue, chang ban, va ea trang phuc cua
nha vua va cua cae quan deu chiu anh
hfldng trieu dinh nha Minh"(10)
Nhang, chinh trong bdi canh To'ng Nho
- Minh Nho ay da tdn tai song song hai
ddng van hoc nfl quydn va cho'ng nfl quydn Dieu t h u vi la co khi chinh ngfldi phg phan To'ng Nho quyet liet nha't, nhfl Huynh Thuc Khang, lai v i n gifl quan diem bao t h u do'i vdi nfl quyen
Trade het, ta hay noi de'n ddng van hoe
nfl quyen Ve khai niem vdn hgc nO
quyin, chung toi t a n t h a n h quan diem
eua t i e gia Lflu Tue Anh Mot mat, khong
phai ta't ca sang t i e cua cac t i c gia nfl ddu thuoe ve ddng van hoc nfl quydn va
mat khdc, sang t i c ciia mot so' t i e gia
nam ed khi cd the dfldc coi la van hoc nfl quyen Tigu chi "van hoe nfl quyen" d day khdng phai la gidi tinh cua t i e gia hay gidi tinh cua n h a n vat van hoe, ma la noi dung sang t i e eo lign quan dg'n viec bao
ve, benh vflc quyen song cua phu nfl, giai phong phu nfl "Phg binh va nghign cflu van hoc nfl tinh phai t n i c tie'p ddi dien vdi s i n g tac van hoc do cac n a m nfl t i c gia s i n g t i e , suy nghi ve quan he cua sang t i e eua cac t i e gia n a m nfl ddi vdi sfl sinh tdn va giai phdng phu nfl"(ll) Theo quan digm nay, van hoc Viet Nam the ky XVIII va XIX cd mot ddng van hoc nfl quyen d chflng miic dang ke Hd Xuan Hfldng (ehfla ro n a m t h i n g sinh - mat trfldc nam 1842) la n h a thd nfl cd mot
t h a n phan le mon, vdi nhflng dac diem
(9) Huynh Thiic Khang Ldi hgc khoa cit vd ldi hgc
Td'ng Nho cd phdi Id hgc dao Khdng Mgnh khdng?,
bai in t r e n bao Tie'ng ddn, in lai b cuoi sach Khdng
hgc ddng ciia P h a n Boi Chau, N h a sach Khai tri,
Sai Gon, 1973, tr.780
(10) Yoshiharu Tsuboi Nudc Dgi Nam doi dien vdi
Phdp vd Trung Hoa Nguyen van tie'ng Phap,
Nguyen Dinh Dau va mot so' dich gia dich sang tie'ng Viet Ban Khoa hpc xa hpi, T h ^ n h iiy Thanh pho Ho Chi Minh, 1990,'tr.l83
(11) "Vudt qua h a n g rao ciia truyen thong nam quyen: phe phan y thiic n a m quyen trong vSn hoc" cua Lifu Tue Anh, [^*Jlfe^#*ftKll?Ji:St^4'S''IX
MiRmm, nm^ ^,itM,^m=^m, tr.s
Trang 5khidn ta nghi dg'n t h a n phan ea nhi, ky
nfl, da boc bach ndi chan ngan trfldc tinh
ygu be mon ma nhflng ngfldi dan dng
danh cho ngfldi vd le:
Nam thi mfldi hoa hay chang chd,
Mot t h i n g ddi l i n cd cung khdng
v a sfl k b i t khao mot tinh yeu xflng
dang, tinh ygu ed yg'u td' than xac rd ret:
Tai tfi van nhan ai dd ta
Than nay dau da chiu gia torn
Trong bd'i canh xa hoi nam quyen theo
T6'ng Nho, ndi ngfldi phu nfl v i n dfldc
khuyen khich cam chiu than phan, an
phan thu thfldng, tig'ng ndi eua mot nha
thd nfl nhfl Hd Xuan Hfldng de cap dg'n
quydn sd'ng eua ngfldi phu nfl, xet vd ddi
sdng ban nang, ed y nghia benh vflc nfl
quydn thfle sfl Bdi vi, so vdi nam gidi,
ngfldi phu nfl chiu nhidu b i t cong, thiet
thdi nhat trong ddi song ban nang
Hai the ky XVIII - XIX cung chfing
kien tig'ng ndi bgnh vflc nfl quydn eua mot
sd nha Nho - ngfldi dan dng Ba kieu
nhan vat phu nfl deu la do eac nha van
