bệnh truyền nhiễm đường hô hấp trên chó

Bệnh truyền nhiễm đường hô hấp ở chó Richard B Ford Để biết thêm thông tin, truy cập địa chỉ http www greiseases com về tài liệu tham khảo, hình ánh, bảng biểu và các phụ lục. Bệnh truyền nhiễm đường hô hấp ở chó Richard B Ford Để biết thêm thông tin, truy cập địa chỉ http www greiseases com về tài liệu tham khảo, hình ánh, bảng biểu và các phụ lục.

CHƯƠNG 6 Bệnh truyền nhiễm đường hô hấp ở chó

Bảng 6-1 và Bảng Trang mạng 6-1 tóm tắt các mầm bệnh đã biết và có liên quan đến CIRD.Mặc dù bất kỳ mầm bệnh nào được mô tả trong đó đều có thể gây ra các dấu hiệu lâm sàng củaCIRD, tuy nhiên thường thấy nhiễm cùng lúc bao gồm hai hay nhiều mầm bệnh cùng lúc ởđường hô hấp trên Chó nuôi trại có thể đặc biệt có mẫn cảm đối với bệnh nhiễm cùng lúc Cóhai virus mới, là virus cúm chó (canine influenza virus – CIV, xem Chương 23) và coronavirus ởđường hô hấp của chó (canine respiratory coronavirus – CRCoV), đã nổi lên từ năm 2000, cả haivirus này được biết là nhiễm đến đường hô hấp của chó Chỉ CIV là có thể hiện các dấu hiệu lâm

sàng của CIRD Trong khi Bordetella bronchiseptica và virus bệnh phó cúm ở chó (canine

parainfluenza virus – CPIV) thường được mô tả là các mầm bệnh chủ yếu tìm thấy ở chó có liênquan đến các ổ dịch CIRD, thì CIV và CRCoV có nguy cơ tương đối về gây nhiễm ở chó có mẫncảm, nhất là những chó được nuôi trong các môi trường mật độ cao Nguy cơ về CIRD tiếp tục

mở rộng theo danh sách các mầm bệnh và các hậu quả của tổng tỷ lệ mắc bệnh, mà chưa đượcnghiên cứu kỹ, đã trở thành thực tế Khả năng về nhiễm cùng lúc là cao, làm cho việc chẩn đoán,điều trị và phòng ngừa trở nên khó khăn hơn trong điều kiện lâm sàng Mặc dù các virus và vikhuẩn khác đã phát hiện thấy từ những chó bị CIRD, vai trò của chúng trong sinh bệnh học làchưa rõ.

Canine adenovirus (CAV) type 2 (CAV-2), là virus DNA thuộc họ Adenoviridae (xem

Chương 4), có thể gây viêm hầu họng khí quản truyền nhiễm cấp tính (acute infectious gotracheitis) ở chó, có đặc điểm là xuất hiện ho cấp tính; các dấu hiệu lâm sàng có thể không thểhiện đến nhẹ trong bệnh nhiễm không biến chứng Không giống như CAV-1, mà loài hoang dãkhông phải chó có thể đóng vai trò là nguồn tàng trữ trong môi trường, phổ ký chủ của CAV-2

laryn-là chưa rõ, ngoài chó Những chó không có miễn dịch đối với CAV-1 (nguyên nhân bệnh viêmgan truyền nhiễm ở chó – infectious canine hepatitis) hay miễn dịch đối với CAV-2, thì đặc biệt

có mẫn cảm đối với CIRD

CIV là một dòng virus đã thích nghi với chó, có nguồn gốc từ các biến đổi gen của virusH3N8 lưu hành trong ngựa (xem Chương 23) Năm 2003, CIV đã phân lập được từ một số trạinuôi chó săn ở Florida bị một trận dịch có các dấu hiệu cấp tính đường hô hấp trên, nhất là chảynước mũi và ho.27 Với phát hiện trong các ổ dịch ở ít nhất 30 bang và ở District of Columbia của

Mỹ, CIV đã được cho là mầm bệnh hàng đầu của CIRD

Coronaviruses (CoV) hiện nay được chia thành ít nhất ba nhóm lớn.45 Một nhóm thứ tư cókhả năng được chia ra và bao gồm mầm bệnh gây hội chứng hô hấp cấp tính nặng nề ở người(severe acute respiratory syndrome – SARS) là virus SARS-CoV Các chủng chủ yéu của banhóm CoVs đã phân lập được từ chó và được xếp vào CoVs nhóm I hay II Năm 2003, một CoVnhóm II, có liên quan với Cov của bò, nhưng khác về gen di truyền, đã phân lập được từ nhữngchó được nuôi trong một trung tâm tái tập trung ở Anh Quốc.44,47,48 Virus này phải được phânbiệt với nhóm I các coronavirus đường ruột ở chó (group of type I enteric canine coronaviruses –CCoV; xem Chương 8) CRCoV đã phân lập được sau đó từ đường hô hấp trên của chó nhà tạiNhật Bản.93,131 Bằng chứng về dịch tễ học huyết thanh (seroepidemiologic) và gen di truyền củaCRCoV nhiễm ở chó đã được báo cáo ở Italy, Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada, Mỹ, New Zealand,

