CHIẾN THẮNG điện BIÊN PHỦ và sự KIẾN tạo bản sắc PHÁP NGỮ

Bản sắc kiểu loại, theo Jim Fearon là tầng lớpxã hội của mỗi người: công nhân, nông dân, trí thức, vị thành niên, trung niên, trung lưu, thượng lưu…2 Mỗi kiểu tầng lớp xã hội nói trên lạ

CHIẾN THẮNG ĐIỆN BIÊN PHỦ VÀ SỰ KIẾN TẠO

BẢN SẮC PHÁP NGỮ

TS Nguyễn Hoàng Như Thanh Phó Giám đốc CECOFAP Giảng viên Khoa Chính trị quốc tế

Học viện Ngoại giao

Kính thưa đoàn chủ tịch,

Kính thưa các diễn giả,

Kính thưa quý vị,

Hôm nay tôi xin trình bày tham luận với chủ đề “Chiến thắng Điện Biên Phủ và

sự kiến tạo bản sắc Pháp ngữ” Xin được làm rõ là tham luận của tôi thuộc lĩnh vực quan hệ quốc tế, cụ thể là lý thuyết quan hệ quốc tế Vì theo thông tin mà tôi được biết, bài của tôi suýt nữa được xếp vào phiên 5 “những vấn đề văn hóa và giáo dục” Chắc là do tôi có đề cập đến các khái niệm “kiến tạo” và “bản sắc”

Nhưng sự cố nói trên cũng nói lên một thực tế, đó là lý thuyết quan hệ quốc tế

mà tôi triển khai trong tham luận của mình, chủ nghĩa kiến tạo (constructivisme), dựa trên nền tảng xã hội học, chẳng hạn khái niệm “kiến tạo xã hội về thực tại” và “bản sắc” Tôi sẽ đề cập rõ hơn trong bài trình bày dưới đây

Bài trình bày của tôi gồm ba phần chính: phần đầu tôi xin nêu khái quát cách tiếp cận đối với bản sắc, đặc biệt là bản sắc quốc gia của chủ nghĩa kiến tạo QHQT; phần thứ hai tôi sẽ khái quát về bản sắc Pháp ngữ; phần cuối cùng, tôi xin nêu vài ý về vai trò của chiến thắng Điện Biên Phủ đối với sự hình thành và phát triển của bản sắc Pháp ngữ ngày nay

Bản sắc là gì?

Một cách chung nhất, bản sắc chính là những gì người ta trả lời cho câu hỏi “Tôi

là ai?”, và ở một mức độ nào đó, “Tôi không phải là ai?” Điều này giới hạn rằng chỉ những thực thể có cảm thức về cái Tôi mới có thể có bản sắc Hơn nữa, việc trả lời câu hỏi “Tôi là ai?”, “Tôi không phải là ai?” phụ thuộc rất lớn vào câu trả lời cho câu hỏi “Họ là ai?” Như vậy, bản sắc của mỗi người được đặt trong hệ quy chiếu bản sắc

của những người khác Như vậy, ta có thể coi bản sắc là biểu hiện của sự tương tác

giữa nhận thức của chủ thể về bản thân và nhận thức của chủ thể khác về chủ thể ban đầu Sự tương tác này tạo nên bản sắc của chủ thể và các hành vi tương ứng Bản sắc quyết định cách thức chủ thể xác định lợi ích của mình và chính sách cần thi hành để đảm bảo lợi ích đó.

Một người có thể có nhiều câu trả lời khác nhau cho câu hỏi “Tôi là ai?”, cũng

có nghĩa là một người có thể có nhiều bản sắc Alexander Wendt đã phân loại bốn kiểu bản sắc: bản sắc cá thể (personal identity), bản sắc kiểu loại (type identity), bản sắc vai trò (role identity) và bản sắc tập thể (collective identity)1 Bản sắc cá thể là nền tảng sinh lý của mỗi cá nhân, mà đặc trưng nhất chính là các cơ quan cơ thể tạo cho

1 Alexander Wendt, Social Theory of International Politics (Cambridge: Cambridge

University Press, 1999), 224–33.

mỗi người một ý thức về cái tôi nội tại Bản sắc kiểu loại, theo Jim Fearon là tầng lớp

xã hội của mỗi người: công nhân, nông dân, trí thức, vị thành niên, trung niên, trung lưu, thượng lưu…2 Mỗi kiểu tầng lớp xã hội nói trên lại có hành vi, cách ứng xử, giá trị, kỹ năng, kiến thức, trải nghiệm… riêng biệt làm nên đặc trưng cho những người thuộc tầng lớp xã hội đó Trong cuốn Đám đông cô đơn, các tác giả đã vẽ nên một bức tranh kinh điển về đặc trưng tính cách xã hội của các tầng lớp người Mỹ qua những thời kỳ khác nhau “Tính cách xã hội” là phần “tính cách” có chung ở các nhóm xã hội chính, là sản phẩm từ kinh nghiệm của các nhóm này Ý niệm về tính cách xã hội cho phép chúng ta bàn đến tính cách của các giai cấp, các nhóm, vùng miền, và các dân tộc.3

