Chữ Thái trong tiếng Thái nghĩa là tự do, do đó Thái Lan Thailand nghĩa là vương quốc của tự do.3 Mặc dù không bị cai trị bởi thế lực ngoại bang nhưng việc đào tạo cử nhân luật ở Thái L
Trang 1TS Ph¹m Hång Quang *
ào tạo cử nhân luật ở Thái Lan bắt đầu
từ năm 1897, với sự ra đời của trường
luật đầu tiên do công lao xây dựng của Hoàng
tử Rapee (được xem là ông tổ của luật Thái
Lan hiện đại) Cho đến nay, trải qua hơn 110
năm, Thái Lan đã có khoảng 40 cơ sở đào tạo
luật, với các trường nổi tiếng như Đại học
Chulalongkorn, Đại học Thammasart, Đại
học Ramkhamheng Các giảng viên luật của
Thái Lan phần lớn được đào tạo ở nước
ngoài, từ các nước thuộc các hệ thống luật
phát triển như Anh, Mỹ, Pháp, Đức và Nhật
Bản.(1) Tuy vậy, vốn xuất thân từ hệ thống
luật dân sự (civil law country), hệ thống và
phương pháp giáo dục luật ở Thái Lan khác
với Mỹ và các nước thuộc hệ thống luật
chung (common law country) Đào tạo luật ở
Thái Lan theo hệ thống đào tạo cử nhân với
việc tuyển lựa từ kết quả cuộc thi đầu vào
đại học với quy mô quốc gia kết hợp với kết
quả học tập tích luỹ ở bậc phổ thông trung
học Với những cải cách chính trị ở Thái Lan
vào đầu năm 1992, cùng với việc ban hành
bản Hiến pháp năm 1997,(2) đào tạo cử nhân
luật ở Thái Lan đã có một số thay đổi đáng
kể, trong đó có nhiều ảnh hưởng của Mỹ và
Nhật Bản Trong bài viết này, tác giả tập
trung giới thiệu và phân tích những nét cơ
bản trong đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan,
những ảnh hưởng của nước ngoài trong quá
khứ, những vấn đề nổi bật trong đào tạo cử
nhân luật hiện nay, cũng như xu hướng cải
cách trong tương lai, trên cơ sở đó đối chiếu
và rút ra những kinh nghiệm cho công tác đào tạo cử nhân luật hiện nay ở Việt Nam
1 Khái quát hoàn cảnh lịch sử và sự ảnh hưởng của nước ngoài đối với việc đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan
Vương quốc Thái Lan được thành lập từ giữa thế kỉ 14, với tên là nước Xiêm (Siam) cho đến năm 1939 Cuộc cách mạng không
đổ máu ở Thái Lan năm 1932 dẫn đến sự ra đời của nhà nước quân chủ lập hiến Thái Lan
là quốc gia duy nhất ở Đông Nam Á chưa từng bị cai trị bởi thế lực châu Âu Chữ Thái trong tiếng Thái nghĩa là tự do, do đó Thái Lan (Thailand) nghĩa là vương quốc của tự do.(3)
Mặc dù không bị cai trị bởi thế lực ngoại bang nhưng việc đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan chịu nhiều ảnh hưởng từ nước ngoài, thuộc các hệ thống pháp luật khác nhau xuất phát từ phong trào du học và trao đổi kinh nghiệm của các giáo sư đại học trong nước với các trường đại học danh tiếng trên thế giới Cùng với cải cách chính trị năm 1932, thành lập nhà nước quân chủ lập hiến năm
1933, Vua Rama VI đã nâng cấp địa vị pháp
lí của trường luật đầu tiên trực thuộc Bộ tư pháp lên bậc Đại học Hoàng gia giống như
mô hình ở phương Tây Khoa luật và khoa học chính trị đã được thành lập tại trường
Đ
* Giảng viên Khoa hành chính-nhà nước
Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2Đại học tổng hợp Chulalongkorn, sau đó là
trường Đại học tổng hợp Thammasart
Nhìn lại lịch sử của Vương quốc Thái
Lan, kể từ giai đoạn trị vì của Vua Rama V
bắt đầu từ năm 1868 đến Vua Rama VI, sự
xâm chiếm thuộc địa ngày càng lan rộng của
Anh, Pháp đối với các nước láng giềng của
Thái Lan đã buộc các nhà lãnh đạo nước này
tìm mọi cách học tập châu Âu để có thể
chống lại nguy cơ thuộc địa hoá Vua Rama
V đã tích cực cải cách hệ thống hành chính
nô lệ và phong kiến trước đây theo hướng
hiện đại hóa và châu Âu hoá, cụ thể nhà Vua
đã thành lập các Hội đồng tư vấn (Privy
Council) và Hội đồng nhà nước (Council of
State) có thể đưa ra các lời khuyên trong
việc quản lí hành chính và hoạch định chính
sách giống như cách thức của nhà nước Anh
Năm 1891, Chính phủ Hoàng gia Thái Lan
đã thành lập Bộ tư pháp, được xem là cơ
quan có trách nhiệm lớn trong việc cải cách
hệ thống tư pháp của Thái Lan.(4) Sự tranh