và Thổ Nhĩ Kỳ.* Một nghiên cứu truy nguyên cho thấy khả năng là CRCoV đã gây bệnh chochó tại Bắc Mỹ từ năm 1996.42 Bệnh cho thấy xảy ra theo mùa, với nguy cơ bệnh cao nhất trongnhững tháng mùa đông, so với mùa hè CRCoV có khả năng phát hiện được nhiều hơn từ đường

hô hấp của chó trên 1 năm tuổi.101 Mặc dù CRCoV được cho là truyền lây mạnh và có thể phânlập từ những chó bị CIRD trong tự nhiên, những chó bị bệnh không biến chứng thì có bệnh nhẹhay cận lâm sàng Bệnh lâm sàng không thể hiện thực chất trong thực nghiệm gây nhiễm viruscho chó có mẫn cảm Tương tự, CoV ở bò, là nguyên gốc của CRCoV, chỉ gây ra bệnh nhiễmcận lâm sàng ở chó con.74 Trong các điều kiện tự nhiên, nhiễm cùng lúc hay các yếu tố của kýchủ có thể chịu trách nhiệm cho khả năng của CRCoV gây thành bệnh lâm sàng; tuy nhiên, cần

có nghiên cứu thêm để chứng minh khả năng này Cho đến khi chứng minh được các dấu hiệu

hô hấp của chó có mẫn cảm trong tự nhiên và thực nghiệm là của CRCoV, hiện nay virus nàyvẫn không được cho là mầm bệnh chủ yếu của CIRD

*Các tài liệu tham khảo 1b, 15, 16, 32, 74, 82, 87, 101.

BẢNG 6-1

Các vi sinh vật có liên quan đến bệnh nhiễm đường hô hấp ở chó

VIRUSES

Canine parainfluenza virus 7 Canine adenovirus 2 4 Canine distemper virus 3 Canine herpesvirus 5

Canine respiratory coronavirus — Pantropic strain of canine coronavirus 8 Canine influenza virus 23

là mầm bệnh thực chất của phức hợp CIRD

Canine distemper virus (CDV, virus bệnh sài sốt chó), bệnh nhiễm có thể gây ra ho cấp tính,

xuất dịch đường mũi và miệng, liên quan đến nhiều mầm bệnh trong phức hợp CIRD Tuy nhiên,bệnh nhiễm CDV về đặc điểm không giới hạn ở đường hô hấp mà thường viêm phổi là do phụnhiễm vi khuẩn (xem Chương 3) Bệnh sài sốt chó tiến triển nhanh chóng, liên quan đến nhiều

hệ thống cơ quan, nhất là hệ thần kinh trung ương, mắt, da và xương Mặc dù CDV có thể đóng

vai trò là hiệp lực với CPIV và B bronchiseptica và có thể dẫn đến bệnh hô hấp nặng nề và tử

vong, nhưng CDV không được cho là mầm bệnh chính trong sinh bệnh học của hội chứng bệnhtoàn thân tự khỏi được định nghĩa là CIRD (cũng xem Chương 3)

Canine herpesvirus (CHV) thường có liên quan nhiều nhất đến bệnh nhiễm nặng nề, gây chết

ở chó con dưới 2 tuần tuổi (xem Chương 5) Ở chó trưởng thành, bệnh nhiễm thường là cận lâmsàng hay tiềm ẩn Tuy nhiên, nhiễm CHV cấp tính hay tái phát có thể gây ra các dấu hiệu lâmsàng của viêm mũi và viêm hầu họng CHV đã phát hiện thấy trong các mẫu quét tăm bông với

tỷ lệ cao ở những chó bị viêm màng tiếp hợp, so với chó không bị viêm màng tiếp hợp.84 Bằngchứng về nhiễm CHV đã thấy ở các mẫu của phổi và khí quản thu thập được từ chó nuôi tại mộttrung tâm thu gom chó thả rông.47 Các nghiên cứu về huyết thanh học đối với chó nuôi trại vànuôi gia đình cho thấy virus lưu hành tương đối cao.44 Tuy nhiên, bùng phát của CHV nhiễm âm

ỉ có thể dẫn đến thải tiết virus gián đoạn sau khi bị căng thẳng về tâm sinh lý hay do thuốc men

Do đó, vai trò của CHV trong CIRD trở thành vấn đề tranh luận Tuy nhiên, một ổ dịch donhiễm “bệnh nhà thương” (nosocomial outbreak) của CIRD, đã xảy ra chỉ do nhiễm CHV, trongmột phòng thí nghiệm thú y, trong đó hầu hết các con thú được sử dụng các điều trị khác nhaugây ức chế miễn dịch, bao gồm glucocorticoids, hóa trị liệu, giải phẩu hay chiếu xạ.74b

Reoviruses đã phân lập được từ đường hô hấp của chó Cả ba chủng huyết thanh (serotypes)

của orthoreoviruses (T1, T2, và T3) ở thú có vú đã phát hiện thấy trong cả chó và mèo Các viruskhông có vỏ bao, RNA kết sợi kép này thường có mặt ở khắp nơi và đã phát hiện thấy ở nhiềuloài ký chủ là thú có vú, bao gồm người Mặc dù canine reovirus đã phát hiện thấy ở những chó

bị viêm mắt và chảy nước mũi, nhưng các cố gắng để gây nhiễm thực nghiệm cho chó sạch bệnhchỉ thu được các kết quả trái ngược Mặc dù phơi nhiễm với canine reovirus có thể tương đốiphổ biến ở chó sống trong các quần thể mật độ cao, nhưng không có bằng chứng để kết luận làphân nhóm bất kỳ nào đó của virus gây ra CIRD một cách đơn lẻ hay hiệp lực