-nha Nho s i n g t i c - da tao ngn nhflng edn
sdt van hoe cho giai doan nay la: ngfldi
ehinh phu (vd linh), ngfldi cung nfl va
ngfldi ky nfl Chinh phu ngdm ciia nha
Nhd Dang T r i n Cdn (sinh va m i t d d i u
the ky XVIII) nguygn t i e b i n g ehfl Han
da dfldc nhieu ngadi hao hflng dich sang
thd tig'ng Viet (thd Nom), hien cdn gifl
dfldc 7 ban dich (3 ban b i n g thd luc bat
va 4 ban bang thd song that luc b i t )
Hign tfldng ed nhieu ban dich Chinh phu
ngdm sang tieng Viet nhfl the cho thay
lan sdng hfldng fing manh me dd'i vdi tfi
tfidng dat ra trong tac pham Nha Nho
Nguyin Gia Thidu (1741-1798) vidt Cung
odn ngdm khue, nhfing de tai ve ngfidi
cung nfl khdng chi la cam-hflng cua rigng
Nguyin Gia Thidu, ma cd ea mot phong
trao viet vd ngfldi cung nfl d giai doan cudi the ky XVIII, edn dng ehi la dai dien tigu bieu nhat Nguyin Du (1765-1820) la mot nha Nho di xa hdn ca tren eon dadng tranh dau cho nfl quyen vdi viec dng chon nhan vat ehinh la cd gai Thuy Kidu.- mot ngfldi con gai ladng thien, cd khat vong manh me vd tinh yeu tii do, nhang bi xa hdi day vao than phan ky nfl Cach fing xfi khdng theo chuan mfic Nho giao trong tinh ygu cua Thuy Kidu, nhfi.viec tdn tai trong nha chfia hang ehuc nam ma khdng
t u i n tig't eua Thuy Kieu, da gay ndn tranh luan, binh pham trong sudt Ca thd
ky XIX va d i u the ky XX Mdi ]sieu nhan vat neu van dd nfi quyen theo mot each rigng, song ddu do eac nha thd - nha Nho sang tao Thfie td nay cho thay, nha Nho cung ed thg tig'p can vdi van de nfl quyen theo hfidng tich cfic
Nhan vat chinh phu - ngfidi vd linh - ed
le chi la cai cd dg t i e gia Dang T r i n Cdn Ign tig'ng ndi gium ngfidi phu nfi quy toe nhflng khat khao sau kin nhfing khdng kem p h i n sdi ndi v^ tinh yeu Ifia ddi diy mau sac nhuc thg Bdi khi ngfidi chdng di danh tran xa, nhidu nam khdng tin tfic
va cflng khdng rd ngay ve, thi tac gia mdi
ed ed dg sfi dung cac motip nhfl giac mdng gap chdng, ndi cd ddn trdn chig'c gifldng trd'ng ving, hay ndi lo ve tuoi xuan dang qua di udng phi
Nhan vat cung nfl cung la kidu nhan vat kha truyen thd'ng cua van hoc phfldng Ddng Nhflng trong van hoe Viet Nam, ehi de'n giai doan nay, nhan vat cung nfl mdi dfldc cae nha Nl^o chu y khai thae Day la kieu ngadi phu nfl cd nhan sac -mot net nfl tinh rat dac biet ma van hoe nha Nho thfldng ne tranh - nhang rat bat hanh vi che do cung nfl Hang tram, hang ngan ngfldi phu nfl xinh dep phai phuc vu
Trang 6TRAN NHO THIN
cho nhu c i u an ehdi, giai tri cua mot ong
vua thi ta't nhign, ddi so'ng tinh due cua
ho ra't cd cflc Ngfldi cung nfl t h i t sung
(khdng edn dfldc vua ygu) thi coi n h a da
chg't ngay trong cuoc sdng nay Mau s i c
ai an, nhuc the eua t i c p h i m Cung odn
ngdm khue \a mot net nfl quydn ndi bat
Tac gia da tai hien cam giac khoai lac eua
cung nfl khi dfldc sung ai va sfl dau budn
khi ma't tinh ygu eua quan vfldng Tai sao
ngfldi phu nfl khdng noi va nghi ve dieu
dd mdi la ngfldi phu nfl dflc hanh?