Hình 1 Vòng tròn bản sắc

Bản sắc vai trò có tính xã hội cao độ, thể hiện chức năng của một người trong cộng đồng Bản sắc vai trò không phụ thuộc vào đặc tính nội tại của mỗi người mà chỉ tồn tại trong mối tương quan với những người khác Hoàn toàn không có tiền đề sinh học nào cho việc trở thành sinh viên hay giảng viên, người ta chỉ có thể có được chức năng này khi và chỉ khi thỏa mãn các yêu cầu xã hội đối với chức năng đó và có hành

vi ứng xử phù hợp với các chức năng khác Thông thường, các chức năng đi thành cặp tương ứng nhau: vợ/chồng, con cái/cha mẹ, học sinh/giáo viên, ông chủ/đầy tớ… Các cặp chức năng tương ứng này tồn tại trong cấu trúc xã hội vốn lâu đời và có trước cá nhân, quy định hành vi cá nhân trong xã hội.4

2 James D Fearon, “What Is Identity (as We Now Use the Word),” Unpublished

Manuscript, Stanford University, Stanford, Calif, 1999.

3 David Riesman, Nathan Glazer, và Reuel Denney, Đám Đông Cô Đơn (Hà Nội: NXB Trí

thức (Liên kết phát hành: Nhã Nam), 2012), 90.

4 George H Mead, Mind, Self and Society: From the Standpoint of a Social Behaviorist

(Chicago: The University of Chicago Press, 1967); Peter J Burke, “The Self: Measurement

Requirements from an Interactionist Perspective,” Social Psychology Quarterly 43, no 1

(1980): 18–29, https://doi.org/10.2307/3033745; Sheldon Stryker, Symbolic

Interactionism: A Social Structural Version (Caldwell, N.J: The Blackburn Press, 2003).

Bản sắc

Bản sắc sinh học

Bản sắc kiểu loại

Bản sắc vai trò Bản sắc

tập thể

Bản sắc vai trò này cũng đã được đề cập khá chi tiết trong học thuyết Khổng Tử

ở phương Đông Lý tưởng của Nho gia là xây dựng một xã hội thịnh trị, xác định vị trí

và chức năng của mỗi cá nhân, hướng đến thế giới đại đồng Muốn được như vậy phải thực hiện “chính danh”, có nghĩa là làm cho sự vật ngay thẳng, đặt sự vật vào đúng chỗ, gọi đúng tên của nó Trong quan hệ gia đình và xã hội, thực hiện chính danh đòi hỏi phải “sửa mình”, sao cho “vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con” (quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử) Mỗi chức năng trong xã hội lại có những quy định ứng xử tương ứng với chức năng xã hội khác, chẳng hạn như “quân xử thần tử thần bất tử bất trung”, “tại gia tòng phụ, xuất gia tòng phu, phu tử tòng tử”.5

Nếu bản sắc vai trò gắn chặt cái Tôi trong mối tương quan mật thiết với Tha nhân thông qua các cặp chức năng xã hội, bản sắc tập thể tiếp nối mối liên hệ này và đẩy lên một tầm cao mới thông qua sự đồng nhất hóa (identification) Đồng nhất hóa

là một quá trình nhận thức, trong đó ranh giới giữa Tôi và Tha nhân dần dần mờ đi để trở thành Chúng ta Đồng nhất hóa diễn ra theo từng vấn đề và lĩnh vực và hiếm khi, hoặc không bao giờ, Tôi và Tha nhân đồng nhất hoàn toàn.6

Như vậy, mối cá nhân trong xã hội sẽ thuộc về nhiều “vòng tròn bản sắc” khác nhau, và các vòng tròn này có sự giao thoa, tương tác với nhau Mỗi vòng tròn bản sắc (sinh học, kiểu loại, vai trò, tập thể) đều có trước cá nhân và không nhiều thì ít được quy định trước về mặt xã hội Tuy nhiên, sự kết hợp của bốn loại bản sắc đấy cùng với những trải nghiệm và cảm nhận riêng của mỗi người làm nên tính đặc sắc của họ, làm cho mỗi người là một cá thể riêng biệt, độc đáo trong xã hội Chẳng hạn, một người có thể có bản sắc sinh học là đàn ông, thuộc tầng lớp trung lưu, tuổi trung niên, có chức năng giảng viên đại học và là công dân Việt Nam Anh ta sẽ khác với các giảng viên đại học khác là nữ, hay thuộc tầng lớp thượng lưu, hay thuộc lứa tuổi thanh niên, hay

là công dân nước ngoài… Rất ít có khả năng ta tìm thấy được hai con người có sự tương đồng hoàn toàn về cả bốn loại bản sắc nêu trên