Pneumovirus, liên quan gần với penumovirus ở chuột, đã nuôi cấy được từ các mẫu đường

mũi và hầu họng của chó có bệnh hô hấp cấp tính trong một trại nuôi.107a Các virus khác, chủ yếu

là CPIV và CIV cũng đã phân lập được Các vấn đề củ ký chủ như bệnh nhiễm cùng lúc hay bịtổn hại miễn dịch có thể dẫn đến bệnh lâm sàng tiềm tàng do virus này Tuy nhiên, các kháng thểkháng pneumovirus đã phát hiện thấy ở cả chó bệnh lẫn chó khỏe mạnh trong lâm sàng nuôi tạimột trại, cho thấy phơi nhiễm rộng rãi và vấn đề về khả năng gây bệnh của virus này (xem Phụlục Trang mạng 5)

Vi khuẩn và Mycoplasmas

Phổ các vi khuẩn có khả năng gây bệnh phát hiện thấy trong đường hô hấp trên của chó đãlàm tăng thêm tính phức tạp của các mầm bệnh và hậu quả lâm sàng của CIRD Tuy nhiên,không có loài vi khuẩn nào trong số các vi khuẩn gây bệnh hô hấp ở chó, mà có vai trò quan

trọng bằng B bronchiseptica Có chín loài Bordetella đã được nhận dạng Ba loài trong đó được biết là có khả năng gây bệnh đường hô hấp Không giống như Bordetella pertussis chỉ giới hạn ở

ký chủ là người, mà gây bệnh ho khúc khắc (whooping cough), và bệnh nhiễm do Bordetella

parapertussis, bệnh nhiễm B bronchiseptica thấy có ở nhiều loại thú có vú, bao gồm người Qua

hàng thập kỷ, các nghiên cứu đã cho thấy mức độ phức tạp của các mô hình độc lực duy nhất chỉ

có ở Bordetellae và giải thích vì sao các vi khuẩn này có khả năng thể hiện như là vi sinh cộngsinh trong đường hô hấp trên và như là mầm bệnh độc lực cao (xem phần Sinh bệnh học) Các

phát hiện này chứng minh vai trò của B bronchiseptica là một yếu tố kết hợp quan trọng trong

khả năng gây bệnh của CIRD

Các vi khuẩn khác phát hiện thấy trong đường hô hấp của chó bị CIRD bao gồm

Streptococcus spp., Pasteurella spp., Pseudomonas, và các dạng coliforms.104,119 Vai trò củachúng là các mầm bệnh nguyên phát hay thứ phát thì chưa rõ Một ngoại lệ có thể là

Streptococcus equi subsp zooepidemicus, đã nhận diện được là nguyên nhân tiên phát của viêm

phế quản phổi (bronchopneumonia) xuất hiện đột ngột, truyền lây, và thường gây tử vong ở chónuôi trại và nuôi thí nghiệm (xem Chương 33).21 Vi khuẩn này cũng được cho là một mầm bệnhkết hợp trong các ổ dịch CIV gây tử vong ở chó săn (xem Chương 23)

Ở đây có các báo cáo giới hạn mô tả vai trò của các mycoplasmas là các mầm bệnh hàng đầu

ở đường hô hấp của chó Mycoplasmas là vi sinh nguyên thủy không nhân (prokaryote), khóphân lập, khác với vi khuẩn về cấu tạo được bọc trong một màng bao tương nhưng không có lớp

vỏ bao (cell wall) rõ ràng.11,80,105 Các mycoplasma không hướng gây bệnh đường máu(nonhemotropic mycoplasmas), như acholeplasmas và ureaplasmas, đả phân lập được từ màng

nhày mũi họng và thanh quản của chó và mèo khỏe mạnh về lâm sàng Mycoplasma spp đã phân lập được từ đường hô hấp dưới của chó (nhất là Mycoplasma cynos) và mèo (Mycoplasma

felis) bị viêm phổi.11,105,111 Ở đây có các vấn đề về vai trò chính xác của các vi sinh vật đối vớiCIRD Xem các chương 32 và 87 để biết thêm thông tin về vấn đề này

DỊCH TỄ HỌC

CIRD là một trong các nguyên nhân quan trọng nhất gây bệnh hô hấp xuất hiện cấp tính ởchó Mặc dù có áp dụng các chương trình chủng ngừa vaccin đối với các mầm bệnh chủ yếu gâyCIRD, các ổ dịch tiếp tục được báo cáo trên khắp thế giới Miễn dịch tạo được bởi vaccin khôngcho ra được bảo hộ đầy đủ đối với bệnh nhiễm, bệnh lâm sàng hay thải tiết mầm bệnh Mặc dù

có nhiều mầm bệnh liên quan đến, nhưng CIRD thường là các hậu quả từ bệnh nhiễm bởi một

trong bốn mầm bệnh chính (B bronchiseptica, CPIV, CIV, CAV-2) Nhiễm cùng lúc bởi hai hay

nhiều mầm bệnh chính này có khả năng gây ra tỷ lệ bệnh cao trong chó có mẫn cảm Những chónuôi trong các trại tư nhân hay thương mại, cửa hàng thú cưng, và các trung tâm thu gom (baogồm phòng khám điều trị) có nguy cơ cao về phơi nhiễm và bị bệnh, so với chó nuôi giađình.8,1140,56,104 Hơn nữa, nguy cơ bệnh nhiễm nặng nề, với hai hay nhiều mầm bệnh cùng lúc ởchó trong một quần thể, có thể là cao nhất ở chó nuôi trại

