SỐNG CHUNG VỚI BỆNH PHÙ BẠCH HUYẾT SAU UNG THƯ VÚ

SỐNG CHUNG VỚI BỆNH PHÙ BẠCH HUYẾT SAU UNG THƯ VÚ Người dịch Lã Thanh Thủy, Hoàng Thu Hà Người hiệu đính Giới thiệu Nếu gần đây bạn bị phù bạch huyết hoặc có vấn đề với phù bạch huyết thì quyển sách n.

SỐNG CHUNG VỚI BỆNH PHÙ BẠCH HUYẾT SAU UNG THƯ VÚ

Người dịch: Lã Thanh Thủy, Hoàng Thu Hà

Người hiệu đính:

Giới thiệu

Nếu gần đây bạn bị phù bạch huyết hoặc có vấn đề với phù bạch huyết thì quyển sách này

sẽ cho bạn tổng quan chung về tình trạng, ảnh hưởng của bệnh lên cuộc sống của bạn vàcách thức quản lý bệnh

Để có thông tin về rủi ro phát triển bệnh phù bạch huyết và tư vấn giảm rủi ro, đề nghị

xem quyển sách Giảm rủi ro phù bạch huyết.

Lần đầu tiên tôi nhận thấy rằng vú phải của tôi lớn hơn bên kia chừng

ba tháng sau khi tôi hoàn thành xạ trị Tôi đi thử áo ngực và thấy rõ sự

khác nhau về cỡ Ban đầu tôi nghĩ rằng đó là chứng sưng do xạ trị

nhưng sau đó tôi tham dự một khóa học về chứng phù bạch huyết và

các triệu chứng của bệnh đã được mô tả Tôi hỏi cô điều dưỡng rằng cô

nghĩ gì và cô ấy quan sát và nói đó thực sự là chứng phù bạch huyết

Ruth

Phù bạch huyết là gì?

Phù bạch huyết là chứng sưng lên do tích tụ dịch bạch huyết trên các mô bề mặt của

cơ thể Chứng sưng có thể xảy ra sau điều trị ung thư vú do tổn thương hệ thống bạch huyết do phẫu thuật và/hoặc xạ trị gây ra cho các hạch bạch huyết dưới cánh tay (trong hố nách) và khu vực xung quanh.

Mặc dầu bệnh ảnh hưởng đến mọi người theo nhiều cách khác nhau nhưng triệu chúngphổ biến nhất của phù bạch huyết là cánh tay sưng lên, đôi khi cả ngón tay và ở phía bịảnh hưởng cũng sưng Tình trạng sưng có thể ảnh hưởng lên vú, ngực, vai và khu vựcphía sau hốc nách Thi thoảng có thể là do các tế bào ung thư chặn hệ thống bạch huyếtlại

Một hoặc một vài hoặc tất cả hạch bạch huyết dưới cánh tay thường bị lấy đi trong phẫuthuật vú để kiểm tra liệu có bất kỳ tế bào ung thư nào trong các hạch hay không Cáchạch bạch huyết và mạch đã bị tổn thương hoặc bị lấy đi không thể được thay thế nênđường thoát dịch bạch huyết bị giảm đi hoặc bị thay đổi, làm dịch bạch huyết tích tụ lạitrong các mô xung quanh Người ta chưa hiểu hết tại sao chứng phù bạch huyết phát triển

ở một số người chứ không phải ở những người khác

Ung thư vú của tôi có cấp độ thấp và giai đoạn và phẫu thuật của tôi

tương đối sớm nên việc bị phù tay bạch huyết thật sự là cú sốc Nó

cho thấy rằng phù bạch huyết có thể là ngẫu nhiên Hiện giờ tôi chấp

nhận bệnh hơn ban đầu Nó chỉ là một phần của tôi sau ung thư,

nhưng nó vẫn làm tôi cảm thấy bực tức thường xuyên về bản thân

mình Tôi lo lắng việc bẹnh có thể di chuyển xuống cánh tay nên tôi

rất cẩn thận trong chăm sóc da

Ruth

Phù bạch huyết có thể phát triển ngay sau khi phẫu thuật hoặc xạ trị, hoặc nó có thể xuấthiện nhiều năm sau đó và có thể bị kích hoạt bởi một nhiễm trùng hoặc tổn thương ở cánhtay Có rủi ro cả đời phát triển phù bạch huyết sau điều trị ung thư vú khi mà các hạchbạch huyết bị lấy đi hoặc bị tổn thương

Phù bạch huyết là trạng thái kéo dài, nghĩa là một khi nó đã phát triển thì có thể kiểm soátbệnh nhưng gần như không thể chữa hoàn toàn Điều trị nhắm tới khuyến khích các bộphận khỏe mạnh khác của hệ thống bạch huyết làm việc có hiệu quả hơn và để ngăn ngừathêm nhiều vấn đề hoặc biến chứng Các triệu chúng của phù bạch huyết thường đáp ứngtốt với điều trị và điều đó có nghĩa rằng trong hầu hết các trường hợp có thể kiểm soátđược bệnh Làm việc với các chuyên gia thì bạn có thể làm nhiều việc để quản lý tìnhtrạng của bạn.