Nhflng chi vdi n h a n vat Thuy Kidu,
van hoc nfl quydn eua nha Nho Viet Nam
thdi trung^ dai mdi thfle sfl dat dinh cao
Thuy Kidu da kha chu dong tim dg'n vdi
Kim Trong, chang trai ma nang yeu quy,
sfl ehu dong ma Nho gia khdng thg cha'p
nhan Thuy Kieu da hi canh ngo cuoc
song day vao t h a n h lau, ndi la dia nguc
dd'i vdi ngfldi phu nfl trinh tig't Tuy
nhien, Kieu da di qua nha ehfla 15 nam
ma khdng chon cai chet de bao toan trinh
tig't, khong "tuan tig't" dau cho nang da
hfla hdn vdi Kim Trong Nguygn Du da
vig't ve cuoc ddi nang vdi sfl cam thdng,
thfldng yeu, t r a n trong dae biet
Ca ba nfl n h a n vat ndi trdn ddu dfldc
cie t i e gia Nho si nhin tfl quan diem
"hong nhan bac menh" Cae cau thd md
d i u cho ba t i c pham deu thdng bao vd
trie't ly "hong n h a n bac menh":
Thud trdi da't ndi cdn gio bui
Khach ma bdng nhieu noi truan chuyen
{Chinh phu ngdm)
Oan chi nhfing khach tieu phong
Ma xui phan bac nim trong ma dao
{Cung odn ngdm khue)
La gi bi sic ta phong,
Trdi xanh quen thoi ma hong danh ghen
{Truyin Kiiu)
"Hong n h a n bac menh" la menh de phd
bien ci Trung Quo'e va Vigt Nam thdi trung dai, n h a n g de'n the ky XVIII - XIX,
eac nha van - Nho si Viet Nam da sii
dung menh de nay de ndi len sii ba't cong,
vo ly cua xa hoi n a m quyen do'i vdi nhflng ngfldi phu nfl ed n h a n s i c , ky thflc la sfl Ign an xa hoi nam quydn da bien ngfldi phu nfl n h a n s i c t h a n h dd ehdi(12)
Mot sfl migu ta v i n t i t nhfl trgn cflng
du cho tha'y, cac n h a Nho - nhflng ngfldi dan 6ng trong boi canh van hda To'ng Nho
d giai doan nay van co the tigp can chu nghia nfl quyen theo each rigng cua ho, ngu Ign nhflng va'n de ma thflc tg' cuoc s6'ng va t a m nhin eua ho cho phep Nhflng, se la khong day dii neu chung ta khong ndi de'n khuynh hfldng bao thu cua nha Nho trong va'n de nfl quyen sudt tfl
the ky XVIII cho de'n niia d i u the ky XX
Vi va'n de nay la de tai ciia mot chuygn luan doc lap ngn d day chung toi chi chon
phan tich hai sfl kien tigu bigu: mot Id,
cie nha Nho ca ngdi kieu ngfldi phu nfl
Viet Nam co thiic, da t u a n tig't theo chdng, dfldc lap den thd; hai Id, cae nha
Nho phg binh n h a n vat Thuy Kieu, mot
n h a n vat van hoc
Chdng cua Doan phu nhan, mot phfi nfl cd thflc cl thg' ky XVIII, hi t ^ t r ^ n nam
1786 Ba lap dan te ngfldi chdng rdi ra ben sdng ndi ngfldi chdng chg't lam lg chigu hdn, sau dd ba gieo minh xu6'ng song chg't Co ngfldi da lam thd cam khai
e i i chet dd nhfl sau:
Kha lan nhi bach da nien quoc, Thien ly dan di nhat phu nhan
(Dang thadng mot trieu dai c6 hdn hai
t r a m n a m le
(12) Xem: "Tri^t ly Truyen Kieu trong bdi canh vin hoa xa hpi Viet Nam cuoi the ky XVIH dau th^ ky
XIX" trong sach cua Tran Nho Thin: Vdn hgc trung