luận trong việc nên theo hệ thống luật chung
như của Vương quốc Anh hay theo hệ thống
luật dân sự như ở Pháp, Đức diễn ra khá gay
gắt xuất phát từ việc phần lớn các học giả
Thái Lan giai đoạn này được tốt nghiệp và
nhận bằng từ nước Anh, trong khi ảnh hưởng
của Pháp, cũng như luật lệ truyền thống
nước này vốn gần gũi hơn với hệ thống luật
dân sự Cuối cùng, Chính phủ Hoàng gia
Thái Lan quyết định lựa chọn hệ thống luật
dân sự vì cho rằng hệ thống luật chung cùng
với việc phát triển phán quyết của toà án
thành hệ thống án lệ phù hợp với người Anh
hơn là được áp dụng với quốc gia có truyền
thống ưa chuộng áp dụng luật thành văn như
Thái Lan cũng như nhiều nước khác trong khu vực Tuy nhiên, điểm thú vị là trong việc đào tạo luật, Chính phủ không lựa chọn chỉ một hệ thống pháp luật để giảng dạy Cụ thể, thông qua các hiệp định tương trợ tư pháp được kí với Anh và Pháp, Chính phủ Thái Lan thuê các giáo sư, luật sư người Anh dạy luật dân sự và thương mại của Anh đồng thời thuê cả các giáo sư, luật sư người Pháp dạy hệ thống pháp luật của Pháp trong khoa luật của các trường đại học Hoàng gia chịu sự quản lí của Bộ tư pháp Cho đến nay, việc đào tạo cử nhân luật tại các khoa luật Đại học Hoàng gia chịu sự quản lí và giám sát của Bộ tư pháp vẫn được duy trì nhằm bảo đảm sự thống nhất
và chuyên môn hoá trong công tác đào tạo đội ngũ cán bộ pháp lí trong cả nước
Bên cạnh việc ảnh hưởng của Anh, Pháp trong công tác đào tạo cử nhân luật, Thái Lan cũng chịu ảnh hưởng của Nhật Bản cùng những cải cách Minh Trị trong giai đoạn Phục hưng Một số luật sư Nhật Bản đã được thuê để làm việc cùng với luật sư và thẩm phán Thái Lan đồng thời một số giáo sư Nhật Bản cũng được mời làm tư vấn trong Hội đồng pháp lí của Bộ tư pháp Tuy nhiên, Chính phủ Hoàng gia cũng giới hạn số lượng các chuyên gia nước ngoài tham gia tư vấn hay giảng dạy dài hạn Thay vào đó, Chính phủ nỗ lực gửi các quan chức Thái Lan ra nước ngoài học tập để nâng cao trình độ và đem những cải cách về cho đất nước
Mỹ cũng có ảnh hưởng lớn đến công tác đào luật ở Thái Lan như việc áp dụng hệ thống đào tạo tín chỉ và mô hình lấy người học làm trung tâm Ngoài ra, nhiều giảng viên luật chuyên nghiệp giỏi ngoại ngữ và
Trang 3chuyên môn được đào tạo ở các trư ờng đại
học danh tiếng của Mỹ đã quay trở về giảng
dạy và nghiên cứu ở các trường đại học hàng
đầu ở Thái Lan
Có thể nói việc đào tạo luật nói chung và
đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan chịu nhiều
ảnh hưởng của nước ngoài, nhưng hoàn toàn
không trực tiếp và lệ thuộc như chính sách
đô hộ thực dân của các nước Anh, Pháp áp
dụng với các nước láng giềng của Thái Lan
Trên cơ sở những kinh nghiệm của các học
giả được đào tạo ở các trường đại học danh
tiếng của các nước có hệ thống luật phát
triển, cũng như việc chủ động và giới hạn
thuê các chuyên gia luật nước ngoài tư vấn,
giảng dạy và làm việc cùng với các chuyên
gia trong nước, Chính phủ Hoàng gia Thái
Lan đã rất tự chủ trong việc xây dựng chương
trình đào tạo luật, vừa đáp ứng yêu cầu cải
cách trong nước, vừa đáp ứng yêu cầu hội
nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ hiện nay
2 Đào tạo cử nhân luật hiện nay ở
Thái Lan
2.1 Khái quát
Công tác đào tạo cử nhân luật được thực
hiện ở tất cả các khoa luật trong các trường
đại học tổng hợp của Thái Lan với tổng thời
gian đào tạo là 4 năm Sinh viên tốt nghiệp
khoa luật phải tích luỹ số lượng từ 135 đến
145 tín chỉ Để trở thành sinh viên luật, các
ứng cử viên phải có kết quả cao ở bậc phổ
thông trung học, có sức khỏe tốt, thi đỗ kì thi
tuyển sinh đại học ở bậc quốc gia với số điểm
thích hợp Môn thi bao gồm các môn cơ bản
như văn, toán, lịch sử, ngoại ngữ, các môn
khác như nhà nước và pháp luật, giáo dục
công dân, bao gồm cả viết bài luận và kết quả