Phần này mô tả ngắn gọn về hệ thống bạch huyết sau đây có thể giúp bạn hiểu phù bạch huyết có thể xảy ra như thế nào.

Hệ thống bạch huyết được hình thành từ một mạng lưới các mạch nhỏ (tương tự mạchmáu), một hệ thống sâu hơn các tuyến bạch huyết mở rộng khắp cơ thể, và các mô bạchhuyết khác như là amidan, gan và lách Hệ thống bạch huyết làm việc để duy trì và bảo

vệ sự cân bằng của chất dịch trong mô bề mặt của cơ thể bằng cách thoát, lọc và vậnchuyển dịch bạch huyết đi khắp cơ thể

Các mạch bạch huyết vận chuyển chất lỏng có màu vàng rơm gọi là bạch huyết, chảy rấtchậm nhưng liên tục đi qua các bạch mạch tới các hạch bạch huyết tại đó chất dịch đượclọc Bạch huyết được tạo thành từ nước, và protein và cũng chứa các tế bào bạch cầuđược gọi là lymphocyte, giúp cơ thể bạn chống lại nhiễm trùng Các hạch bạch huyếtgiúp chiến đấu chống lại sự nhiễm trùng bằng cách lọc các chất thải như là vi khuẩn.Chúng cũng có thể lọc các tế bào ung thư đã lan từ ung thư vú, phá hủy một số tế bào ungthư vú trong quá trình

Tôi không nhận ra bạn có thể bị phù bạch huyết trong vú Tôi luôn

được khuyên về cách thức tránh phù bạch huyết ở cánh tay nên tôi

không có manh mối rằng nó sẽ là chứng phù bạch huyết

Amanda

Hệ thống bạch huyết

Tôi có thể có các triệu chứng nào?

Các triệu chứng phù bạch huyết có thể thay đổi, và nhiều người phát triển chứng phù chỉ có các triệu chứng nhẹ nhàng có thể được kiểm soát tốt Có được tư vấn

càng sớm ngay khi bạn nhận thấy bất kỳ sự sưng tay nào là quan trọng Thấy căng tức, nặng nề hoặc đau nhức ở tay bên mổ, vú hoặc khu vực ngực cũng có thể là dấu hiệu sớm của chứng phù bạch huyết.

Chứng sưng

Sưng thường phát triển ở tay hoặc vùng ngực ngay lập tức sau phẫu thuật ung thư vú.Đây là một phần của quá trình lành vết mổ và thường mất đi trong thời gian ngắn màkhông cần bất kỳ điều trị nào, nhưng được đánh giá bởi nhóm bac sĩ điều trị ngay lập tức

là quan trọng Nếu sưng ở tay, cánh tay, vú hoặc ngực phát triển sau đó hoặc sau kết thúcđiều trị thì bạn cần được bác sĩ tư vấn càng sớm càng tốt Nếu bạn được đánh giá là bịphù bạch mạch thì bạn có thể được điều dưỡng chăm sóc hoặc được gửi tới dịch vụchuyên nghiệp điều trị chứng phù tay

Sưng ở vú hoặc ở thành ngực sau điều trị ung thư vú có thể làm bạn không thấy dễ chịu

và đôi khi gây đau Dùng áo ngực có độ vừa vặn tót với quai áo to bản và hai bên khoétsâu có thể giúp hỗ trợ vú và làm dịu một vài điều khó chịu Nếu bạn bị sưng ở vú thú hãyyêu cầu được chuyển tới chuyên gia trị liệu chứng phù bạch mạch