Mặc dù có tính đa dạng của các mầm bệnh liên quan đến CIRD, hầu hết virus và B.

bronchiseptica truyền lây được một cách hiệu quả theo cùng phương cách đến chó có mẫn cảm,

là từ chó bệnh, qua đường tiếp xúc mũi miệng, theo khí dung của chất tiết đường hô hấp Ởnhững chó được nuôi trong các quần thể mật độ cao, truyền lây thường có khả năng xảy ra saukhi tiếp xúc trực tiếp hay gián tiếp qua đĩa ăn, tay người và các vật dụng khác Với những viruschính có liên quan, sự xuất hiện của các dấu hiệu và thời gian thải tiết virus là như nhau Cácdấu hiệu lâm sàng (thường bắt đầu là ho) có thể phát triển trong vòng 1 đến 3 ngày sau khi phơinhiễm Thải tiết virus bắt đầu lúc vài ngày sau khi bị nhiễm, trong khi thời gian thải tiết virus

tường từ 6 đến 10 ngày, sau đó số lượng virus giảm đai rõ rệt Mặt khác, B bronchiseptica, là vi

khuẩn ngoại bào bắt buộc, cùng với các mycoplasmas, có khả năng lảng tránh nhận biết và tiêudiệt của miễn dịch đến hàng tuần hay hàng tháng sau.7,8 Do đó, các số lượng cao của vi khuẩnthường có khả năng tiết ra theo các chất tiết đường hô hấp của chó thể hiện khỏe mạnh trong

thời gian dài Do khả năng sống sót trong môi trường, B bronchiseptica có thể truyền lây từ chó sang mèo B bronchiseptica tồn tại được trong nước hồ ao mà không cần pha thêm dưỡng chất,

đến 24 tuần và sinh sôi trong nước ngoài môi trường ít nhất 3 tuần ở 37°C.99

Mặc dù các virus có khả năng truyền lây cao và tốc độ lây nhiễm nhanh, nhất là ở chó nuôitrại, nhưng phát triển của các dấu hiệu đường hô hấp thường khác nhau Khi các mầm bệnh cóliên quan đến CIRD mà chỉ tác động riêng lẻ, chúng thường gây bệnh nhẹ hay không thể hiệntriệu chứng, mặc dù ảnh hưởng nặng nề hơn ở phổi có thể dẫn đến bệnh thấy rõ hoặc tử vong.Chó ở mọi lứa tuổi đều có khả năng mẫn cảm với bệnh nhiễm, tuy nhiên chó con có thể đặc biệtmẫn cảm đối với bệnh nhiễm vi khuẩn cơ hội Miễn dịch tự nhiên sau khi khỏi bệnh nhiễm khóđạt được do CIRD là hậu quả của phơi nhiễm và bệnh bởi một loạt các mầm bệnh tác động riêng

lẻ hay kết hợp trong một cá thể bệnh

SINH BỆNH HỌC

Các Viruses

Trong nhiều năm, các mầm bệnh virus chính có liên quan đến CIRD là CPIV và CAV-2 CIV

và CRCoV là các mầm bệnh được chú ý thêm Phần dưới đây trình bày tóm tắt về sinh bệnh họccùa từng virus Tuy nhiên, trong điều kiện lâm sàng, có lý do để cho rằng thường thấy nhiễmcùng lúc trong một cá thể, bao gồm hai hay nhiều mầm bệnh Không may là thông tin về sinhbệnh học và gây bệnh kết hợp trong CIRD ở là ít ỏi

Virus bệnh phó cúm ở chó (Canine Parainfluenza Virus)

CPIV là nguyên nhân phổ biến nhất của bệnh ho truyền lây xuất hiện cấp tính ở chó (highlycontagious acuteonset cough) trên khắp thế giới Được xếp vào họ Paramyxoviridae, virus RNAkết sợi đơn (single-stranded RNA) này chứa 7 đoạn gen mã hóa cho 8 protein Nguy cơ nhiễmbệnh có liên quan đến mật độ quần thể cao của chó Các thử thách thực nghiệm cho thấy CPIVnhạn sao chủ yếu trong biểu bì của màng nhày mũi, hầu họng, thanh quản, khí quản và phế quản