phỏng vấn, với kết quả mang tính cạnh tranh cao nếu muốn thi đỗ vào các trường Đại học Hoàng gia Trong tổng số 40 cơ sở đào tạo luật hiện nay, có 4 trường đại học công và 8 học viện công có thành lập các khoa luật chuyên đào tạo từ bậc cử nhân đến tiến sĩ, cũng như giáo dục pháp luật và đào tạo chuyên sâu cho các quan chức và cư dân địa phương Trong 4 trường đại học công có 2 trường là Đại học Chulalongkorn (1958) và Đại học Thammasart (1934) là trường đại học chính quy và 2 trường là Đại học Ramkhamhaeng (1971) và Đại học Sukhothai-thammathirat (1980) là trường đại học mở Số lượng các trường đại học tư thục có đào tạo cử nhân luật khoảng 30, trong đó phần lớn tập trung ở Bangkok, còn lại nằm ở các khu vực trong cả nước Điểm đáng chú ý là 8 học viện luật công đào tạo và giáo dục pháp luật cho quan chức và dân cư địa phương đều chủ yếu nằm ngoài thủ đô Bangkok.(5)
Về chương trình đào tạo cử nhân luật,
điểm nổi bật là chương trình đào tạo được
xây dựng bởi các giảng viên giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực nghiên cứu học thuật, trong công tác giảng dạy, giỏi ngoại ngữ và
có kiến thức chuyên sâu cả về chính trị và kinh tế Chương trình đào tạo không xây dựng theo mô hình khép kín nội bộ, về bản chất phải đáp ứng được yêu cầu xuyên biên giới và văn hoá quốc gia, biên giới và văn hoá vùng lãnh thổ Đây chính là yêu cầu giúp cho sinh viên có thể tự do chuyển đổi giữa các trường đại học trong và ngoài nước, giữa các trường đại học trong nước với nhau thông qua việc tích lũy đủ các tín chỉ theo yêu cầu ở bậc cử nhân Mặt khác, nó cũng
Trang 4phát triển khả năng hợp tác quốc tế giữa các
giảng viên đại học trong nước và nước
ngoài, đáp ứng những thay đổi nhanh chóng
của tình hình trong nước và quốc tế và các
yêu cầu hội nhập diễn ra mạnh mẽ gần đây
Xuất phát từ yêu cầu này, việc phát triển
mạng lưới hợp tác giữa các khoa luật trong
nước, cũng như giữa các khoa luật trong
nước với nước ngoài để trao đổi thông tin
pháp lí và chương trình đào tạo được xem là
công việc quan trọng nhất
Chương trình của mỗi một năm học bao
gồm 2 học kì, đôi khi có thêm học kì thứ 3
vào mùa hè cho các môn học hay chuyên đề
Thời gian của mỗi kì không kéo dài quá 15
tuần, kì học mùa hè nếu có không kéo dài
quá 6 tuần Với 4 năm học, sinh viên phải
trải qua 8 học kì cho đến khi tốt nghiệp, với
mức tối thiểu là 7 học kì và tối đa là 16 học
kì cho các sinh viên có thể tốt nghiệp sớm
hoặc muộn hơn vì lí do đặc biệt nào đó Ở
mỗi một học kì, một sinh viên không được
tích luỹ quá 22 tín chỉ, trong kì học mùa hè
không được tích luỹ quá 7 - 9 tín chỉ để đảm
bảo cho việc đáp ứng yêu cầu thời gian và
chất lượng học tập Kết quả học tập được
đánh giá ở các cấp độ từ A, B+, B, C+, C,
D+ và D, trong đó D là mức đạt yêu cầu môn
học thấp nhất Kết quả ở cấp độ F được xem
là trượt, không đáp ứng được yêu cầu của
môn học Để hoàn thành toàn bộ chương
trình cử nhân, sinh viên phải đỗ kì thi cuối
cùng và tích luỹ ít nhất 135 tín chỉ
Nội dung chương trình đào tạo cử nhân
luật bao gồm các môn học chung (general
subjects) với 30 tín chỉ; môn học bắt buộc
(compulsory subjects) với 5 nhóm là luật kinh
doanh thương mại, luật dân sự, luật hình
sự, luật quốc tế và luật công, tương đương
18 tín chỉ ở mỗi nhóm; môn học lựa chọn (noncompulsory subjects) khoảng 15 -25 tín chỉ bao gồm các môn học ở khoa luật hoặc ở ngoài khoa luật như các môn lựa chọn ở khoa kinh tế, khoa thương mại-kế toán, khoa hành chính công và khoa học chính trị…
Về phương pháp giảng dạy và đội ngũ
giảng viên, vốn xuất phát từ hệ thống luật dân
sự, phương pháp giảng dạy luật ở Thái Lan hoàn toàn khác với phương pháp giảng dạy ở
Mỹ Cụ thể là các lớp học chú trọng đến việc nghiên cứu các bộ luật, các văn bản luật thực định hơn là nghiên cứu bản án Việc giảng dạy hoàn toàn không áp đặt theo kiểu nghiên cứu học giả (socratic), có nghĩa là các tình huống thực tế gắn với việc áp dụng luật thực định được chú trọng trong các giờ thảo luận nhóm Các giáo sư cũng có xu hướng tách lớp học theo kiểu giảng bài và thảo luận Giảng viên khoa luật phần lớn tốt nghiệp ở nước ngoài, đặc biệt ở các nước có hệ thống luật phát triển và ảnh hưởng nhiều đến Thái Lan như Anh, Mỹ, Pháp, Đức và Nhật Bản Các lớp học sử dụng tiếng Thái là ngôn ngữ cơ bản, bên cạnh đó các lớp tiếng Anh, tiếng Pháp pháp lí cũng được chú trọng trong toàn bộ chương trình đào tạo cử nhân luật của Thái Lan