Tay phải của tôi sưng lên và trở nên nặng nề không thể tin được, làm

cho khó vận động Khi tôi gặp điều dưỡng chuyên về chứng phù

bạch mạch, tay phải của tôi có đường kính to hơn tay trái 5 cm

Clare

Đôi khi tôi bị hạn chế chỉ mặc được những gì tôi có thể mặc do ống

tay áo quá chật hoặc phải cắt ống tay áo Tôi không thể đeo đồng hồ

hoặc đồ trang sức khi nó cứa vào chỗ sưng trên tay và sau đó trở nên

Khô da

Khi chỗ phù ở da được kéo căng và có thể trở nên khô và có vảy và đôi khi cảm thấyngứa Da khô, rạn làm tăng rủi ro nhiễm trùng nên quan trọng là giữ cho da mềm và đượclàm ẩm tốt Làm ẩm cánh tay bạn bằng kem làm ẩm không có mùi thơm vào cuối ngày đểkem thấm qua đêm

Cứng cánh tay

Nếu cánh tay bạn bị to lên, thì có thể hạn chế cử động ở các khớp Tập tay và vai đều đặn

để giảm sự cứng và để cho thoát dịch bạch huyết Nếu bạn được cho các bài tập cụ thểsau khi phẫu thuật hoặc xạ trị thì tiếp tục tập lâu như được khuyến nghị (xem quyển sách

Tập sau phẫu thuật ung thư vú) Hãy cố gắng giữ mức độ hoạt động bình thường càng

nhiều càng tốt, nhưng tránh các cử động làm căng cánh tay hoặc để cánh tay ở cùng tưthế trong thời gian dài Đề nghị xem phần “Tập luyện” để có thêm chi tiết

Cảm giác khó chịu

Một số người trải qua cảm giác khó chịu với chứng phù bạch huyết, có thể là cảm giácnặng và căng tức ở cánh tay hoặc vú và cảm giác khó chịu có vẻ âm ỉ và khó nhận ra.Hãy cố gắng tập bài tập nhẹ nhàng để giảm bớt cảm giác khó chịu Khi bạn ngồi, tì tayvào một cái gối hoặc gối tưak nhưng đừng để cao qáu vai

Mặc dầu chứng phfu do tắc bạch mạch thường không đau, đôikhi thuosoc giảm đau như

là paracetamol có thể giúp giảm chứng khó chịu, nếu bạn tiếp tục thấy khó chịu hoặc bạntrải qua sự đau nhói hoặc đâu đột ngột , thì hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc các bác sĩchuyên về bệnhphuf do tắc bạch mạch là những người có thể tìm ra nguyên nhân cuaerchứng đau này và tư vấn giảm đau

Vào lúc cuối ngày cánh tay tôi đau từ bả vai, đau hơn nếu tôi không

đeo tay áo và găng tay nén Tôi không làm việc gì để giảm đau cho

đến khi tôi ngồi xuống và để tay nghỉ ngơi

Lucy

Nhiễm khuẩn

Nếu cánh tay bạn hoặc ngực bỗng nhiên trở nên đỏ, mềm và nóng với sưng to hơn hoặc rát, bạn có thể đã bị nhiễm khuẩn Bạn cũng có thể có các triệu chứng giống như cúm, đôi khi là dấu hiệu đầu tiên của nhiễm khuẩn Các triệu chứng nhiễm

khuẩn này cần được bác sĩ đa khoa khám khẩn cấp và bạn chắc chắn cần uống kháng sinh ngay lập tức.

Nếu bạn bị nhiễm khuẩn lặp đi lặp lại thì bạn có thể cần được kê kháng sinh liều thấp đểuống liên tục Nếu bạn đang đi xa nhà, nhất là bạn đang đi nước ngoài thì khuyến nghịrằng bạn mang kháng sinh đi theo phòng trường hợp bạn bị nhiễm khuẩn trong khi đang

đi xa Bạn có thể nói chuyện này với bác sĩ đa khoa hay chuyên gia chuyên về phù bạchhuyết là người sẽ kê kháng sinh cho bạn

Cho đến gần đây tôi làm việc cùng trẻ em bé Tởi dụng nhiều găng tay

dùng một lần để bảo vệ da tôi khỏi vi trùng nếu tôi giúp vệ sinhcas nhân

cho trẻ do tôi không thể gặt găng tay của môi mỗi lần tôi chạm vào thứ gì

Trong nhiều trường hợp điều dưỡng tại bệnh viện bạn điều trị ung thư vú có thể giúp và

tư vấn cho bạn về phù bạch mạch Nếu bạn bị sưng trong thời gian dài, hoặc sưng gắnliền với các triệu chứng khác thì bạn có thể cần được gửi tới chuyên gia vwf phù bạchhuyết để được tư vấn và điều trị

Hiện có những điều trị gì?