Bản sắc quốc gia

Chủ nghĩa hiện thực QHQT cho rằng không thể, và cũng không khôn ngoan, khi hoạch định chính sách đối ngoại dựa trên cái “bản sắc tập thể” nói trên Lý do là vì theo các nhà hiện thực, quốc gia cũng như con người có bản chất vị kỷ, luôn theo đuổi lợi ích bản thân mà mặc kệ lợi ích của người khác Thế nhưng, chính việc mỗi cá nhân đồng nhất mình và người khác vào quốc gia mới khiến ý niệm quốc gia trở thành hiện thực Nói cách khác, bản sắc tập thể của cá nhân, có nghĩa là ý tưởng rằng họ cùng thuộc về một quốc gia-dân tộc, là tiền đề cho bản sắc quốc gia Về phần mình, quốc gia cũng có bốn loại bản sắc nêu trên

Bản sắc cá thể chính là đặc tính cấu thành nên quốc gia, bao gồm dân cư, lãnh thổ, văn hóa-lịch sử, Nhà nước Tổng hòa của những cá nhân cùng sinh sống trên một lãnh thổ, cùng chia sẻ các nhận thức về nguồn gốc và lịch sử phát triển chung, cùng sẻ chia những giá trị văn hóa dân tộc, dưới sự quản lý của một Nhà nước được công nhận

5 Đinh Ngọc Thạch and Trần Quang Thái, Giáo Trình Lịch Sử Các Học Thuyết Chính Trị (TP.

HCM: NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2016), 38–44.

6 Xem thêm Jonathan Mercer, “Anarchy and Identity,” International Organization 49, no 2 (1995): 229–52; Jonathan H Turner, A Theory of Social Interaction, 1 edition (Stanford,

Calif: Stanford University Press, 1988).

chung tạo nên chủ thể tính cho quốc gia Nhờ đó quốc gia có thể có được ý muốn, nhận thức, hành vi độc lập mà không phụ thuộc vào ý chí của bất kỳ một cá nhân đơn

lẻ nào Như Weber đã phân tích, “một trong những khía cạnh quan trọng của sự “tồn tại” quốc gia hiện đại […] nằm ở việc hành động của các cá nhân khác nhau được dẫn dắt bởi niềm tin rằng nó [quốc gia] có thật hoặc nên có thật”.7 Nhận thức chung về quốc gia được chia sẻ bởi các thành viên trở thành một thực tại xã hội, mà theo lập luận của Berger và Luckmann đã vượt lên trên cá nhân và trở thành chất keo kết dính giữa các thành viên với nhau, giữa họ với các thành viên trong quá khứ và cả với các thành viên trong tương lai.8

Bản sắc kiểu loại quốc gia liên quan đến thể chế hoặc hình thái Nhà nước của quốc gia đó: tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa, quân chủ, dân chủ… Bản sắc kiểu loại được xác định bởi nguyên tắc tổ chức chính trị và tổ chức quyền lực Nhà nước (đối với tư liệu sản xuất và công cụ bạo lực).9 Cần lưu ý ở đây không có quy chuẩn được thừa nhận rộng rãi cho sự phân loại quốc gia “dân chủ” hay “không dân chủ” Như Wendt đã đề cập, một quốc gia có thể “dân chủ theo cách riêng của mình Các nhà chính trị học so sánh có thể kết luận rằng hai quốc gia có hình thái chính trị hoàn toàn khác nhau, tuy nhiên chúng vẫn có cùng bản sắc dân chủ”.10 Đối với các nhà lý thuyết theo chủ nghĩa hiện thực, loại hình quốc gia tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa, dân chủ, quân chủ, độc tài… không thật sự khác biệt trong quan hệ quốc tế Mà chính kiểu quốc gia “xét lại” hay “giữ nguyên trạng” mới tạo nên những hệ thống chính trị quốc tế khác nhau

Bản sắc vai trò của quốc gia đã được nhiều học giả đề cập Chẳng hạn lý thuyết trung tâm/ngoại vi đã mô tả bản chất của chính trị quốc tế xoay quanh cặp chức năng giữa những nước ở trung tâm và ở ngoại vi, không chỉ về mặt kinh tế, công nghệ mà còn về các quy tắc ứng xử và hành động Alexander Wendt đã khái quát hóa 3 loại quan hệ chức năng của các quốc gia tạo nên 3 kiểu vô chính phủ khác nhau Đầu tiên, cặp quan hệ kẻ thù-kẻ thù, trong đó các quốc gia xem nhau là địch và sẵn sàng sử dụng bạo lực để tiêu diệt nhau Cặp quan hệ này tạo nên kiểu vô chính phủ khớp với