Về số lượng sinh viên và quy mô lớp
học, theo thống kê của Bộ giáo dục đào tạo
Thái Lan năm 2002, tổng số sinh viên luật ở
4 trường đại học công lập là 131.991, trong
đó trường Đại học Chulalongkorn là 859, Đại học Thammasarrt là 3.814, Đại học Ramkhamhaeng là 75.629, Đại học Sukhothai- Thammathirat là 49.787; tổng số sinh viên
Trang 5luật ở các trường đại học tư thục là 12.941.(6)
Như vậy số lượng sinh viên luật so với Việt
Nam có sự khác biệt ở các khoa luật thuộc
các trường đại học danh tiếng Quy mô lớp
học có sự khác biệt giữa các trường ở Thái
Lan, có lớp học với số lượng 50, 100, 200 sinh
viên, thậm chí có lớp học với số lượng 1.000
sinh viên Trước đây, tỉ lệ sinh viên nữ
thường chiếm số ít, cho đến nay, số lượng nữ
sinh viên luật ở Bangkok ít nhất là 60%.(7)
Về việc thành lập các trung tâm chuyên
ngành trong khoa luật, phần lớn các khoa
luật đều thành lập các trung tâm chuyên
ngành trực thuộc, ví dụ như trung tâm nghiên
cứu luật và phát triển; trung tâm trợ giúp pháp
lí; trung tâm luật môi trường và phát triển;
trung tâm xúc tiến nghiên cứu pháp luật của
pháp; trung tâm luật Indochina; Trung tâm
bảo vệ quyền trẻ em châu Á(8)…
Về học phí, mặc dù có có sự khác biệt
giữa các trường đại học nhưng nhìn chung
học phí của các trường luật không quá cao
Tổng chi phí cho toàn bộ chương trình đào
tạo cử nhân khoảng 2.000 USD ở trường
công lập và khoảng 10.000 USD ở các
trường đại học tư thục
Về cuộc sống sinh viên, sinh viên luật
trải qua ít nhất 4 năm đào tạo ở bậc cử nhân,
với độ tuổi từ khoảng 16 đến 21 Sinh viên
luật ở các trường đều phải mặc đồng phục,
được tham gia đầy đủ các hoạt động ngoại
khoá như thể thao, văn nghệ, các chuyến đi
du lịch kết hợp nghiên cứu (study trip), so
với sinh viên Mỹ thì có nhiều hoạt động thư
giãn hơn và tính cạnh tranh cũng thấp hơn
2.2 Một số ưu điểm và tồn tại
Ưu điểm trong đào tạo cử nhân luật hiện
nay ở Thái Lan thể hiện ở một số điểm chính,
có thể so sánh với Việt Nam như sau:
- Thứ nhất, toàn bộ các cơ sở đào tạo luật
của Thái Lan đều đã áp dụng hệ thống đào tạo tín chỉ - phương pháp giáo dục mới lấy người học làm trung tâm, cơ sở học liệu phong phú, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tích luỹ kết quả học tập và chuyển đổi giữa các trường trong nước và một số nước khác trong khu vực đã thực hiện theo học chế tín chỉ Việt Nam có thể so sánh với Thái Lan trong việc đang bước đầu hoàn thiện đào tạo
cử nhân theo hệ thống tín chỉ, tuy nhiên số lượng các trường tham gia còn hạn chế và chưa thực sự nhiệt tình trong việc cải tiến
- Thứ hai, các cơ sở đào tạo đều rất tự chủ
trong việc xây dựng chương trình đào tạo dựa trên những kinh nghiệm có được do thuê các chuyên gia nước ngoài tư vấn như Mỹ, Nhật Bản, Pháp hay các chuyên gia trong nước đi
du học ở nước ngoài, đáp ứng các yêu cầu cải cách trong nước và hội nhập quốc tế Cụ thể
là trong chương trình đào tạo cử nhân chia thành 4 nhóm: Các môn học chung; các môn học bắt buộc; các môn học chuyên ngành và các môn học tự chọn; đồng thời đã chú trọng đến việc đào tạo chuyên ngành sâu như luật thương mại, luật quốc tế, luật dân sự và hình
sự, đặc biệt là chuyên ngành về luật công là một điểm mới Các trường hàng đầu đều chú trọng việc đào tạo chuyên sâu về chuyên môn luật, vừa đảm bảo tính học thuật vừa đáp ứng những thay đổi của xã hội trong bối cảnh hội nhập đồng thời đào tạo cả khóa cử nhân luật bằng tiếng Anh, có sức cạnh tranh lớn với các trường đại học nước ngoài
- Thứ ba, đội ngũ giảng viên luật chuyên
Trang 6nghiệp còn thiếu nhưng nói chung phần lớn