dgi Viet Nam dUdi goc nhin vdn hda, Nxb Giao
due, 2008, tr.275-314
Trang 7Chi cdn mot ngadi phu nfl gifl dfldc
thign ly va dao ngfldi)(13)
Diy la ldi ca ngdi ngfldi liet nfl da t u i n
tidt theo chdng, phu hdp vdi quan niem
bao thu, phi ly, phan nhan dao eua Td'ng
Nho Hai chfl "thiin If d (Jay n g i u nhien
hay c6 dung y gdi lign tfldng de'n cau "tdn
thign ly, digt nhan due" eua Chu Hy Chu
Hy noi: "Thanh n h a n thign ngdn van ngfl
chi thi giao nhan tdn thien ly digt nhan
due", "hoc gia tu thi each tan nhan due,
phuc tan thign ly, phfldng thuy vi hoe"
{Chu Tit nga luc, quyen 4) "Thien ly"
trong hai cau thd trgn ed tinh cha't nguy
bign ra't ro: tai sao lai cho viec tuan tig't
theo chdng la thign ly? Ngfldi dan dng ed
sfle manh ed b i p hdn ngfldi phu nfl, dd la
thien ly Ngfldi phu nfl de eon, dd la thign
ly, tfic la quy luat khach quan Nhfing
chang cd tinh quy luat t a t yg'u nao trong
viec ngfidi vd phai/ngn tuan tig't theo
ngfidi chdng da chet Dd chi la each tuyen
truyen d i y ich ky cua dao dfic nam quydn
b i t cdng Khdng co ngfidi dan dng nao
t u i n tidt, chg't theo ngfidi vd O Viet Nam
khdng cd hg thd'ng sach Hit na truyin cd
the la vi dd'i vdi va'n dd thu tiet hay t u i n
tidt cua phu nfi, nha Nho Viet Nam
khoan dung hdn so vdi nha Nho Trung
Qudc Nhfing, viec cac nha Nho Viet Nam
ca ngdi ngfidi phu nfi t u i n tidt theo chdng
hay lay eii chg't dg chfing minh tig't hanh
vdi ngfidi chdng cflng khdng phai la q u i
hiem Vu Thi Thig't, ngfldi thie'u phu Nam
Xfldng (nhan vat ed thfle d huyen Ly
Nhan, Ha Nam) da tfl t r i m de chflng
minh long chung thuy, trinh t r i n g eua
minh trfldc ngfldi chdng ea ghen da di vao
van hoe, dfldc nhieu ngfldi ea ngdi la liet
nfl, ban than ba dfldc tdn thd nhfl mot nfl
t h i n linh fing(14) Bai thd ca ngdi Vu thi
da dfidc viet theo tinh t h i n Td'ng Nho :
Nga di Vu thi nUdng ta
Bach nhat thi de phan tao hda Hong nhan tinh tii phd cao tham Hoang giang ehinh khi tdn thidn dia
Co quan anh phong xuydn cd kim
(Bai thd nay vig't gifia thanh thien bach nhat de lam rd le tao hda
T i m long sau kin eua ngadi bdng nhan danh phd mac cho trdi dat big't
Chinh khi cua ngadi phu nfi tren ddng Hoang giang trfidng tdn cfing trdi dat Dao dfic tdt dep eua ba sg mai edn vdi thdi gian)
Logic eua viec ca ngdi va t h i n thanh hda ngfidi phu nfi t u i n tiet la n h i m dinh hfidng, khuygn khich nhflng hanh ddng phu nfl tuan tig't tfldng tfl Khdng thay cd chuyen ngfldi dan dng tuan tig't theo vd Ng'u so sanh vdi An Do, dg thay ed sfl tfldng ddng vdi viec lap ddn thd tfidng niem nhfing ngfidi phu nfi nhay Ign gian thigu chg't theo chdng
Sfi kien thfi hai ehung tdi phan tich la viec eac nha Nho the ky XIX - XX binh luan nhan vat Thuy Kieu(15), nhan vat
(13) Xem: Pham Dinh Ho - Nguyen An, Liet phu