mô tả của chủ nghĩa hiện thực, nơi an ninh quốc gia không được đảm bảo và các nước đều phải tự bảo vệ lấy chính mình Thứ hai, cặp quan hệ địch thủ-địch thủ, các nước xem đối phương là đối thủ cạnh tranh, tuy nhiên dựa trên nền tảng thừa nhận lẫn nhau

và tuân thủ nguyên tắc không sử dụng vũ lực ở mức toàn diện, triệt để Kiểu vô chính phủ tương ứng chính là hệ thống quốc tế hiện nay Cuối cùng, cặp quan hệ bạn bè-bạn

bè, các quốc gia tồn tại trong một mối quan hệ xã hội, ở đó bắt đầu quá trình đồng nhất hóa và xuất hiện các dạng bản sắc tập thể Cái đích cuối cùng hướng đến của kiểu

vô chính phủ này là việc hình thành bản sắc an ninh tập thể trong các cộng đồng an ninh, với sự xóa nhòa ranh giới giữa Tôi và Tha nhân Theo Wendt đây là tương lai của chính trị quốc tế.11

7 Max Weber, Economie et société/1 Les catégories de la sociologie (Paris: Plon, 1995).

8 Peter L Berger and Thomas Luckmann, La Construction sociale de la réalité - 3e éd.

(Paris: Armand Colin, 2012).

9 Xem thêm Robert Cox, Production Power and World Order, Reprint edition (New York:

Columbia University Press, 1987).

10 Wendt, Social Theory of International Politics, 226.

11 Wendt, chap 6.

Cùng với quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa đang diễn ra mạnh mẽ hiện nay, bản sắc tập thể của các quốc gia ngày càng được định hình rõ rệt Việc tham gia vào quản trị toàn cầu cũng như các tổ chức quốc tế và đối diện với nhiều mối đe dọa chung như biến đổi khí hậu, vũ khí hủy diệt hàng loạt, khủng bố quốc tế… khiến loài người dần cảm thấy đang ở chung trên một con thuyền và dần xác định lợi ích chung cũng như định hình một bản sắc chung Ở cấp độ thấp hơn nhưng chặt chẽ hơn, việc tham gia vào tiến trình khu vực hóa đang làm xuất hiện một dạng bản sắc tập thể khá mạnh và dần làm biến đổi cả ba loại bản sắc còn lại của quốc gia Ví dụ, quá trình nhất thể hóa châu Âu đã thay đổi các nước thành viên về thể chế chính trị, nhất là các nước Đông Âu thuộc Liên Xô cũ (bản sắc kiểu loại), xoa dịu hay thay đổi hẳn các cặp quan

hệ chức năng, chẳng hạn cặp Pháp-Đức (bản sắc vai trò)12 Hơn nữa, tiến trình này còn đang làm biến đổi nhận thức của người dân các nước thành viên về nguồn gốc, lịch sử

và văn hóa của họ (bản sắc sinh học) Các nước Đông Âu ngày nay đã thừa nhận bản sắc châu Âu bên cạnh bản sắc truyền thống của họ, tuy rằng trong lịch sử những nước này thường là chiến trường của cuộc xung đột Đông-Tây Hoặc việc đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu của Thổ Nhĩ Kỳ đang đặt ra vấn đề cho cả hai phía Đối với châu Âu, liệu có nên chấp nhận bản sắc Hồi giáo vào trong vòng tròn bản sắc của mình? Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, liệu phương Tây và Hồi giáo có dung hòa được với nhau hay không?

Bản sắc có tính liên chủ thể

Cần nhớ là bản sắc nói chung và bản sắc quốc gia nói riêng có tính liên chủ quan mạnh mẽ Bản sắc hình thành dựa vào quá trình nhận thức của chủ thể và sự cọ xát nhận thức đó với nhận thức của chủ thể khác Rõ ràng, bản sắc vai trò có tính tương tác rất cao, khi vai trò của chủ thể thường đi theo cặp và có tính định hình qua lại như: cha mẹ/ con cái, vợ/chồng, thầy giá/học sinh, bạn/thù, xét lại/nguyên trạng Bản sắc tập thể cũng

có tính xã hội cao độ, do cần phải được xác định trong quá trình thảo luận để định hình bản sắc chung giữa các chủ thể

Bản sắc kiểu loại của mỗi cá nhân, tức tầng lớp xã hội của cá nhân đó, tất nhiên có tính xã hội cao độ Khi mà đặc tính của mỗi tầng lớp xã hội (trung lưu, thượng lưu…)