rất có kinh nghiệm, ngoại ngữ tốt, được đào
tạo chính quy ở các trường đại học danh
tiếng của Mỹ, Anh, Pháp, Nhật Bản do
truyền thống đi du học nước ngoài phát triển
mạnh ở Thái Lan trư ớc đây Là quốc gia duy
nhất ở Đông Nam Á không trải qua giai đoạn
thuộc địa, hệ thống giáo dục nói chung và
đào tạo luật nói riêng được xây dựng và phát
triển bởi chính người Thái, rất chủ động
trong việc học tập kinh nghiệm tiến bộ của
nước ngoài qua việc thuê các chuyên gia
nước ngoài tư vấn hoặc chính các chuyên gia
giỏi trong nước được đào tạo ở nước ngoài
- Thứ tư, so với Việt Nam, đào tạo cử
nhân luật ở Thái Lan có bước phát triển sớm
hơn và chịu nhiều ảnh hưởng đa dạng từ
nước ngoài Việc thành lập các trung tâm ở
khoa luật như đã nêu ở trên được xem là ưu
điểm của đào tạo luật ở Thái Lan bởi vì nó
đảm bảo sự kết hợp hài hoà giữa chức năng
giảng dạy và nghiên cứu của giảng viên, đảm
bảo sự cập nhật thông tin thường xuyên và
tính chuyên nghiệp trong môi trư ờng đào tạo
luật Bên cạnh đó, phát triển mạnh mạng lưới
network trong quan hệ hợp tác giữa các
trường trong nước, khu vực và quốc tế với
nhau cũng là điểm mạnh ở Thái Lan do yêu
cầu cấp thiết của hợp tác quốc tế và ứng
dụng khoa học công nghệ trong việc giảng
dạy, trao đổi chuyên môn, hệ thống tín chỉ
giữa các cơ sở đào tạo với nhau
- Thứ năm, đào tạo cử nhân luật ở Thái
Lan chú trọng đến đầu ra, đó là cung cấp các
chuyên gia luật lành nghề đáp ứng các yêu
cầu của xã hội, do đó cử nhân luật tốt nghiệp
phải có khả năng làm được việc ngay, được
rèn luyện nhiều kĩ năng thực tế và giải quyết tình huống mà không áp đặt việc học nặng
về lí thuyết Sinh viên ở kì cuối có thể tham gia thực tập ở các trung tâm tư vấn và thực hành nghề luật (Legal Clinic) Đây là ưu điểm so với đào tạo cử nhân luật ở Việt Nam
và cũng là mô hình giúp cho nhiều dự án trợ giúp pháp lí nước ngoài có thể được xúc tiến
ở các khoa luật và trường đại học luật lớn trong cả nước hiện nay
Một số tồn tại trong đào tạo cử nhân luật hiện nay ở Thái Lan:
- Thứ nhất, sự thiếu đội ngũ giảng viên
luật chuyên nghiệp được xem là tồn tại lớn nhất và cũng sẽ ảnh hưởng trực tiếp nhất đến quy mô và chất lượng giảng day Vấn đề này
sẽ được phân tích và xem như một yếu tố ảnh hưởng rất quan trọng đến công tác đào tạo luật ở Thái Lan sẽ trình bày ở phần sau
- Thứ hai, như đã trình bày ở trên, do việc
thiếu giảng viên nên quy mô lớp học thường rất lớn, gây khó khăn cho việc quản lí cũng như đảm bảo chất lượng dạy và học Quy mô này cũng không đồng đều giữa các trường
- Thứ ba, trước sức ép của quá trình hợp
tác quốc tế diễn ra nhanh chóng và năng lực cạnh tranh giữa các trường đại học, các cơ sở đào tạo luật top dưới hoặc tư thục chưa kịp đáp ứng các thay đổi trong nội dung chương trình, quảng bá hình ảnh sẽ nhanh chóng bị thụt lùi và nguy cơ bị đóng của do không có
đủ học viên
3 Một số khuynh hướng đổi mới về đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan và kinh nghiệm đối với Việt Nam
3.1 Những yếu tố ảnh hưởng đến cải cách đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan Một là cải cách chính trị ở Thái Lan Kể
Trang 7từ đầu năm 1992, Thái Lan đã có những cải
cách chính trị nổi bật dẫn đến sự ra đời của
bản Hiến pháp mới năm 1997 và các đạo luật
liên quan đến luật công và ngành luật hành
chính Theo đó, các khoa luật trước đây chưa
chú trọng đến việc đào tạo và mở các khoá
học luật công đến nay đã triển khai nghiên
cứu và giảng dạy các môn học thuộc lĩnh
vực luật công, cũng như thành lập các trung
tâm nghiên cứu
Hai là quá trình hội nhập quốc tế và toàn
cầu hoá ngày càng lan rộng Kể từ khi Tổ
chức thương mại thế giới WTO được thành
lập, các hoạt động thương mại và đầu tư xuyên
biên giới ngày càng phát triển mạnh, kéo theo
các yêu cầu tăng nhanh đối với các dịch vụ tư
vấn pháp lí Ở Thái Lan, một số lượng đáng
kể các hãng luật nước ngoài đã được thành
lập, cùng với số lượng luật sư nước ngoài
thực hành nghề luật ngày một tăng lên Trong