Ở đây, quá trình nhân sao gây dung giải tế bào (cytolytic replication) dẫn đến bong tróc biểu bìđường hô hấp (Hình 6-1) Nhiễm virus huyết là tình trạng ít thấy, mặc dù CPIV đã phát hiện thấytrong lách, gan và thận của chó bị nhiễm nhiều mầm bệnh Thải tiế virus chỉ kéo dài 8 đến 10ngày sau khi bị nhiễm, trong thời gian này, chất tiết đường hô hấp theo khí dung có thể truyềnvirus đến chó có mẫn cảm Bệnh nhiễm CPIV có đặc điểm là ho tự khỏi, với ho có giọng caonhư “ngỗng kêu – honking” liên quan đến dây thanh quản bị sưng Viêm thanh quản và khí quản

có thể có liên quan đến ho từng cơn và khạc đờm Chó có thể thể hiện chảy nhiều nước mũi,viêm hạch hạnh nhân, có hay không viêm thanh quản Nếu không bị biến chứng do phụ nhiễm,các dấu hiệu lâm sàng sẽ giảm đi rõ rệt trong 6 đến 14 ngày sau Tuy nhiên, bệnh nhiễm cùng lúc

với B bronchiseptica hay virus khác đường hô hấp, nhất là ở chó con, thường nặng nề và kéo

dài

HÌNH 6-1 A, Hình chụp qua kính hiển vi điện tử (electron microscopic – EM) ở biểu khí quản của chó bình thường B Hình chụp qua kính hiển vi điện tử cho thấy vùng tiết dịch và biểu bì ở khí quản bị bong tróc hoàn toàn lớp nhung mao chỉ trong vòng 72 giờ sau khi gây nhiễm thực nghiệm bằng CPIV (Tài liệu của Pfizer Laboratories, Madison, NJ.)

Virus bệnh cúm chó (Canine Influenza Virus)

CIV gây bệnh đường hô hấp và sốt ở chó gây nhiễm thực nghiệm, có liên quan đến nhân saocủa virus và chuyển hóa huyết thanh.27 Các dấu hiệu lâm sàng từ không thể hiện đến có các dấuhiệu hô hấp nhẹ (ho), kéo dài 2 đến 3 tuần; một số chó bị nhiễm tử nhiên phát triển bệnh nặng nề

ở đường hô hấp dưới, gây chết Đường hô hấp và hạch lâm ba kiểm soát vùng bị viêm thấy có ởhầu hết chó được gây nhiễm thực nghiệm, tuy nhiên, một số chó phát triển các bệnh tích phổiđiển hình của sưng phổi (pneumonic consolidation).35,36 Nhân sao và thải tiết virus ở mức tươngđối thấp, hầu hết thường xảy ra trong vòng 4 ngày sau khi bị nhiễm, và thường không kéo dàiquá 10 ngày Thải tiết virus cũng đã quan phát hiện thấy ở chó bị nhiễm cận lâm sàng Lây lannhanh chóng của mầm bệnh xảy ra khi virus xâm nhập vào chó nuôi chung trong trại

Xem chương 23 đề biết thêm chi tiết về sinh bệnh học của nhiễm virus bệnh cúm chó

Canine Adenovirus Type 2

CAV-2 và CAV-1 đều được biết là nhiễm đến biểu bì đường hô hấp và gây ra các dấu hiệulâm sàng, nhất là ho Tuy nhiên, CAV-2 là adenovirus chủ yếu tìm thấy ở những chó bị CIRD vàghi nhận được ở chó trên khắp thế giới, trong những chó đã được chủng ngừa vaccin đối với cảCAV-1 lẫn CAV-2 Mặc dù có chủng ngừa vaccin cho chó nuôi, nhưng chó hoang dã đóng vaitrò là nguồn tàng trữ tạo phơi nhiễm cho chó nuôi Sau khi lây qua đường mũi miệng, virus nhânsao trên bề mặt biểu bì của xoang mũi, thanh quản, các nếp gấp của hạch hạnh nhân và các tếbào hình cốc (goblet cells) trong khí quản CAV-2 không chỉ giới hạn ở đường hô hấp trên, dochúng có thể nhiễm đến các tế bào không có nhung mao trong phế quản và biểu bì dạng 2 củaphế nang (type 2 alveolar epithelium) Virus cũng đã tìm thấy trong các hạch lâm ba phế quản vàsau hầu họng Đỉnh điểm nhân sao của virus lúc 3 đến 6 ngày sau khi bị nhiễm và suy giảm theophát triển gia tăng của kháng thể cục bộ Đến ngày 9 sau khi bị nhiễm, virus không thể phân lậpđược Hầu hết các bệnh tích rõ rệt ở đường hô hấp có liên quan đến các trung tâm nhiễm CAV-2trong các đường thông khí sâu trong phổi Viêm phế quản (bronchitis) và viêm phổi kẽ

(interstitial pneumonia) đã được báo cáo ở chó được thử thách thực nghiệm bằng CAV-2, mặc

dù bệnh lâm sàng do gây nhiễm là không thể hiện hay bệnh nhẹ Tỷ lệ tử vong liên quan đếnviêm phổi nặng nề đã quan sát thấy ở chó con bị nhiễm tự nhiên lúc 4 tuần tuổi hay nhỏ hơn.1

Các thể hiện lâm sàng có liên quan đến nhiễm CAV-2 trở nên xấu hơn khi xảy ra nhiễm thêm vikhuẩn hay nhiễm cùng lúc với virus khác.12,26,110 CAV-2 đã nhận diện thấy với tỷ lệ cao hơn ởnhững chó bị viêm màng tiếp hợp trong tự nhiên, so với chó đối chứng khỏe mạnh bìnhthường.84 Xem Chương 4 để biết thêm thông tin về sinh bệnh học của bệnh nhiễm canineadenovirus