Dodn phu nhdn, sach Tang thUdng ngdu luc, ban
dich cua True Khe Nxb Van hoa - Thong tin, 2000, tr.62-63
(14) Theo luan an tie'n si cua Nguyin Nam, c6 it nha't 6 van ban viet ve Vii thi, trong do ton xUng
ba la liet nQ Trieu Le da cho due tUdng dong, trieu
Nguyin da ba lan phong than cho Vii thi vao cac nam 1909, 1911, 1924 Luan an cho biet tinh chat than thanh hoa ngiidi phu nut tiet liet nay qua biic
dai tii b den thd "Cau chi ta't tog" ^±'&^ (Cau
xin ba tat iing nghiem) Xem: Nam, Nguyen,
"Writing as Response and Translation: Jiandeng Xinhua and the Evolution of the Chuanqi Genre in East Asia, Particularly in Vietnam" Harvard University, Cambridge, Massaehusttes, 2005
(15) Thiiy Kieu vo'n la mot phu nil eo thiic d Trung Quo'e, nhiing da dUdc tieu thuyet hoa, trcl thanh
nhan vat van hoc cua Kim Vdn Kiiu truyen, rapt
tieu thuyet chUdng hoi cuoi dcii Minh, dau ddi Thanh Nguyin Du da vay miidn eo't truyen cua
Kim Vdn Kiiu truyen de sang tac Dogn trUdng tdn thanh, tiic Truyen Kiiu
Trang 8TRAN NHO THIN
eua mot t i c pham van hoe ndi tieng Viet
Nam Hien nien dai r a ddi Truygn Kieu
v i n edn la v i n de t r a n h luan, song chic
c h i n nd xua't hien muon nha't trong thap
ky d i u tign ciia the ky XIX Cd ra't nhieu
van de da dat r a quanh n h a n vat phu nfl
hfl ca'u nay, nhflng chung tdi chi ndi den
each tig'p nhan n h a n vat phu nfl nay theo
quan diem Td'ng Nho ve trinh tiet
Tam diem ciia van de ma cac nha Nho
Viet Nam suo't the ky XIX - d i u the ky
XX thao luan ve Thuy Kidu la va'n de
trinh - dam Cd hai sfl kien trong h a n h vi
cua nhan vat Thuy Kidu dfldc ho ehu y
Mot la, Thuy Kieu - mot ed gai - da to ra
kha ehu ddng trong tinh ygu vdi chang
trai Kim Trong: nang da chii dong hen hd
vdi Kim, chu dong tim dg'n vdi Kim trong
dgm khuya t h a n h ving: "Xam xam bang
ldi vfldn khuya mot minh" Viec nay tuy
da dfldc eac nha Nho the' ky XIX bd qua,
song lai khdng qua mat cac nha Nho thg'
ky XX Ngd Dflc Ke (1878-1929) va Huynh
Thuc Khang (1876-1947) la hai nha Nho
duy tan - ygu nfldc va ed tinh than phg
phan Td'ng Nho manh me Hai cu vi boat
dong ygu nfldc, chdng Phap, nen deu bi
thiic dan Phap day ra Cdn Dao Nhang,
trong each nhin ddi sd'ng t h a n xac cua
ngadi phu nfl, hai cu van dflng trgn lap
trfldng bao thu eua Tdng Nho Nam 1924,
Ngd Dfic Ke viet: "Mot ddi thieu nign
nam nfi, dgm t h a n h ngfidi ving, treo
tfidng trd ngo, fide hoi chuyen trd vdi
nhau, dd'i vdi phong hda dao dfic da la
viec bat chinh; md d i u quyen sach nhfi
the, du sau co to ve hig'u nghia gi dau nfia
cflng khong du lam gfldng td't cho ddi"
Nam 1930, Huynh Thuc Khang edn nang
ldi hdn: "Hien xa hoi ta ngay nay ma d i i n
ra nhflng tudng thfldng phong, bai tuc
kia, cai gid'ng doc con di Kieu gieo vao