khi đó, các hãng luật trong nước chưa đủ đáp
ứng được tính chuyên nghiệp của các dịch vụ
tư vấn thương mại quốc tế Trước yêu cầu
này, công tác đào tạo cử nhân luật chú trọng
đến việc đáp ứng nguồn nhân lực cho các
dịch vụ này trở nên rất cấp thiết
Ba là sự gia tăng các trường đại học
nước ngoài ở Thái Lan Trong hơn 20 năm
qua, các trường đại học ở Mỹ, châu Âu và
Australia đã có nhiều hợp tác và mở chi
nhánh đào tạo ở các nước châu Á, được xem
là các thị trường giáo dục mới, trong đó có
Thái Lan Sinh viên Thái Lan trước đây vốn
ưa chuộng sang nước ngoài du học, trước
những khủng hoảng kinh tế cùng với việc
được chào mời du học tại chỗ với chi phí
thấp hơn đã quan tâm và đăng kí theo học
ngày càng nhiều Kết quả kéo theo là các trường luật địa phương cũng phải kịp thời chỉnh lí lại chương trình và nội dung để có thể cạnh tranh được với các cơ sở đào tạo luật của nước ngoài
Bốn là thiếu các giáo sư luật chuyên
nghiệp và chất lượng cao Theo thống kê ở Thái Lan chỉ có khoảng 420 giáo sư luật chuyên nghiệp, trong đó khoảng 220 giáo sư giảng dạy ở các trường luật công lập và số còn lại dạy ở các học viện công và 29 trường đại học, cao đẳng tư thục, với số lượng khoảng 5 giảng viên cho mỗi trường.( 9) Như vậy, việc thiếu giảng viên luật chuyên nghiệp
đã gây ra những khó khăn lớn cho công tác đào tạo cử nhân luật ở Thái Lan Các biện pháp vẫn thường áp dụng là các học viện cũng như các trường tư thục đều phải thuê giảng viên thỉnh giảng, có thể là các giảng viên chuyên nghiệp ở cơ sở công lập hoặc các chuyên gia đang công tác ở các cơ quan
tư pháp như toà án, viện kiểm sát hoặc các luật sư Có hai lí do lí giải cho sự thiếu hụt các giảng viên luật chuyên nghiệp cũng như đang là yêu cầu đặt ra đối với Thái Lan:
- Thứ nhất là sự không hào hứng trở
thành các giảng viên chuyên nghiệp của các sinh viên sau khi tốt nghiệp Có nhiều cơ hội cho họ lựa chọn nghề nghiệp với thu nhập cao hơn, địa vị xã hội cũng cao hơn, chẳng hạn thay cho trở thành giảng viên, họ có thể theo đuổi sự nghiệp là thẩm phán, kiểm sát viên với mức lương gấp 4 lần giảng viên đại học với cùng thời gian làm việc như nhau Thêm vào đó, sau khi công tác được 10 năm, lương của họ cũng tăng gấp bốn lần Một tình huống thực tế là các sinh viên luật với
Trang 8kết quả xuất sắc có nhiều cơ hội đi tu nghiệp
ở nước ngoài, sau khi về nước, họ có xu
hướng chuyển sang làm ở các hãng luật hay
các doanh nghiệp hơn là trở thành các giảng
viên luật chuyên nghiệp Bên cạnh đó, việc
sử dụng đúng đắn nguồn nhân lực được đào
tạo chất lượng ở nước ngoài với công cuộc
cạnh tranh ở trong nuớc cũng là vấn đề được
Chính phủ Thái Lan quan tâm
- Thứ hai, đối với các trường đại học tư
thục, chi phí mời các giảng viên bên ngoài rõ
ràng rẻ hơn nhiều so với việc phải tuyển lựa
và trả lương hàng tháng cho các giảng viên
chuyên nghiệp Bên cạnh đó, việc trả lương
cho các giáo sư tại các trường luật công lập
ở thủ đô Bangkok đi giảng dạy trong cả nước
cũng rất tốn kém Một số trường ở địa
phương tìm kiếm giải pháp là mời thẩm
phán, luật sư hay cán bộ tư pháp khác tham
gia giảng dạy nhưng lại thiếu về nghiệp vụ
sư phạm Đây chính là vấn đề chuẩn mực
chất lượng đào tạo ở các cơ sở đào tạo luật
tư thục đang được Bộ giáo dục đào tạo Thái
Lan xem xét giải quyết
Năm là khuynh hướng học luật hiện nay
của sinh viên Trong thời gian dài trước đây,
học sinh phổ thông không quan tâm đến học
luật và lựa chọn thi vào khoa luật của các
trường đại học Kể từ những cải cách chính
trị và cải cách luật pháp diễn ra mạnh mẽ ở
Thái Lan gần hai thập kỉ qua, cùng với yêu
cầu phát triển nghề luật mang tính chuyên
nghiệp trong quá trình hội nhập quốc tế, đã
thu hút sự quan tâm của nhiều học sinh phổ
thông cũng như thuyết phục bố mẹ hướng
cho con cái mình lựa chọn ngành luật như là
sự lựa chọn đầu tiên ở bậc đào tạo cử nhân
Những sinh viên đỗ vào trường luật thường