đã được định sẵn bởi tập hợp những cá nhân thuộc tầng lớp xã hội đó Đối với các quốc gia, lựa chọn thể chế chính trị hoàn toàn thuộc về chủ quyền của quốc gia Tuy nhiên, cần lưu ý là trong đa số trường hợp “thể chế chính trị” thường tồn tại trước quốc gia Chẳng hạn, sau một thời gian giành được độc lập, Việt Nam đã chọn áp dụng mô hình

xã hội chủ nghĩa của Liên Xô Tất nhiên chủ thể vẫn còn biên độ sáng tạo nhất định để

tự do “cải biến” mô hình cho phù hợp với hoàn cảnh của mình Tuy nhiên vẫn phải đáp ứng một số yêu cầu nhất định để được các chủ thể khác nhìn nhận là thuộc về một kiểu loại nào đó

Bản sắc sinh học của quốc gia là loại bản sắc ít phụ thuộc vào nhận thức chủ thể khác nhất Lãnh thổ, dân cư, lịch sử văn hóa, Nhà nước là những phạm trù thuộc chủ quyền riêng của mỗi nước Thế nhưng, khái niệm chủ quyền quốc gia đến lượt nó lại

có tính liên chủ thể và phụ thuộc một mặt vào năng lực thực tế của quốc gia trong việc

12 Cặp quan hệ Pháp – Đức có tính chức năng, có tính lịch sử Trong đó xung đột và cạnh tranh Pháp – Đức chính là nguồn gốc gây ra các xung đột lớn ở châu Âu Hiện nay, kể từ khi hai nước gia nhập Cộng đồng than thép châu Âu sau Thế chiến II và nhất là trong quá trình hội nhập châu Âu, cặp quan hệ này đang là đầu tàu, là động lực cho tiến trình này.

quản lý lãnh thổ, dân cư, thực thi quyền lực Nhà nước Mặt khác chủ quyền còn phụ thuộc vào sự thừa nhận của cộng đồng quốc tế Chẳng hạn, có một vài chủ thể như Palestine về cơ bản có đầy đủ bốn thành tố nêu trên của bản sắc sinh học quốc gia nhưng vẫn chưa có được sự thừa nhận của quốc tế, đặc biệt là Israel nên vẫn chưa có được bản sắc sinh học của một quốc gia hoàn chỉnh Hầu hết các tranh chấp chủ quyền trên thế giới hiện nay xuất phát từ sự không thừa nhận chủ quyền đầy đủ của đối phương về lãnh thổ, về cư dân hay về một trong số các thành tố nêu trên

Ngoài ra, trong thời đại toàn cầu hóa, sự giao lưu và tiếp biến văn hóa được đẩy mạnh cả về lượng và chất Quá trình tiếp xúc giữa các nền văn hóa đã tạo nên sự biến đổi trong bản sắc văn hóa (và bản sắc sinh học của quốc gia) Phân tích về bản sắc Pháp ngữ dưới đây sẽ làm rõ hơn vấn đề này

Mối quan hệ giữa bản sắc và lợi ích

Lợi ích quốc gia luôn là kim chỉ nam cho chính sách đối ngoại mỗi nước trên trường quốc tế Tuy nhiên, cách thức chủ thể xác định lợi ích quốc gia đối với từng trường hợp cụ thể lại phụ thuộc vào nhận thức của chủ thể đó về môi trường xung quanh, về bản thân mình và về vấn đề mình phải đối mặt Đối diện cùng một vấn đề, nhận thức về bản sắc của ta và chủ thể có liên quan sẽ quyết định cách thức phản ứng của mỗi bên

Ví dụ, đối với kho vũ khí hạt nhân của Mỹ, phản ứng của châu Âu và Nga rõ ràng là khác nhau Đối với các nước thành viên NATO, bản sắc của họ và Mỹ là bạn bè/đồng minh, do đó vũ khí hạt nhân của Mỹ có ý nghĩa tích cực đối với những nước này (công cụ bảo đảm an ninh) Ngược lại, do Nga và Mỹ có bản sắc đối thủ/kẻ thù,

vũ khí hạt nhân của nước này là mối đe dọa với nước kia Từ đó chính sách của các nước châu Âu và Nga rất khác nhau đối với chủ đề này

Đến đây, có thể tóm tắt về bản sắc quốc gia trong quan hệ quốc tế như sau:

- Bản sắc là câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai” Bản sắc bao hàm các đặc điểm phân biệt mỗi cá thể: đặc điểm sinh học, tầng lớp xã hội, vai trò/chức năng của mỗi người trong xã hội cũng như đặc tính chung của chủ thể với các chủ thể khác trong cùng một cộng đồng, quần thể… Tương tự, bản sắc quốc gia bao gồm những đặc điểm được chia sẻ giữa các cá nhân trong quốc gia để phân biệt với cá nhân thuộc quốc gia khác Quốc gia có nhiều loại bản sắc: sinh học, kiểu loại, vai trò và tập thể Sự kết hợp bốn loại bản sắc này tạo nên một bản sắc quốc gia riêng biệt, không trùng lắp với quốc gia khác

