SỔ TAY HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH KHAI THÁC CÁ NGỪ BỀN VỮNG

GIỚI THIỆU  Mục đích sử dụng: Cuốn sổ tay “Hướng dẫn thực hành tốt cho nghề khai thác cá ngừ bền vững” nhằm cung cấp các hướng dẫn, thông tin cho ngư dân Việt Nam hoạt động trong nghề

SỔ TAY HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH KHAI THÁC CÁ NGỪ BỀN VỮNG

Nguyễn Bá Thông 1 Nguyễn Hữu Bình 2 Nguyễn Diệu Thuý 3

1-Chuyên gia tư vấn độc lập, 2- Tổng cục Thuỷ sản, 3- WWF Việt Nam

I GIỚI THIỆU

 Mục đích sử dụng:

Cuốn sổ tay “Hướng dẫn thực hành tốt cho nghề khai thác cá ngừ bền vững” nhằm cung cấp các hướng dẫn, thông tin cho ngư dân Việt Nam hoạt động trong nghề đánh bắt cá ngừ trong vùng đặc quyền kinh tế biển (EEZ) của Việt Nam Hướng dẫn bao gồm các quy định liên quan đến các điều kiện cần và đủ để tham gia hoạt động đánh bắt thuỷ sản hợp pháp, các quy trình ra/vào cảng cá, trách nhiệm và nghĩa vụ của tàu

cá và người tham gia hoạt động đánh bắt thuỷ sản (bao gồm cả các tàu hỗ trợ hay tàu dịch vụ hậu cần nghề cá)

Bên cạnh đó, hướng dẫn cung cấp thông tin về những thực hành được khuyến khích nhằm đảm bảo hoạt động đánh bắt thuỷ sản mang tính trách nhiệm như việc giảm thiểu các hoạt động khai thác ngẫu nhiên các loài động vật biển (rùa biển, cá nhám, cá mập, cá đuối, thú biển, chim biển…) cần được bảo vệ, các thực hành tốt nhằm giảm thiểu thất thoát sau thu hoạch, quản lý chất thải trong quá trình hoạt động và khi vào cảng của tàu cá để giảm thiểu tác động xấu đến môi trường sinh thái biển và quản lý tốt lao động tàu cá Đồng thời, sổ tay này góp phần nâng cao nhận thức cho cộng đồng khai thác, thúc đẩy sự tuân thủ các quy định, biện pháp quản lý, nhằm ngăn chặn hoạt động khai thác bất hợp pháp (IUU), hướng đến nghề cá bền vững và có trách nhiệm

 Một số khái niệm quan trọng:

 Nghề cá bền vững là nghề cá đáp ứng được 3 điều kiện sau: (1) đảm bảo nguồn lợi vền vững (hoạt động khai thác phải ở mức đảm bảo nguồn lợi có thể tiếp tục); (2) Có tác động tối thiểu tới môi trường (hoạt động khai thác phải được

quản lý để duy trì cấu trúc, năng suất chức năng và đa dạng của các hệ sinh thái

mà nghề cá hoạt động) và; (3) Quản lý nghề cá hoạt động hiệu quả (tuân thủ

các quy định quản lý, bảo tồn, có hệ thống quản lý có trách nhiệm đối với sự thay đổi hoàn cảnh)

 Bảo vệ nguồn lợi cá ngừ:

Cá ngừ là loài cá di cư xa, bơi qua các vùng nước quốc tế thuộc các quốc gia, lãnh thổ khác nhau Để quản lý nguồn lợi cá ngừ, các quốc gia chia sẻ nguồn lợi này sẽ phải cùng nhau xây dựng Tổ chức Quản lý Nghề cá Khu vực (RFMO) Các nước thành viên của các tổ chức này có trách nhiệm xác định giới hạn về sản lượng, theo dõi hiện trạng đàn cá, và quy định về quyền khai thác Hiện nay, Việt Nam là nước không phải thành viên nhưng có hợp tác của Uỷ ban Quản lý Nghề cá Trung và Tây Thái Bình Dương (WCPFC), tuy nhiên, Việt Nam cần tuân thủ tất cả các Biện pháo quản lý và bảo tồn được Uỷ ban đề ra

 Yêu cầu của thị trường:

Một số thị trường khó tính như EU, USA đã đưa ra những quy định, tiêu chuẩn, yêu cầu chứng nhận của bên thứ ba như MSC, Friend of the Sea, Dolphin free… hoặc đang trong quá trình cải thiện để đạt chứng nhận MSC Các yêu cầu đặc biệt về thực hành quản lý tốt cường lực khai thác, sản lượng khai thác, truy xuất nguồn gốc, hệ thống quản lý và công cụ, biện pháp quản lý như hệ thống giám sát tàu cá, nhật ký, báo cáo khai thác, khai báo sản lượng, tuân thủ các quy định quản lý nghề cá khu vực và quốc

tế như: áp dụng các biện pháp của quốc gia có cảng, biện pháp bảo vệ và bảo tồn nguồn lợi…

 Phạm vi áp dụng sổ tay

Sổ tay được biên soạn nhằm cung cấp các hướng dẫn, thực hành tốt cho các tàu cá mang quốc tịch Việt Nam tham gia hoạt động khai thác cá ngừ trong vùng đặc quyền kinh tế biển của Việt Nam

Sổ tay được xây dựng dựa trên khung pháp lý hiện hành (Luật Thuỷ sản, các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thực hiện Luật thuỷ sản và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan) và các tài liệu kỹ thuật, thực hành tốt trong hoạt động khai thác nghề cá có trách nhiệm đang được các tổ chức quốc tế, khu vực khuyến khích thực hiện

Sổ tay hướng dẫn này được xây dựng trong khuôn khổ hỗ trợ của Dự án Quản lý bền vững đàn cá di cư xa ở vùng Tây Thái Bình Dương và Đông Á (WPEA -SM) do Uỷ ban quản lý nghề cá Trung và Tây Thái Bình Dương (WCPFC) phối hợp với Tổng cục Thuỷ sản, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam thực hiện

II THỰC HÀNH TRƯỚC KHI ĐI KHAI THÁC

A Thực hành chuẩn bị bắt buộc

1.1 Đăng kiểm tàu cá

Theo Nghị định 66/2006/NĐ-CP, các tàu

cá có tổng công suất máy chính từ 20 sức

ngựa trở lên hoặc không lắp máy có

chiều dài đường nước thiết kế từ 15 mét

trở lên phải thực hiện đăng kiểm tàu cá

1.2 Giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật tàu cá

Nội dung của Giấy chứng nhận an

toàn kỹ thuật gồm các thông tin liên

quan đến: chủ tàu cá, số đăng ký tàu

cá, kích thước tàu cá; loại máy sử

dụng, công suất máy; trạng thái kỹ

thuật của tàu, vùng biển được phép

hoạt động, sức chở tối đa, số người

làm việc trên tàu, thời hạn hiệu lực

của giấy chứng nhận

Giấy chứng nhận đăng ký tàu cá thể hiện

chủ sở hữu đối với tàu cá, nội dung gồm:

số đăng ký tàu cá, các thông tin chính về

chủ tàu, các thông số về tàu cá (vật liệu

vỏ, kích thước, loại máy, công suất, công

dụng của tàu, đơn vị thiết kế, năm và nơi

đóng tàu, cảng đăng ký, cơ quan đăng ký,

cơ quan đăng kiểm tàu…

1.4 Chứng chỉ thuyền trưởng, máy trưởng, thuyền viên tàu cá

Tàu cá để được cấp phép khai thác thủy

sản phải có thuyền trưởng, máy trưởng

và thuyền trưởng, máy trưởng phải có

chứng chỉ chuyên môn phù hợp với cỡ

loại tàu

1.5 Danh bạ thuyền viên

Sổ danh bạ thuyền viên được cơ quan

quản lý thủy sản địa phương cấp cho chủ

tàu khi hoàn thành tất cả các điều kiện

cần thiết để đi khai thác thủy sản

Sổ danh bạ thuyền viên có đầy đủ các

thông tin về chủ tàu cá, tàu cá, máy tàu,

trang thiết bị trên tàu (hệ thống neo,

trang bị hàng hải, trang bị chống thủng,

trang bị chống cháy), nghề hoạt động và

danh sách thuyền viên làm việc trên tàu

(thuyền trưởng, máy trưởng, thuyền

viên …) và nơi để cơ quan chức năng xác

nhận việc xuất bến và về bến của tàu mỗi

khi đi hoạt động

1.6 Giấy phép khai thác thuỷ sản

Tất cả các tàu cá tham gia hoạt động

đánh bắt thuỷ sản phải được cấp Giấy

phép khai thác thuỷ sản

1.7 Chứng nhận an toàn thực phẩm

Theo Thông tư số

45/2014/TT-BNNPTNT ngày 03/12/2014 về việc

Quy định việc kiểm tra cơ sở sản xuất,

kinh doanh vật tư nông nghiệp và kiểm

tra, chứng nhận cơ sở sản xuất, kinh

doanh nông lâm thủy sản đủ điều kiện

an toàn thực phẩm

1.8 Biểu mẫu nhật ký, báo cáo khai thác thuỷ sản

Theo quy định tại Thông tư

02/2018/TT-BNNPTNT ngày

31/01/2018 thì thuyền trưởng tàu khai

thác thủy sản, tàu thu mua hoặc chuyển

tài thủy sản khai thác có công suất máy

chính từ 20CV trở lên có trách nhiệm ghi

nhật ký khai thác thủy sản (theo mẫu

quy định tại Phụ lục VIII ban hành kèm

theo Thông tư này) Trong thời hạn 24

giờ kể từ khi tàu hoàn tất việc lên cá, chủ

tàu hoặc thuyền trưởng nộp Sổ nhật ký

khai thác thủy sản, báo cáo khai thác

thủy sản (đối với tàu khai thác), nhật ký

thu mua, chuyển tải (đối với tàu thu mua

hoặc chuyển tải) cho Tổ chức quản lý

cảng cá

1.9 Người lao động trên tàu cá

- Có đủ tiêu chuẩn về sức khỏe để làm

việc trên tàu;

- Có hợp đồng lao động với chủ tàu;

- Có Giấy chứng nhận bảo hiểm tai nạn

thuyền viên

1.10 Tuân thủ các quy định về rời cảng

- Tàu cá phải báo cáo ban quản lý cảng

cá ít nhất 1-2 giờ đồng hồ trước khi

xuất bến;

- Tuân thủ các quy trình xuất cảng của

Ban quản lý cảng, Trạm biên phòng

phụ trách cảng cá và các cơ quan hữu

quan khi có yêu cầu (CSGT đường

thuỷ, Thanh tra/Kiểm ngư…)

B Các thực hành chuẩn bị được khuyến nghị

1.11 Thông tin về dự báo ngư trường và các hướng dẫn liên quan

Tàu cá nên thu thập thông tin dự báo

ngư trường dạng tờ rơi, bản tin, bản điện

tử… và các thông tin hữu ích liên quan

đến các thực hành tốt trên biển (khai

thác, bảo quản sản phẩm, quy định về

vùng ngư trường, danh mục các loài cấm

khai thác, kích thước cá khai thác, bảo

quản sản phẩm, quy định/hướng dẫn

quốc tế và khu vực…) do các cơ quan có

thẩm quyền ban hành, tuyên truyền…

nếu có

1.12 Danh mục thiết bị an toàn hàng hải, nhu yếu phẩm

Tàu cá nên được kiểm tra các thiết bị an

toàn hàng hải (đèn hiệu, phao và thiết bị

cứu sinh, phòng chống chảy nổ, máy liên

lạc…) đảm bảo có đủ và điều kiện vận

hành tốt, các nhu yếu phẩm (nhiên liệu,

nước sạch, thực phẩm, thuốc y tế dự

phòng…)

III THỰC HÀNH TRONG QUÁ TRÌNH KHAI THÁC

A Tuân thủ các quy định, biện pháp về quản lý nghề cá

2.1 Quy định về ngư trường, vùng khai thác

Tàu cá có đủ điều kiện tham gia khai thác

thuỷ sản phải tuân thủ quy định về vùng

ngư trường khai thác như: vùng bờ, vùng

lộng và vùng khơi (theo hướng dẫn của

Nghị định 33/2010/NĐ-CP, hình bên)