là những sinh viên có kết quả học tập xuất sắc ở bậc phổ thông Như vậy, có thể nói chất lượng đầu vào của sinh viên trường luật
là rất cao, nó đặt ra thách thức đối với các cơ
sở đào tạo luật là phải nâng cao chất lượng
để có thể chuyển hoá được các sinh viên đầu vào ưu tú này trở thành các luật sư giỏi, các nhà thực hành và nghiên cứu luật đáp ứng được các yêu cầu về nguồn nhân lực pháp lí trong giai đoạn hội nhập quốc tế và khu vực mạnh mẽ hiện nay
3.2 Khuynh hướng đổi mới và kinh nghiệm đối với Việt Nam
Trên cơ sở giới thiệu và phân tích một số ảnh hưởng đến công tác đào tạo luật nói chung và đào tạo cử nhân luật nói riêng ở Thái Lan, nội dung phần này đề cập một số khuynh hướng đổi mới cũng như các hành động cụ thể đáp ứng với những thay đổi trong bối cảnh hiện nay, trên cơ sở đó rút ra những bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam như sau:
Một là phát triển các nhánh luật mới trong
chương trình đào tạo và việc đào tạo mang tính chuyên sâu Có thể nói luật của Thái Lan
có những bước thay đổi và phát triển nổi bật trong hơn thập kỉ qua, tuy nhiên luật công được xem như một nhánh luật quan trọng chưa được quan tâm nhiều Hiện nay, nhánh luật này ngày càng được quan tâm và đăng kí học nhiều hơn xuất phát từ nhu cầu đáp ứng nguồn nhân lực pháp lí trong lĩnh vực này đồng thời xu hướng dân chủ hoá xã hội ngày càng mở rộng nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân thông qua sự điều chỉnh của luật công Việc xây dựng và phát
Trang 9triển nhánh luật này trở nên cần thiết tất yếu
trong các trường luật Bên cạnh đó, xuất phát
từ yêu cầu của nền kinh tế thị trường, đòi hỏi
các sinh viên luật không chỉ có kiến thức
chung, mà cần phải có kiến thức chuyên sâu,
cho dù đó là trong lĩnh vực luật công hay luật
tư Để trang bị cho sinh viên kiến thức
chuyên sâu, các trường luật đã thay đổi nhiều
nội dung chương trình trong đào tạo cử nhân
luật, chẳng hạn như Khoa luật Trường đại học
Chulalongkorn đã xây dựng thành bốn chuyên
ngành luật, như luật thương mại, luật công,
luật quốc tế, luật dân sự và hình sự Sinh viên
được quyền tự do lựa chọn chuyên ngành
theo học khi bước vào học kì thứ sáu Mục
đích của việc phát triển các chuyên ngành này
là trang bị cho sinh viên không chỉ có các
kiến thức chuyên ngành sâu hơn mà còn làm
tiền đề cho họ phát triển thành các học giả
thực thụ trong tương lai
Đào tạo cử nhân luật ở các cơ sở đào tạo
luật lớn ở Việt Nam bao gồm các chuyên
ngành đào tạo chuyên sâu ngay từ ngày đầu
thành lập, trong đó có một số chuyên ngành
mới tách như dân sự, hình sự, hành chính-
nhà nước, kinh tế và quốc tế Khái niệm luật
công chưa được dùng chính thức, do đó nó
được xem như là chuyên ngành hành chính-
nhà nước bao gồm luật hành chính và hiến
pháp Mặc dù cần phải điều chỉnh nhưng
trong tương lai có thể thay đổi thành chuyên
ngành luật công với việc bổ sung các nội
dung của luật môi trường, luật kinh tế và tài
chính công, dịch vụ công và hợp đồng hành
chính… như kinh nghiệm của Thái Lan và
nhiều nước trên thế giới
Hai là xây dựng các chương trình đào
tạo mang tính quốc tế Đào tạo đại học phát triển cùng với quá trình toàn cầu hoá kéo theo yêu cầu phải thành thạo về ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh đối với các sinh viên Việc đào tạo tại bậc cử nhân trư ớc hết phải chú trọng các khoá học ngoại ngữ, sau đó
mở các khóa giới thiệu luật bằng tiếng Anh hay các ngoại ngữ khác phù hợp với yêu cầu
và năng lực của sinh viên Khoa luật Trường đại học Chulalongkorn cũng đã bắt đầu bằng việc mở các khoá giới thiệu về luật bằng tiếng Anh, sau đó áp dụng toàn bộ khoá học cử nhân luật được đào tạo bằng tiếng Anh, chẳng hạn như dạy cho sinh viên thuộc chuyên ngành luật thương mại và luật quốc tế
Đào tạo cử nhân luật ở Việt Nam mặc dù cũng đã chú trọng đến việc nâng cao việc dạy