Hầu hết những người bị phù bạch huyết có triệu chứng nhẹ tới vừa phải Tuy nhiên đốivới một số người thì phù bạch huyết có thể nghiêm trọng hơn Điều dưỡng hoặc chuyêngia về phù bạch huyết sẽ đánh giá tình trạng sưng và thảo luận cách tốt nhất để quản lýcác triệu chứng Mục tiêu của điều trị bệnh phù bạch huyết là khuyến khích dịch bạchhuyết đi ra khỏi khu vực sưng, và cố gắng cải thiện các triệu chứng và để làm cho bệnhkhông xấu đi

Cách thức chữa trị sẽ thay đổi phụ thuộc vào bệnh phù bạch huyết của bạn nghiêm trọngđến mức độ nào nhưng điều trị của bạn có thể gồm một số, hoặc tất cả các phương thứcsau tại các thời điểm khác nhau

 Hút dịch bạch huyết đơn giản

Bạn có thể tự thực hiện các công việc này cùng với bất kỳ điều trị chuyên nghiệp nào bạnđang có

Nếu bị nhiễm khuẩn có thể dẫn tới tổn thương thêm ở các kênh bạch huyết do sẹo và thể

làm cho bệnh tồi tệ hơn

Dưới đây là một số cách giữ da bạn ở tình trạng tốt nhất có thể

 Rửa da bằng nước ấm mỗi ngày Nếu các ngón tay bị sưng thì cẩn thận rửa vàlau khô ngón tay để tránh nhiễm khuẩn do nấm là bệnh có thể phát triển ở cáckhu vực ấm và ẩm.

 Làm ẩm cánh tay vào lúc cuối mỗi ngày bằng kem dưỡng ẩm không có hươngthơm để giúp giữ da mềm và làm da không bị khô và nứt nẻ

 Bóp nhẹ nhàng kem theo cách thức dễ chịu nhất đối với bạn Luôn kết thúc lầnbóp kem cuối cùng theo hướng của lông, đảm bảo rằng lông nằm dẹp xuống, dểgiúp làm giảm các đóm hình thành tại nang lông

 Nhanh chóng điều trị bất kỳ vết cắt, vết xước hoặc côn trùng cắn tại khu vực sưngbằng cách rửa sạchbằng nước ấm và bôi kem kháng sinh hoặc thuốc xịt để giảmrủi ro nhiễm trùng Nếu đó là vết đứt sâu, sử dụng băng khô với việc quấn bănglỏng hoặc băng dính nếu da bạn ở tình trạng tốt Nếu bạn nhận thấy vết rát hoặc đỏtrên tay bạn, đau hoặc không đau, hoặc vết côn trùng cắn mà không khỏi, thì đikhám bác sĩ càng sớm càng tốt Bạn có thể cần một đợt kháng sinh

Cố gắng tránh các tình huống/điều có thể dẫn bạn tới việc mắc nhiễm khuẩn bằng:

 Đeo găng tay khi rửa bát và khi sử dụng các chất tẩy rửa mạnh, làm vườn hoặcbưng bê đĩa nóng ra khỏi lò để ngăn tổn thương cho da

 Sử dụng chất chống côn trùng để không bị cắn

 Tránh bị thú cưng hoặc các động vật khác cào hoặc cắn

 Tráng lấy máu hoặc tiêm vào tay bên bị ảnh hưởng – rủi ro của bất kỳ quy trình y

tế nào làm cho tình trạnh của tay phù trở nên xấu hơn là nhỏ, nhưng khi có thể thìnên tránh Nếu cả hai cánh tay bị phù, có thể lấy máu ở chân hoặc bàn chân Tuynhiên ở trường hợp cấp cứu có thể cần dùng đến tay bị phù Nếu bạn châm cứu thì

có thể nói nhân viên trị liệu tránh khu vực bị ảnh hưởng

 Thật cẩn thận khi nhổ lông nách (hoặc lông trên tay) – dao cạo điện hoặc kem làmrụng lông là an toàn nhất do chúng ít khả năng gây tổn thương da (nếu sử dụngkem làm rụng lông thì hãy dùng cẩn thận sau khi bôi thử một chút lên da)

 Cản thận khi cắt móng tay chân và tránh cắt vào biểu bì hoặc đẩy chúng ngược lại

quá mạnh

Những thay đổi cực đoan về nhiệt độ có thể làm tăng sưng Cố gắng tránh điều này bằng:

 Không tắm quá lâu trong bồn tắm nước nóng, phòng xông hơi hoặc tắm hơi tại đó

cơ thể bị rất nóng sau đó lạnh nhanh

 Bảo vệ da khỏi bị bỏng kể cả cháy nắng – thường xuyên bôi kem có hệ số chóngnắng cao (SPF ít nhất 30)