Virus bệnh sài sốt chó (Canine Distemper Virus)

Bệnh nhiễm CDV có thể gây ra các dấu hiệu hô hấp không phân biệt được với các nguyênnhân khác của CIRD, nhất là trong các giai đoạn đầu của bệnh nhiễm Tuy nhiên, đường hô hấpkhông phải là mục tiêu chính của CDV Bệnh nhiễm ở chó có mẫn cảm cao tiến triển toàn thân,dẫn đến tử vong Mặc dù CDV có thể coi là mầm bệnh quan trọng trong sinh bệnh học củaCIRD, nhưng vorus không được cho là mầm bệnh chính Sinh bệnh học của CDV được mô tảchi tiết trong Chương 3

Coronavirus gây bệnh hô hấp ở chó (Canine Respiratory Coronavirus)

Chó có huyết thanh dương tính với CRCoV đã được phát hiện thấy ở một số quốc gia, và việcphân lập virus đã xác nhận.2,74,87,131 Tuy nhiên, huyết thanh dương tính ở chó không liên quanthực chất đến các dấu hiệu lâm sàng của bệnh hô hấp Không có tai tài liệu nào đề cập đến thửthách thực nghiệm lẫn bệnh nhiễm tự nhiên của CRCoV Ở đây có khả năng là bệnh nhiễmCRCoV, giống như nhiễm CPIV và CAV-2, là thường xảy ra sau khi tiếp xúc trực tiếp với cácchất tiết đường hô hấp Sau thời gian nung bệnh ngắn, các dấu hiệu lâm sàng, nếu có, có đặcđiểm của CIRD và bao gồm ho, chảy nước mũi và đôi khi không thể hiện Trong một nghiên cứulâm sàng ở chó nuôi trại có các dấu hiệu bệnh hô hấp, CRCoV tìm thấy nhiều nhất ở những chó

bị ho nhẹ.48 Ở chó bị nhiễm tự nhiên, virus thường nhận diện được trong xoang mũi, hạch hạnhnhâ và khí quản, ít có khả năng tìm thấy trong phổi và các hạch lâm ba phế quản Các nghiêncứu về tác nhân gây bệnh của CIRD cũng đã nhận diện được CRCoV trong những chó bị nhiễm

cùng lúc với các mầm bệnh hô hấp khác, nhất là B bronchiseptica và CPIV45

Canine Herpesvirus

Bệnh nhiễm CHV có đặc điểm là bệnh toàn thân, gây tử vong ở chó con dưới 2 tuần tuổi màlứa đẻ của nó có liên quan đến chết phôi Tuy nhiên, thực nghiệm gây nhiễm ở chó bằngherpesvirus đã được báo cáo là gây viêm mũi (rhinitis) và viêm hầu họng (pharyngitis) cũng như

có các dấu hiệu của CIRD Mặc dù virus đã phân lập được từ những chó có các dấu hiệu đường

hô hấp trên, nhưng vai trò của CHV trong CIRD vẫn chưa được rõ Xem Chương 5 để biết thêmthông tin về sinh bệnh học của bệnh này

Canine Reovirus

Các reoviruses ở thú có vú nhiễm đến tất cả các loài thú có vú, bao gồm người Tất cả bachủng huyết thanh (serotypes), 1, 2, và 3, đã phân lập được từ những chó bị bệnh hô hấp hay

viêm ruột Mặc dù phân lập được từ đường hô hấp trên của chó, vai trò của reovirus là mầmbệnh chính trong CIRD là chưa rõ Các nghiên cứu thử thách bằng reovirus đã được thực hiện ởchó khỏe mạnh, đã không cho ra được kết luận Người ta đã cho rằng CRV đóng vai trò hiệp lựcvới các mầm bệnh khác để gây ra các dấu hiệu thuộc về CIRD.16

Vi khuẩn và Mycoplasmas

B bronchiseptica, một trực khuẩn đầu tròn (coccobacillus) gram âm, hiếu khí, đã được ghi

nhận chủ yếu gây bệnh đường hô hấp của chó từ đầu những năm 1970 Hiện nay, vi khuẩn đượccho là một trong những tác nhân gây bệnh chính của of CIRD và có thể có một yếu tố phức hợp

quan trọng trong những chó được gây nhiễm cùng lúc với một mầm bệnh là virus B.

bronchiseptica thường xuyên phân lập được ở đường hô hấp trên của chó và mèo khỏe mạnh về

lâm sàng và của những chó và mèo có các dấu hiệu lâm sàng của bệnh, nhất là ho và chảy nướcmũi Mức độ phức tạp về sinh bệnh học của bordetellae giúp giải thích vì sao các thể hiện lâmsàng của bệnh nhiễm có thể trong giới hạn từ các dấu hiệu hô hấp nhẹ đường hô hấp trong nhữngchó được cho là khỏe mạnh, đến xuất dịch nặng nề với đặc điểm là viêm phổi và chết Đặc biệtquan trọng, dù chưa được nghiên cứu kỹ, là các hậu quả của tỷ lệ tử vong kết hợp với mọi mầmbệnh khác được cho là có liên quan đến CIRD Trong một nghiên cứu ở những chó bị viêm phổi

kết hợp nhiều mầm bệnh, những chó bị viêm phổi có tham gia của B bronchiseptica thì thường

có nguồn gốc ở những cơ sở nuôi thú cưng và chó được điều trị lâu dài ở phòng khám, so vớinhững chó bị nhiễm các vi khuẩn khác.104