trong coi tfl tadng khong phai la it"(16)
Nha s^ hoc N g u y i n The Anh vidt vi cu
Huynh Thuc Khang nhfl sau: "cu Huynh Thuc Khang, td r a la hien t h a n cua mot loai tri thfie dfldc nuoi dfldng trong Nho giao va tha'm n h u i n Nho hoc"(17) Mot nfl n h a n vat dfldc N g u y i n Du, mot nha Nho s i n g t i c vdi tinh t h i n t r a n trong ygu thfldng, lai bi cae n h a Nho k h i c len an la dam, di Sfl kien nay ban t h a n no cho tha'y Nho giio la mot he gia tri md, da chieu; nha Nho la mot n h a n vat van hda phfle tap, nhieu kha nang p h a n hoa Mot va'n de vao loai hoc bua nha't dd'i vdi nhflng ngfldi mud'n bao ve gia tri Nhe giao la thai do nghiet nga cua nd ddi vdi sfl sdng eua ngfldi phu nfl Tinh t h i n thu tig't, t u i n tiet da chi phoi dg'n each binh luan Thuy Kieu ciia cac n h a Nho the ky XIX Thuy Kieu sau khi ban minh cho Ma Giam Sinh da bi dfla den lau xanh Tai day, nang da r u t dao tfl sat dg bao ve pham gia cua ngfldi phu nfl Vua Minh Mang (tri vi tfl 1820 de'n 1840) da khen ngdi: "Dung dao nhon sat than, long trinh nfl gifl minh tiet Idn" Tren efldng vi mot dng vua cua trieu N g u y i n theo Minh Nho (hay Td'ng Nho?), vua Minh Mang da khdng bo Id cd hoi de tuygn truyen cho ly tadng d i y cha't n a m quyen ve ngadi liet nfl Nguyin Cdng Trfi (1778-1858), mot nha Nho dfldc nhieu hoc gia hien dai coi
la "nha Nho tai tii" vdi p h i m cha't "thi
tai, da tinh", lai phe p h a n gay g i t nang Kieu Bdi va'n de la, sau khi Kieu dam
(16) Ve nguon tU lieu va phan tich hai y kien nay,
xin xem: Tran Nho Thin Vdn hgc trung dgi Viet
Nam dudi goc nhin vdn hda, Sdd., tr.373
(17) Nguyin The Anh A Case of Confucian Survival
in Twentieth Century Vietnam: Huynh Thuc Khang and His Newspaper Tieng Dan (Mot triicfng hdp
triicing ton cua tinh t h i n Nho giao cl Viet Nam vao
the ky XX: Huynh Thuc Khang va tcl bao Tie'ng
ddn), ban dich cua Nguyin Tii Tri§t, Nghien cQu Hue, t.4, 2002, tr.22-32
Trang 9dao vao ed tfl tfi nhflng khdng chg't, nang
da khdng quyg't t a m chg't Thuy Kidu da
sdng trong ehd'n nha ehfla hang ehuc nam
trdi, nghia la khdng gifl dfldc p h i m tig't
theo quan diem Nho giio Nguyin Cdng
Trfi da phg p h i n Thuy Kidu, cho r i n g vi
ta dam, vi "bfidm c h i n ong chfidng" nen
da phai song kig'p doan trfldng Nguyin
Cdng Trfl ddi hdi ngfldi phu nfl Thuy
Kidu phai tfl tfi dg bao toan pham tig't
Hai ngfldi, mot ong vua, mot quan dai
thin, khen va chg tfldng nhfl mau t h u i n
nhau nhflng ky thfle rat thd'ng nhat: chet
ddi sfi nho, t h i t tig't chuyen ldn(18) Dieu
dang ehu y la, quan digm k h i e nghiet cd
tinh chit To'ng Nho dd'i vdi trinh tiet phu
nfi tdn tai dai dang ngay ea trong each
nghi cua Tan Da (1889-1939), mot nha
Nho cd nhidu net each tan, tfing dfidc cac