Việc hút dịch bạch huyết có thể thị ảnh hưởng nếu cánh tay to bị căng tức Cố gắng tránh:

 Dây áo ngực chặt hoặc hẹp bản và tay áo chật, dây đeo đồng hồ hoặc nhẫn chặt –những thứ này có thể làm dịch bạch huyết không đi ra khỏi khu vực sưng được

 Đeo túi nặng trên bên vai bị ảnh hưởng

 Đo huyết áp tại tay sưng bất cứ k i nào có thể (bạn có thể yêu cầu đo huyết áp từchân nếu cả hai tay bị ảnh hưởng)

Tập luyện

Nghiên cứu cho thấy rằng tập luyện là một cách tốt để quản lý hiện tượng sưng vì chuyểnđộng của các cơ kích khích dịch bạch huyết di chuyển ra khỏi khu vực bị sưng Mặc dùbạn có thể đã tích cực dùng tay trong cuộc sống hàng ngày và có thêm nhiều bài tập theocách này rồi nhưng việc tập luyện thêm có thể giúp giảm bớt sự khó chịu, đau đớn và giữcho khớp thêm dẻo dai

Nếu bạn đã được trang bị găng/băng nén (xem phần “găngtay nén” bạn nên luôn luônmặc/đeo nó khi bạn tập luyện hoặc khi bạn đang phải hoạt động nếu bạn cảm thấy thoảimái Nếu găng nén của bạn không thoải mái, bạn nên đến bệnh viện kiểm tra và đổi lạicho phù hợp

Bơi rất tốt và giúp làm cánh tay tôi nhẹ đi, điều đó lại làm cho dịch bạch

huyết đi ra khỏi tay Bài tập thể dục Pilate giúp làm khỏe mạnh ngực và

vai, và như vậy lại giúp ngăn ngừa việc giữ lại dịch ở phần trên cánh tay

và khu vực ngực

Flona

Trước kia tôi là vận động viên lặn có bình khí nén trước khi bị chuẩn

đoán bệnh và chừng 6 tháng sau điều trị, tôi bắt đầu lặn trở lại Được làm

lại điều trước kia làm thật là thú vị, như là chút gì đó trở về bình thường

Tôi hiểu rằng tôi không thể lặn nhiều với chứng phù bạch huyết, nhưng

một khi tôi ở dưới nước thì không thành vấn đề Sức ép của nước cũng tốt

Bài tập cho cánh tay và vai

Giữ cho cánh tay và vai di chuyển sẽ giúp tránh được việc hình thành và phát triển cứng

khớp Các bài tập tay và vai được hướng dẫn trong quyển “Tập luyện sau phẫu thuật ung thư vú” Nếu bạn thấy không thể thực hiện được toàn bộ động tác hoặc các bài tập

làm bạn đau đớn, tốt nhất bạn nên hỏi ý kiến các chuyên gia hoặc y tá điều dưỡng chuyênkhoa

Bạn có thể tập thể dục cánh tay của bạn chút ít khi bạn đang đi bộ bằng cách co lại vàduỗi ra Để giảm bớt áp lực và sưng ở tay, hãy thử mở và nắm bàn tay lại như đang épmột quả bóng cao su Hãy cố gắng tránh để cánh tay của bạn thõng xuống trong thời giandài vì như thế có thể khuyến khích dịch bạch huyết tụ lại Chuyên gia phù bạch huyếthoặc y tá điều dưỡng có thể cung cấp cho bạn một số bài tập tay và vai riêng để tăngcường các cử động và giúp cải thiện hệ thống lưu thoát dịch bạch huyết Nếu bạn đã đượctrang bị găng/gạc nén, bạn nên đeo chúng khi thực hành các bài tập

Thể thao và thể dục hình thể

Thể thao và các hoạt động mà bạn đã làm trước khi bạn bị mắc chứng phù bạch huyết thìbây giờ bạn vẫn có thể tiếp tục thực hiện miễn là bạn bắt đầu thực hiện từ từ và dừng lạinếu bạn thấy có bất kỳ sự khó chịu nào hoặc bạn nhận thấy bị sưng thêm Lưu ý, nếu bạn

đã có găng nén, luôn đeo nó khi bạn tập

Nếu bạn muốn tăng mức độ hoạt động của bạn hoặc chơi một môn thể thao mới, bạn nhấtđịnh phải thực hiện dần dầ Nếu bạn sử dụng thiết bị tập, hãy nói chuyện với ngườihướng dẫn về bệnh của bạn và tránh sử dụng trọng lượng nặng Tốt nhất bạn nên tăng dầncác hoạt động