Hậu quả của nhiễm B bronchiseptica thường khác nhau và khó chỉ ra chính xác trong điều

kiện lâm sàng Mức độ phức tạp của tương tác vi khuẩn-ký chủ này có thể có góp phần của một

hệ thống kiểm soát độc lực, gần giống với phát hiện ở B pertussis và B parapertussis, được mã hóa bởi đoạn gen (locus) bvgAS BvgA và BvgS (các gen độc lực A và S của Bordetella) là các

cấu thành chính của hệ thống chuyển giao hai thành phần (two-component transduction system)

mà điều chỉnh các protein chịu trách nhiệm cho thể hiện các yếu tố độc lực BvgAS kiểm soát ít

nhất ba giai đoạn kiểu hình (phenotypic phases) khác nhau của B bronchiseptica, Bvg+, Bvgi vàBvg- mà được cho là có tham gia lần lượt trong trú đóng, truyền lây và sống sót (tồn tại daidẳng) Thú vị là, thể hiện của từng giai đoạn bị ảnh hưởng bởi biến đổi của các điều kiện môi

trường trong tiến trình bệnh nhiễm Các tín hiệu ảnh hưởng đến điều chỉnh các đoạn locus bvgAS

là chưa xác định được Với khả năng của B bronchiseptica trong điều chỉnh độc lực và khả năng

mà chó bị nhiễm cùng lúc thường thể hiện lâm sàng nặng nề hơn so với chỉ nhiễm một tác nhângây bệnh, bệnh nhiễm biết được có kết hợp với virus (như CPIV hay CIV), có thể ảnh hưởng đến

độc lực của B bronchiseptica và thể hiện lâm sàng của CIRD trong một cá thể chó Các yếu tố độc lực của B bronchiseptica và chức năng của các yếu tố này được tóm tắt trong Bảng Trang

mạng 6-2

HÌNH 6-2 Hình chụp của kính hiển vi quét điện tử (transmission EM scan) của màng nhày khí quản cho thấy

các tế bào nhung mao của biểu bì bị B bronchiseptica bám vào (mũi tên) (Hình chụp của Electron Microscopy Lab,

College of Veterinary Medicine © 2004, University of Georgia Research Foundation Inc.)

Các nghiên cứu đã cung cấp hiểu biết về sinh bệnh học của B bronchiseptica và cách thức mà

vi sinh vật duy nhất này có khả năng trú ngụ trong đường hô hấp của chó (và mèo) khỏe mạnh,

mà sau đó, dưới các tác động chưa được biết rõ, đã phát hiện được các thụ thể trên biểu bì nhungmao đường hô hấp, đã tấn công vào và trú đóng trong các tế bào này, né tránh được miễn dịchtiêu diệt, và sau đó gây tổn thương mô.* Tấn công của vi khuẩn đến biểu bì nhung mao của

đường hô hấp thể hiện là giai đoạn đầu tiên quan trọng của bệnh nhiễm B bronchiseptica (Hình

6-2) Dưới kiểm soát của hệ thống hai thành phần của BvgAS, tua nhung mao được cho là làm

trung gian cho kết bám của Bordetella đến biểu bì đường hô hấp17 và thực tế là cần thiết cho tồntại dai dẳng của vi khuẩn trong khí quản Một yếu tố bám dính khác, là ngưng huyết tố dạng sợi

(filamentous hemagglutinin), là yêu tố bám dính chính cho Bordetella và có thể có vai trò trong

hóa giải tác động quét sạch của nhung mao màng nhày Lúc đầu trong tiến trình của bệnh nhiễm,

và trước khi biểu bì bị tổn thương hay sản sinh chất nhày, B bronchiseptica gây ngưng trệ nhu

động nhung mao (ciliostasis), là một sự kiện quan trọng trong sinh bệnh học của bệnh nhiễm, màkhông chỉ cản trở việc quét sạch mà còn làm gia tăng khả năng trú đóng của vi khuẩn.3 Sau khi

trú đóng, B bronchiseptica sử dụng một số cơ chế phức hợp cơ bản để thể hiện một chuỗi các

ngoại độc tố và nội độc tố, cũng gọi là các yếu tố độc lực hay xác định độc lực Các yếu tố độclực này không chỉ dẫn đến tổn thương trực tiếp tế bào mà còn làm tổn hại khả năng nhận biết vàlàm sạch vi khuẩn.6,40,56,103,132

* Các tài liệu tham khảo 6, 18, 52, 53, 95, 126

Bảo hộ bẩm sinh đối với B bronchiseptica thể hiện trong dạng các yếu tố phòng vệ β

(β-defensins, các peptide điện tích dương (cationic peptides) trong đường hô hấp và các chất tiết.46a

Trú đóng ở biểu bì đường hô hấp cũng dẫn đến sản sinh các kháng thể cục bộ (local antibodies)

đối với một số kháng nguyên của B bronchiseptica Tuy nhiên, một số yếu tố độc lực giúp cho