và học ngoại ngữ, đặc biệt là các lớp tiếng Anh pháp lí đã được mở nhưng kinh nghiệm của Thái Lan trong việc mở các khoá giới thiệu luật bằng tiếng Anh, đặc biệt mở khoá đào tạo cử nhân luật bằng tiếng Anh có thể áp dụng được Trong tương lai, cần phát triển môi trường ngoại ngữ tốt trong đào tạo cử nhân luật để có thể đáp ứng ngay các nguồn nhân lực cho xã hội sau khi tốt nghiệp
Ba là cần xây dựng chương trình đa tính
năng và tính ứng dụng cao Thực tế khủng hoảng kinh tế ở Thái Lan năm 1997 đã dẫn đến việc không chú trọng đến khía cạnh pháp lí của hoạt động kinh doanh Một vài lãnh đạo doanh nghiệp công xem doanh nghiệp như doanh nghiệp riêng của họ, dẫn đến số lượng lớn các giao dịch không đảm bảo sự minh bạch và gây nên những tranh chấp về quyền lợi Thêm vào đó, luật không
Trang 10chỉ đứng một mình mà còn phải đi kèm theo
nó những kiến thức khoa học về kinh doanh,
về kinh tế và chính trị Chẳng hạn như Khoa
luật Trường đại học Chulalongkorn cũng mở
các khoá đào tạo cử nhân luật và kinh tế,
khoá đào tạo thạc sĩ luật kinh tế đối với các
sinh viên đã tốt nghiệp cử nhân ở một
chuyên ngành nào đó như kinh tế, thương
mại, tài chính, kế toán Giảng viên không chỉ
dạy luật mà còn dạy nhiều chuyên ngành
khác Chương trình đào tạo chú trọng vấn đề
rèn luyện thực tế hơn là giảng lí thuyết
Trong tương lai, các cơ sở đào tạo luật ở
Thái Lan đều nhằm hướng tới việc đào tạo ra
các chuyên gia luật lành nghề để phục vụ xã
hội Do đó, nhiều trường đại học phải hoàn
thiện chương trình môn học để thúc đẩy sinh
viên đăng kí học với những chuyên gia giỏi
ngay ở năm thứ nhất và thứ hai Chương
trình cần có nhiều nội dung hơn trong mỗi
một lĩnh vực và có nhiều môn học hơn để
sinh viên có thể tự do lựa chọn
Bốn là cần tăng số lượng các giảng viên
luật chuyên nghiệp Các nhà chuyên môn
đánh giá rằng đây là một trong những yêu
cầu tiên quyết và quan trọng nhất để nhằm
nâng cao chất lượng của đào tạo luật và đào
tạo nghề luật ở Thái Lan Chất lượng của
sinh viên khi tốt nghiệp và đi làm chính là sự
thể hiện rõ ràng nhất chất lượng giảng dạy
của giảng viên Một trong những vấn đề
được đặc biệt quan tâm đó là làm sao thu hút
được những sinh viên với kết quả học tập
xuất sắc sau khi tốt nghiệp tiếp tục quay trở
lại phát triển sự nghiệp của mình theo hướng
giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu Bên
cạnh nâng cao kiến thức chuyên môn luật,
các giảng viên cần phải được phát triển các
kĩ năng và phương pháp sư phạm, sử dụng thuần thạo các ứng dụng của công nghệ máy tính, đèn chiếu trong giảng dạy Các giảng viên luật cần có những cơ hội phát triển các lĩnh vực chuyên sâu mới trong cả lĩnh vực luật trong nước và quốc tế
Năm là phát triển đồng đều cả kiến thức
pháp luật, kĩ năng thực hành luật và đạo đức nghề luật trong sinh viên Nhìn vào chương trình đào tạo của bậc cử nhân có thể thấy, bắt đầu là các môn học chung, các môn học cơ sở, sau đó là môn học luật chuyên ngành, trong đó phần lớn các sinh viên đạt kết quả tốt mới có khả năng học thuộc, nhớ luật và áp dụng chúng vào tình huống, mà chưa thực sự được rèn luyện để phát triển các tư duy pháp lí về các vấn đề học thuật hay giải quyết các vụ việc
cụ thể Các kĩ năng nghiên cứu, kĩ năng viết các vấn đề mang tính học thuật, kĩ năng thuyết trình… đều là các kĩ năng rất cần thiết cho các nhà khoa học pháp lí thì lại chưa được rèn luyện kĩ lưỡng hoặc chưa có trong nội dung chương trình giảng dạy Đây chính là nội dung đang được quan tâm hiện nay Một yêu cầu cần thiết khác là việc tổ chức các buổi hội thảo trao đổi về vấn đề viết bài luận, kế hoạch, đề tài nghiên cứu khoa học cho các sinh viên luật ngay từ khi họ mới nhập trường Khi sinh viên đạt đến yêu cầu nhất định về kiến thức pháp lí bao gồm cả lí luận và luật chuyên ngành mới cần thiết trang bị cho họ những vấn đề liên quan đến thực hành và tư vấn luật Thông qua việc cho sinh viên tham gia ở các trung tâm thực hành và tư vấn luật này không những giúp cho họ phát triển những kĩ năng thực tiễn khi hành nghề sau này mà còn nâng cao kiến