nha thd lang man Au hda thudc phong
trao thd Mdi n^a d i u thg' ky XX tdn vinh;
dng dfidc xem la ngfidi dao nhfing ban dan
diu tign bao hieu cho trao lfiu van hoc
hien dai Trgn An Nam tgp chi so' 37, ngay
16-4-1932, Tan Da ea ngdi nhflng tig't phu
xfia "diu chfia han nhfl phung hoang, ky
lan trong phi c i m t i u thu, thdi cung la
hdn ngoc h nui da, hat chau trong be chai
Ddi ddi vua chua, dn ban tiet hgnh khd
phong cflng la vi vat qui eua ddi, ddi ndn
biet qui vaj^' Ca ngdi ta't nhign la mot
each phat bigu quan niem gia tri
Thflc tign van hoc nha Nho Viet Nam
dfldi gde nhin nfl quyen cho thay, Nho
giao la mot he thd'ng gia tri nhieu chieu,
phfic tap, khdng thg ddn gian khen hay
chg mot chieu, khdng the nghien efiu Nho
giao nhfi mot he thd'ng khep kin hay mot
he tfi tfidng n h a n dao ehu nghia, hoac la
tfi tfidng phan n h a n dao Ve ly thuyg't,
Nho hoe xgt tfl Luan nga eua Khdng T^
da ham chfia nhieu kha nang khac nhau,
cho phep giai thich khac nhau Dao nhan,
pham trfi li, neu nhin tfi quan diem bao
ve chd do nam quyen thi se la "khic ky phuc l i vi nhan" Nhfing, khi ndi dao nhan la yeu ngadi, dao nhan la dao trung, thfi, thi Khdng Tfi da khong loai trfi kha nang tig'p can tinh t h i n nfi quyen Van de la, phadng dien nao dadc nha'n manh Hdn nfla, tren thiic td, Nho giao vdi nhflng khiem khuyg't cua nd cho phep cac nha Nho cung it nhidu tiep xuc vdi cac hoc thuyg't tfl tadng dao dfic tdn giao khac, nhfi Phat giao, dao Lao Trang Ban than nhan vat nha Nho cung la mot nhan vat van hda cd nhieu the nang khac nhau, ed the "bao hoang hdn vua", ma cung ed the ddi mdi, tig'p can chu nghia nhan dao tich cfic Nguygn Du, tac gia
Truyen Kiiu ndi tig'ng, vdi nhan vat Thuy
Kidu tao nen sdng gid tranh luan, la nha nhan dao vi dai, da bgnh vfic, ddng cam vdi ngfidi ky nfi Thuy Kieu khdn khd ehinh la mot nha Nho Va, nhflng ngfidi phe phan Thuy Kidu, du rat khac nhau
ve quan digm ehinh tri, ve dia vi xa hdi, song deu gap nhau tren quan digm trinh tiet bao thu Ta't ea ho deu la nha Nho Mat khac, xet tfi quan diem gia tri, Nho giao khdng phai la he gia tri thuan nhat
Cd nhfing yeu td' tich cfic cd the ke thfia, nhfi nhan each dao dfic cua nha Nho, song cung cd nhflng yg'u to' tieu cfic khdng thg khdng phe phan, nhat la khi chung bi xa hoi nam quyen ldi dung de khd'ng che, dan
ap phu nfl hay bi giai cap thd'ng tri phong kig'n ldi dung de ap dat ach thd'ng tri len xa hoi Vay nen, khdng the mot chieu khang dinh Nho giao chi la tich cflc, hay chi la tigu cflc, ma can phan tich Nho giao qua thfle tiin van ban, qua sfl kien cu thg vdi hoan canh xa hdi xac dinh.Q
(18) Chiing toi da trinh bay van de nay trong Van
hgc trung dgi Viet Nam dUdi goc nhin van hoa,
Sdd., tr.368-369