Các khu vực bảo tồn của Việt Nam là bao

gồm các vùng lõi (vùng bảo vệ nghiêm

ngặt), vùng đệm, và xung quanh khu bảo

tồn biển Hiện có 16 khu bảo tồn với các

vị trí, diện tích… đã được thiết lập dọc

theo khu vực ven biển, ven đảo Việt

Nam (hình dưới đây) Tàu cá cần tránh

khai thác ở gần khu bảo tồn biển hoặc có

các hoạt động như thả neo, xả thải… gây

ảnh hưởng đến môi trường, sinh vật

sống ở xung quanh khu bảo tồn biển

2.2 Quy định liên quan đến việc lên tàu, kiểm tra, thanh tra tàu cá

Tàu cá có trách nhiệm tuân thủ các quy

trình thủ tục ra/vào cảng được kiểm soát

bởi các cơ quan có thẩm quyền như Ban

quản lý cảng cá, Lực lượng Biên phòng

Ban quản lý cảng cá, Chi cục thuỷ sản,

Thanh tra thuỷ sản, Kiểm ngư, thực hiện

việc kiểm tra hành chính, an toàn tàu cá,

thông tin sản lượng, hoạt động đánh bắt

thuỷ sản trên biển…

Thanh tra, kiểm ngư hoạt động khai thác

thuỷ sản trên biển như các quy định về

giấy phép khai thác thuỷ sản, ngư lưới cụ

sử dụng, vận hành thiết bị Giám sát tàu

cá (VMS), các chứng chỉ liên quan

Quan sát viên trên tàu cá (nếu có yêu

cầu) sẽ được phép lên tàu cá để giám sát

hoạt động khai thác, thống kê, ghi chép

thông tin sản lượng, hoạt động trên biển

Các lực lượng chức năng khác được

quyền lên tàu cả để phối hợp kiểm tra,

thực thi nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát

nhằm đảm bảo an ninh quốc phòng, cứu

nạn như Cảnh sát biển, Cảnh sát Giao

thông đường thuỷ, Hải quân, Tìm kiếm

cứu nạn

2.3 Quy định về ghi chép nhật ký/báo cáo khai thác thuỷ sản

Tàu cá trong diện phải ghi chép Nhật ký

Khai thác thuỷ sản, Báo cáo khai thác

thuỷ sản theo quy định của Luật Thuỷ

sản hiện hành, phải có trách nhiệm ghi

chép đầy đủ thông tin trong biểu mẫu

Nhật ký/báo cáo khai thác và nộp cho

Ban quản lý cảng cá trong vòng 24 giờ

đồng hồ sau khi hoạt động lên cá kết

Cá mập lụa

Cá mập đầu vây trắng

Cá mập đầu búa hình vỏ sò

Cá mập đầu búa lớn

Cá mập đầu búa trơn

Cá nhám đuôi dài

Cá nhám thu lớn

Cá mập trắng

Cá heo

2.5 Vận hành thiết bị giám sát tàu cá (VMS)

Đảm bảo thiết bị VMS được lắp

đặt trên tàu cá xa bờ, được hoạt

phải liên lạc với cơ quan chức

năng ngay để báo cáo, theo dõi

2.6 Các quy định về ngư cụ, phương thức đánh bắt thuỷ sản

Các ngư ngư cụ và phương thức đánh bắt

thủy sản bị mang tính huỷ diệt nguồn lợi

cấm: kích thước mắt lưới (lưới rê) nhỏ

hơn quy định, sử dụng chất độc, xung

điện, chất nổ để đánh bắt thuỷ sản, khai

thác cá con (cá chưa trưởng thành)

B Các thực hành tốt được khuyến cáo

2.7 Chương trình quan sát viên trên biển

Trong trường hợp tàu cá được cấp phép

khai thác ở vùng nước công ước/hiệp

định thì sẽ phải tuân thủ các quy định về

việc cho phép Quan sát viên trên tàu

Đối với tàu cá Việt Nam hoạt động trong

vùng đặc quyền kinh tế biển Việt Nam,

quan sát viên có thể được cử lên tàu cá

ngẫu nhiên để nắm bắt tình hình sản

xuất trên biển, tàu cá nên hợp tác và tạo

điều kiện làm việc, đảm bảo an toàn cho

quan sát viên lên tàu

2.8 Các thực hành bảo quản, sơ chế sản phẩm trên biển

Khuyến khích thực hiện các thực

hành: thu cá, giết, mổ, rửa, cấp

đông cá ngừ đối với nghề câu

theo các quy trình của Nhật Bản,

SEAFDEC, WCPFC (SPC) đã giới

thiệu;

(Ngay sau khi mang cá ngừ lên

tàu, cá được giết, làm sạch máu,

mổ lấy mang, nội tạng, rửa và bảo

quản hợp lý để có chất lượng tốt

nhất)

Với tàu vây, rê cá ngừ:

- Sơ chế, rửa:

- Chọn cá:

- Bảo quản:

- Nên sử dụng kết/khay nhựa để xếp

cá, bảo quản cá và có đánh dấu và

vận chuyển đến tận nhà máy chế

biến, chợ cá, hạn chế việc bốc dỡ,

xúc bằng xẻng, đảo cá nhiều lần gây

thất thoát về chất lượng, giá trị cá

2.9 Tránh khai thác cá nhỏ (cá chưa trưởng thành)

Nghề câu vàng, câu tay:

- Lựa chọn kích thước lưỡi câu

Nghề lưới rê, vây:

- Lựa chọn kích thước mắt lưới

2.10 Quản lý rác thải trên biển

Tàu cá cần phân loại, thu gom rác thải

mang về bờ, hạn chế việc xả thải trên

biển, đặc biệt là các chất khó phân huỷ

như nhựa, ngư lưới cụ hỏng

Hạn chế đổ nhiên liệu phế thải, chất

độc/hoá chất trên biển

2.11 Đánh dấu ngư cụ để hạn chế việc mất ngư cụ trên biển

- Khuyến khích việc đánh dấu ngư cụ,

sử dụng công nghệ như phao tầm

phương (sóng radio hoặc công nghệ

định vị vệ tinh…) để xác định vị trí

của ngư cụ (lưới rê, câu vàng), hạn

chế việc bị mất ngư cụ trên biển

- Khuyến khích thu gom ngư lưới cụ bị

mất trên biển mang về bờ, hạn chế

việc ngư cụ tiếp tục đánh bắt ngoài

biển mà không được con người thu

sản lượng (khai thác ma)

-

2.12 Các thực hành giảm thiểu đánh bắt ngẫu nhiên nhóm sinh vật cần được bảo vệ,

có nguy cơ rủi ro tuyệt chủng

Giảm thiểu đánh bắt ngẫu nhiên nhóm động vật cần được bảo vệ (ETP) bao gồm các loài rùa biển, cá nhám/cá mập, cá đuối và chim, thú biển như đã được đưa vào danh sách các loài cần được bảo vệ bởi quy định của Việt Nam và quốc tế

Khuyến khích sử dụng các ngư cụ có tính

chọn lọc cao:

- Sử dụng lưỡi câu vòng (nghề câu)

- Sử dụng các trang thiết bị để xua đuổi

cá heo, cá nhám, chim biển

- Lựa chọn ngư trường, mùa vụ đánh bắt

nhằm giảm thiểu khai thác cá ngừ nhỏ

- Hạn chế sử dụng chà để hấp dẫn cá nhỏ

- Sử dụng lưới rê có chiều dài tổng số <

2,5 km ở vùng nước công ước

- Khuyến khích chuyển đổi nghề lưới rê

sang nghề khác

Khuyến khích các thực hành tốt trong

tháo gỡ ngư cụ, các cá thể sinh vật bị

đánh bắt ngẫu nhiên bằng nghề câu, lưới

rê, lưới vây như rùa biển, thú biển bị mắc

câu, lưới vây, lưới rê…

Thả các cá thể rùa biển, cá heo, cá voi,

chim và thú biển khác bị vô tình dính

lưới/ngư cụ về biển ngay khi chúng còn

sống

Mang cá nhám/mập nguyên con về bờ

(không cắt vây) trong trường hợp cá bị

dính ngư cụ và đã chết

C An toàn trên biển

2.13 Sơ cứu, cấp cứu trên biển

- Phòng chống cháy nổ: cần trang

bị các bình cứu hoả, rìu cứu hoả,

bơm…tập huấn cho ngư dân kỹ

năng phòng chống hoả hoạn

- Y tế dự phòng

Sơ cứu, cấp cứu tai nạn

2.1.4 An toàn lao động trên biển

- Bảo hộ lao động

Phòng tránh bão, thời tiết cực đoan:

- Thường xuyên cập nhật thông tin về

dự báo thời tiết

Theo dõi sát sao thông tin dự báo

thời tiết, hướng đi của bão, không

xuất bến khi có tin thời tiết xấu

- Nhanh chóng thoát ra khỏi khu vực

có thể ảnh hưởng của bão về nơi trú

ẩn gần nhất

- Báo cáo cho cơ quan chức năng về vị

trí của tàu cá khi có nguy cơ bị ảnh

hưởng của thời tiết xấu

IV THỰC HÀNH SAU KHI KHAI THÁC

A Các thực hành bắt buộc

2.15 Tuân thủ quy trình vào cảng

- Tàu cá phải tuân thủ quy trình, quy định

về cảng cá, thông báo cho ban quản lý cảng

cá 2 giờ trước khi về cảng

- Trình các giấy tờ Đăng ký, đăng kiểm,

danh bạ thuyền viên, giấy phép khai thác,

Nhật ký khai thác, khai báo sản lượng (nếu

có)… cho Trạm biên phòng, Ban quản lý

cảng

2.16 Tuân thủ quy định/nội quy cảng cá

Chịu sự điều động của Ban quản lý cảng

cá, đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh, chấp

hành các quy định của Cảng cá;

Đóng phí vào cảng;

Nội quy Cảng cá ………