Bordetella lảng tránh tiêu diệt của miễn dịch Thể hiện của độc tố adenylate cyclase (CyaA), là

tối đa trong giai đoạn Bvg+, đã cho thấy là “gây ngộ độc” các bạch cầu trung tính và xúc tác sảnsinh quá mức cyclic adenosine monophosphate Tầm quan trọng của CyaA trong sinh bệnh học

của B bronchiseptica là khả năng tạo dễ dàng cho vi khuẩn đề kháng với các cơ chế phòng vệ

của ký chủ Kết quả là làm thỏa hiệp quá trình thực bào và tiêu diệt vi khuẩn Hơn nữa,

lipopolysaccharide (LPS), một nội độc tố có trên bề mặt của B bronchiseptica, tương tác với tế

bào ký chủ, tạo bảo vệ cho vi khuẩn khỏi bị ảnh hưởng bới phản ứng viêm về sau Kháng nguyên

O, là một cấu thành của LPS, gây cản trở phản ứng của kháng thể với B bronchiseptica và có

thể có vai trò quan trọng trong tồn tại dai dẳng của vi khuẩn

Việc gây ngưng nhu động nhung mao, có thể bằng cách gây độc khí quản, là sự kiện đầu tiên

trong quá trình trú đóng và sinh bệnh học của B bronchiseptica, xảy ra trước khi biểu bì bị tổn

thương và xuất tiết chất nhày Mất điều hòa và mất phương hướng nhu động của nhung mao biểu

bì hô hấp là thể hiện quan trọng của thất bại của hoạt động quét sạch vi khuẩn, mà có thể cho ra

cơ hội xâm nhiễm đến đường hô hấp dưới Tổn thương mô ở đường hô hấp xảy ra sau khi bị trú

đóng Tổn thương mô cục bộ dẫn đến tác động độc trực tiếp của các chất tiết khác nhau từ B.

bronchiseptica trú đóng tại đó Các tác động của các yếu tố độc lực chính, độc tố gây nhiễm độc

hoại tử bề mặt (dermatonecrotic toxin), LPS, hệ thống chất tiết dạng III (type III secretionsystem), và periactin, được nêu tóm tắt trong Bảng Trang mạng 6-2

Ngoài B bronchiseptica, phần lớn vi khuẩn phân lập được từ chó với các dấu hiệu của CIRD

được cho là bị nhiễm cơ hội, liên quan đến một hay một kết hợp của các vi khuẩn cộng sinh

(commensal organisms) Pseudomonas spp., Pasteurella spp., và các coliforms thường phân lập

được tại chỗ ở chó có thể hiện lâm sàng của bệnh nhiễm đường hô hấp Một số ít báo cáo đã mô

tả dạng bệnh hô hấp xuất hiện cấp tính trong chó nuôi trại do S equi subsp zooepidemicus (xem

Chương 33).19,21,79,97 Các phát hiện lâm sàng bao gồm ho ướt (moist cough), chảy nước mũi, sốt,khó thở, bỏ ăn và lờ đờ Một số tử vong đã được báo cáo Khám tử phát hiện trong ổ dịch này cóghi nhận thấy viêm phổi phế nang xuất huyết (hemorrhagic bronchopneumonia) và bại huyết

(sepsis) S equi subsp zooepidemicus đã phát hiện thấy trong máu, phổi và nhiều cơ quan khác

của chó bệnh Không có trường hợp nào trong đó có dương tính với CPIV, CAV-1, CAV-2, và

CRCoV Không có báo cáo về nhiễm cùng lúc với B bronchiseptica Mặc dù sinh bệnh học của

bệnh nhiễm được mô tả trong các ổ dịch này là không đặc trưng, những phát hiện này đã tạo nên

vấn đề về tầm quan trọng của S equi subsp zooepidemicus trong phổ của các mầm bệnh liên

quan đến CIRD

Vai trò của mycoplasmas trong CIRD là chưa biết rõ Vai trò của mycoplasma là các mầmbệnh hô hấp là chưa chắc chắn, do các vi sinh này đã phát hiện thấy trong đường hô hấp củanhững chó bị viêm phổi11,80,105,111 và những chó có lâm sàng khỏe mạnh.18,39,43,61 Không giống như

B bronchiseptica, các mycoplasmas trú đóng trong cả biểu bì có nung mao và biểu bì không có

nhung mao, và dễ thấy hơn ở đường hô hấp dưới (không có nhung mao), với có hay không cóbệnh lâm sàng Các bệnh nhiễm tự nhiên và thực nghiệm, có đặc điểm là viêm phế quản sinh mủ(purulent bronchitis) và viêm vi phế quản (bronchiolitis) Triển dưỡng biểu bì (epithelialhyperplasia), triển dưỡng lâm ba (lymphoid hyperplasia) và viêm phổi kẽ (interstitialpneumonia) có thể phát triển Bệnh nhiễm toàn thân là hiếm Một khi đã trú đóng trong biểu bìđường hô hấp, mycoplasma có thể được thải tiết mãn tính kéo dài đến hàng tháng.11 Ở đây có lý

do để cho rằng, trong bệnh do B bronchiseptica, nhiễm cùng lúc với bất kỳ dạng mycoplasmas

nào cũng dẫn đến bệnh lâm sàng nặng nề hơn trong các thú bệnh không được điều trị

CÁC PHÁT HIỆN TRONG LÂM SÀNG