- Bản sắc là một quá trình liên chủ thể: là một quá trình, bản sắc có tính động, thay đổi theo thời gian chứ không bất biến, không thể “giả định” như cách tiếp cận của chủ nghĩa hiện thực và tự do Có tính liên chủ thể (intersubjectif), bản sắc là một quá trình tương tác qua lại giữa nhận thức của chủ thể về bản thân và nhận thức của khách thể về bản thân chủ thể Tương tác này xảy ra liên tục, có sự điều chỉnh liên tục vì hai nhận thức này hiếm khi nào, hay không thể, trùng với nhau Bản sắc chủ thể được hình thành do đó cũng thể hiện tương quan sức mạnh giữa hai bên: bên nào mạnh hơn thì nhận thức của họ sẽ áp đảo nhận thức của bên kia, từ đó dần định hình nên bản sắc của cả hai Ví dụ: cuộc gặp gỡ đầu tiên (First Encounter) giữa người Tây Ban Nha và người da đỏ bản địa, việc xác định nội hàm của định nghĩa “thế giới thứ nhất”, “thế

giới thứ ba”, “các nước đang phát triển” là do phương Tây áp đặt, qua đó cũng xác định bản sắc của các nước yếu hơn

Bản sắc Pháp ngữ

Đã có nhiều tranh luận về bản sắc Pháp ngữ, nhưng tựu trung lại các ý kiến đều cho rằng bản sắc này xoay quanh sự chia sẻ một ngôn ngữ chung (tiếng Pháp), các giá trị văn hóa chung và một tổ chức chính trị chung (Tổ chức Quốc tế Pháp ngữ - OIF)

Rõ ràng là tiếng Pháp là thành tố căn bản của bản sắc Pháp ngữ,

là điều kiện cần để gia nhập cộng đồng Pháp ngữ Về mặt từ nguyên, danh từ “francophonie” (Pháp ngữ) đi từ tính từ “francophone” để chỉ “người nói tiếng Pháp” Hiện nay danh từ này dùng để chỉ tập hợp các quốc gia và vùng lãnh thổ có sử dụng tiếng Pháp Vị trí của tiếng Pháp đối với bản sắc Pháp ngữ được thể hiện rõ ràng trong trường hợp của các cộng đồng người nói tiếng Pháp thuộc các quốc gia đa ngôn ngữ, đa văn hóa và do đó đa bản sắc Chẳng hạn cộng đồng vùng Wallonie-Bruxelle thuộc Bỉ, nơi sử dụng ba ngôn ngữ chính tiếng Đức, Hà Lan, Pháp; vùng Quebec và Nouveau Brunswick thuộc Canada có hai ngôn ngữ chính là tiếng Anh và tiếng Pháp… Tại những cộng đồng này, chính sách bảo vệ và thúc đẩy sử dụng tiếng Pháp là một công cụ bảo vệ bản sắc riêng của cộng đồng trong môi trường đa bản sắc quốc gia

Nói một thứ tiếng không đơn thuần chỉ là sử dụng ngôn ngữ cho cuộc sống và công việc hàng ngày, mà còn là tiếp cận và dung nạp cách tư duy và các giá trị chuyên chở bởi ngôn ngữ đó Cũng như vậy, qua việc chia sẻ tiếng Pháp, cộng đồng những người nói tiếng Pháp trên thế giới cùng nhau chia sẻ một số giá trị văn hóa chung

Đó là những giá trị của Cách mạng Tư sản Pháp năm 1791 (tự do, bình đẳng, bác ái/liberté, égalité, solidarité) được mang đến xứ thuộc địa cùng với hệ thống chính trị, giáo dục, kinh tế… của mẫu quốc Dù trên thực tế chỉ được áp dụng một cách “có chọn lọc” bởi thực dân Pháp, các giá trị này đã trở thành di sản không thể chối bỏ của quá trình tiếp xúc với văn hóa Pháp của các dân tộc thuộc địa Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lấy Bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp, bên cạnh Tuyên ngôn Độc lập Mỹ, làm

cơ sở pháp lý cho bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Năm 1970, sau khi giành được độc lập, các nước thuộc địa cũ của Pháp đã nêu cao tinh thần đoàn kết, tương trợ trên

cơ sở di sản Pháp ngữ, thể hiện qua sự thành lập của Cơ quan hợp tác văn hóa kỹ thuật (Agence de coopération culturelle et technique)

Sự thành lập của Tổ chức Quốc tế Pháp ngữ đánh dấu bước phát triển mới của bản sắc Pháp ngữ Nếu như hai thành tố đầu (ngôn ngữ và văn hóa) thuộc về bản sắc sinh học của quốc gia, thì việc hoàn thiện thể chế OIF theo hướng chính trị hóa đã bước đầu hình

thành nên một loại “bản sắc tập thể” của các nước Pháp ngữ Nếu như đối với mỗi cá nhân, bản sắc quốc gia là một loại bản sắc tập thể được kiến tạo và duy trì bởi hình thức tổ chức chính trị là Nhà nước Thì trên bình diện quốc tế, các tổ chức quốc tế liên chính phủ hiện là hình thái cao nhất có vai trò thúc đẩy sự hình thành bản sắc tập thể của các quốc gia

Việc thể chế hóa cộng đồng Pháp ngữ đã manh nha trong những năm 1960 với ý tưởng thành lập một tổ chức liên kết các nước cùng

sử dụng tiếng Pháp và chia sẻ các giá trị văn hóa Pháp ngữ Quá trình này đạt được bước đột phá năm 1986, khi Hội nghị thượng đỉnh Pháp ngữ lần thứ nhất được tổ chức tại Versailles Tại Hội nghị cấp cao lần thứ 7 tổ chức tại Hà Nội, các nước thành viên thống nhất thiết lập vai trò Tổng thư ký, qua đó hoàn thiện Tổ chức Quốc tế Pháp ngữ về mặt thể chế để tham gia vào tiến trình quan hệ quốc tế

Sự thể chế hóa nói trên đánh dấu bước đầu hình thành bản sắc tập thể của các nước Pháp ngữ; đến lượt nó cũng hoàn thiện thêm bản sắc này Thật vậy, các nước thành viên OIF, bên cạnh sự chia sẻ các giá trị Pháp ngữ, có sự đa dạng về bản sắc do thuộc về nhiều nhóm văn hóa khác nhau (châu Phi, châu Âu, châu Á, châu Mỹ) Quá trình trao đổi, hợp tác của các nước đã mang lại một đặc điểm khác của Pháp ngữ: đa dạng văn hóa và tôn trọng sự khác biệt Tiêu biểu cho điều này là việc OIF và các nước thành viên đã đóng vai trò chủ đạo thúc đẩy UNESCO thông qua Công ước Bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa năm 2005

Hình 2 Các thành tố của bản sắc Pháp ngữ

Chiến thắng Điện Biên Phủ và sự kiến tạo bản sắc Pháp ngữ

Tổ chứ

c

q uố

c tế

P há

p

n gữ

G iá trị văn h ó a

P háp n gữ Tiến g P háp

Nhiều tác giả cũng cho rằng không chỉ tồn tại một mà có nhiều bản sắc Pháp ngữ khác nhau Bản sắc Pháp ngữ đầu tiên gắn với thời

kỳ thuộc địa từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 20 Tiếng Pháp, khi đó, cùng với bước tiến của đội quân viễn chinh, các nhà truyền giáo… dần trở thành một ngôn ngữ quốc tế vượt ra ngoài ranh giới châu Âu.13 Bản sắc Pháp ngữ thứ hai bắt đầu trong những năm 1960 cùng với các người cha sáng lập Cộng đồng Pháp ngữ (Senghor, Bourguiba, Diori, Sihanouk) và được hoàn thiện trong những năm cuối thế kỷ 20 với sự thể chế hóa Tổ chức Quốc tế Pháp ngữ Michel Guillou đã nhấn mạnh

sự cần thiết phải chuẩn bị và kiến tạo một bản sắc Pháp ngữ thứ ba, trong thời đại toàn cầu hóa của thế kỷ 21.14

Do gắn bó chặt chẽ với quá trình thực dân hóa, bản sắc Pháp ngữ thứ nhất có trọng tâm xoay quanh nền văn hóa mẫu quốc, qua

đó có phần “xa lạ” với bản sắc Pháp ngữ hiện nay, vốn có đặc điểm

đa dạng và khác biệt như trên đã phân tích Bản sắc thứ nhất này bị bao trùm bởi cặp bản sắc vai trò thực dân-thuộc địa đặc thù, có tính một chiều và áp đặt Trong đó, kẻ thực dân có nghĩa vụ cao cả của

“Người da trắng”, đó là mang tới ánh sáng văn minh cho các dân tộc bản địa Cặp bản sắc vai trò này được mô tả điển hình trong bài thơ

“Gánh nặng của Người da trắng” (Le fardeau de l’Homme blanc) của nhà văn đạt giải Nobel Rudyard Kipling:

Ô Blanc, reprends ton lourd fardeau : Envoie au loin ta génération choisie, Jette tes fils dans l'exil Pour servir les besoins de tes captifs, Pour, bien harnachés, veiller Sur les peuples sauvages, errants, Tes peuples récemment conquis, Mi-diables, mi-enfants.

Hoặc :

Ô Blanc, reprends ton lourd fardeau, Les sauvages guerres de la paix Nourris la bouche de la famine Fais la maladie cesser ;

Đối với Kipling, các dân tộc bản địa được cho là dã man và mông

muội (mi-diables, mi-enfants) Trong khi thực dân da trắng châu Âu

có nghĩa vụ khai sáng, mang lại hòa bình, đẩy lùi đói nghèo và bệnh tật cho các dân tộc thuộc địa Trong cặp bản sắc này, “kẻ khai sáng” truyền bá nền văn minh-văn hóa của mình cho “người được khai sáng”; và vì “người được khai sáng” là các dân tộc “dã man” còn

“mông muội” nên cần tiếp thu ánh sáng văn minh từ mẫu quốc, chứ

13 D Wolton, “L’identité Francophone Dans La Mondialisation” (Paris: Cellule de Réflexion stratégique de la Francophonie, 2008).

14 WOLTON Dominique, Demain La Francophonie (Paris: Flammarion, 2006); Michel Guillou, Serge Arnaud, và Albert Salon, Les défis de la Francophonie Pour une

mondialisation humaniste (Paris: Alpharès, 2002).

không phải ngược lại Tinh thần này đại diện cho cả một thời kỳ thuộc địa của châu Âu vào cuối thế kỷ XIX

Về phần mình, các dân tộc bản địa, tuy trên thực tế cũng được tiếp xúc và hấp thụ những tinh hoa văn hóa của mẫu quốc, luôn luôn

âm ỉ tư tưởng phản kháng chống lại kẻ thực dân với tâm thế “người mất nước”, “bị bóc lột”, “bị đô hộ” Cặp vai trò đối nghịch thực dân-thuộc địa như vậy đã cầm tù hoàn toàn mọi sự giao thoa văn hóa có thể xảy ra trong quá trình tiếp xúc của hai phía Nó khiến cho quá trình này không thể đạt được kết quả tốt đẹp nhất, cũng như khiến cho mọi di sản của nó không thể được nhìn nhận và đánh giá một cách khách quan, đầy đủ

Sang thế kỷ XX, sự suy yếu của nước Pháp đã kéo theo sự sụp

đổ dần dần của hệ thống thuộc địa nước này Đỉnh điểm chính là thất bại tại Điện Biên Phủ của mẫu quốc – Pháp trước một nước thuộc địa cũ – Việt Nam Thất bại này đã giáng một đòn mạnh vào ý

đồ duy trì hệ thống thuộc địa của Pháp tại Đông Dương cũng như trên thế giới Theo Pierre Journoud, chính thất bại của Pháp ở Điện Biên Phủ và nguy cơ chính phủ của họ bị lật đổ cuối cùng đã đẩy các

nhà chức trách Pháp đến chỗ thay đổi chính sách vào phút chót, khi

mở ra cho Quốc gia Việt Nam khả năng đạt được một nền độc lập thực thụ.15 Hơn thế nữa, sau thất bại Điện Biên Phủ Pháp không còn cách nào khác hơn là phải ký kết hiệp định Genève công nhận độc lập của ba nước Đông Dương

Trên bình diện quốc tế, chiến thắng Điện Biên Phủ đã có tác động trực tiếp lên phong trào giải phóng dân tộc Algérie Abdelkader Bensalah - Chủ tịch Thượng viện Algérie cho rằng: “Việt Nam là nguồn cảm hứng lớn Cuộc đấu tranh anh hùng của Nhân dân Việt Nam đã thôi thúc chúng tôi đi đến cùng trong cuộc kháng chiến giành độc lập Việt Nam là biểu tượng của tự do và lòng dũng cảm Chiến thắng Điện Biên Phủ trả lời cho chúng tôi câu hỏi Nhân dân Việt Nam có thể chiến thắng đế quốc thực dân, thì tại sao Algieri lại không thể ?” Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ "Lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu", tháng 11/1954, các chiến sĩ Algérie đã nổ phát súng cách mạng đầu tiên phát động khởi nghĩa vũ trang giành độc lập dân Phong trào giải phóng dân tộc Algérie phát triển mạnh, mặt trận giải phóng dân tộc (FLN) lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa, nổi dậy

và sau đó đã biến thành một cuộc chiến tranh vũ trang trường kỳ, gian khổ trong suốt 8 năm Năm 1958, một phái đoàn quân đội Algérie cũng từng sang Việt Nam và được Bác Hồ tiếp đón thịnh tình, chu đáo Đến cuối năm 1962, Nhân dân Algérie đã buộc Chính phủ Pháp phải thừa nhận độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, chấm dứt nền thống trị 132 năm của chủ nghĩa thực dân ở đây

15 Pierre Journoud, David Schalk, và Robert Frank, De Gaulle et le Vietnam : 1945-1969,

La réconciliation (Paris: Editions Tallandier, 2011).