Viện kiểm sát nhân dân trong tiến trình cải cách tư pháp potx

Đặt vấn đềNghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001 của Quốc hội khoá X về sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 1992 trong đó có Điều 137 và Điều 140 liên quan đến Viện kiểm s

Khoa học pháp lý

Viện kiểm sát nhân dân trong tiến trình cải cách tư pháp

PGS-TS TRƯƠNG ĐẮC LINH Trường Đại học Luật Tp Hồ Chí Minh

I Đặt vấn đề

Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001 của Quốc hội khoá X về sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 1992 (trong đó có Điều 137 và Điều 140 liên quan đến Viện kiểm sát nhân dân) đã xác định chức năng của Viện kiểm sát nhân dân là

“thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp” và quy định “Viện trưởng các Viện kiểm sát nhân dân địa phương chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân, trả lời chất vấn đại biểu Hội đồng nhân dân cùng cấp”

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị “Về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020” tiếp tục đề ra nhiệm vụ: “Nghiên cứu việc chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố” Tôi cho rằng đây là vấn đề rất hệ trọng, do đó, cần phải được cân nhắc thận trọng và nên chăng phải xuất phát từ những vấn đề có tính phương pháp luận sau:

Một là, Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị nêu “nghiên cứu việc chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố”; liệu có thể coi đây là vấn đề đã được Đảng quyết định dứt khoát phải chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố, hay nội dung này nêu trong Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị mới chỉ có tính định hướng để chỉ đạo, yêu cầu những người làm công tác lý luận và thực tiễn “nghiên cứu” việc chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố?

Khác với Toà án, Nghị quyết số 49-NQ/TW đã xác định rõ (chứ không còn là nghiên cứu) là “tổ chức hệ thống Toà án theo thẩm

quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hành chính ”; hoặc, khác với vấn đề tổ chức các cấp chính quyền ở tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, Nghị quyết số 17-NQ/TW ngày

01/8/2007 của Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá X “Về đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của bộ máy Nhà nước” đã khẳng định rõ:

“Không tổ chức Hội đồng nhân dân ở quận và ở phường Tại quận, phường có Uỷ ban nhân dân là đại diện của cơ quan hành chính cấp trên ”

Còn việc “nghiên cứu việc chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố” cần phải lý giải được những vấn đề sau: Có hay không

sự cần thiết phải chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố? Cơ

sở lý luận, cơ sở thực tiễn đã được nghiên cứu thấu đáo và tổng kết, đánh giá đầy đủ và thực sự là nhu cầu khách quan đòi hỏi phải chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố ở nước ta hiện nay hay chưa? Những chức năng vốn có (ngoài thực hành quyền công tố) mà Viện kiểm sát đã và đang thực hiện khi chuyển thành Viện công tố đã giao (chức năng kiểm sát chung) và sẽ giao hay không giao cho các cơ quan khác thực hiện (kiểm sát hoạt động xét xử của Toà án chẳng hạn) đã và sẽ dẫn đến những hệ lụy gì của việc chuyển đổi này.v.v

Từ khi có Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, đã xuất hiện nhiều bài viết trên các sách, báo pháp lý mà hầu hết các tác giả của các bài viết này dường như mặc nhiên coi việc “chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố” là vấn đề đương nhiên đã

được quyết định, nên trong các bài viết của một số tác giả chủ yếu tập trung vào việc đề xuất: Nếu chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố thì vị trí, chức năng, thẩm quyền, nguyên tắc tổ chức của Viện công tố sẽ như thế nào? Khi Viện kiểm sát chuyển thành Viện công tố thì cơ quan này đặt ở đâu, trực thuộc Chính phủ, Bộ Tư pháp, Toà án hay Quốc hội v.v(1)

Thực tiễn những năm qua ở nước ta đã chỉ ra rằng, do nghiên cứu không thấu đáo, giới khoa học xã hội nói chung, khoa học pháp

lý nói riêng có một thời gian chỉ thiên về “thuyết minh” đường lối, chủ trương, nghị quyết của Đảng, không có những “phản biện khoa học” cần thiết nên chúng ta đã có những quyết định vội vã

Ví dụ, việc phân chia đơn vị hành chính lãnh thổ ở nước ta những năm vừa qua do chưa được giải quyết thoả đáng về lý luận và thực tiễn nên mới có chuyện khi thì ồ ạt nhập tỉnh (từ 70 tỉnh, thành phố sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đến năm 1980 chúng ta đã sáp nhập còn 36 tỉnh, 3 thành phố trực thuộc Trung ương và một đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo) để rồi sau đó lần lượt chia tách tỉnh trả lại gần như trước khi nhập tỉnh (hiện nay cả nước có 64 đơn vị hành chính cấp tỉnh gồm: 59 tỉnh và 5 thành phố trực thuộc Trung ương) Chính những “quyết định không thành công” này đã là bài học cần thiết cho chúng ta về khả năng

có thể có những quyết định chủ quan, vội vã, không thấu đáo khi

“chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố” ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

Tôi cho rằng Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị khi xác

định: “Nghiên cứu việc chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố” không có nghĩa là vấn đề này đã được Đảng quyết định dứt khoát và nếu đặt vấn đề như vậy thì chúng ta sẽ có cách tiếp cận nghiên cứu toàn diện hơn, thận trọng và thấu đáo hơn để tránh có những quyết định vội vã, sai lầm như đã từng xảy ra trong thực

tế

Hai là, nghiên cứu đổi mới tổ chức Viện kiểm sát cần xuất phát từ các quan điểm, tư tưởng chỉ đạo của Đảng về xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước nói chung và cải cách tư pháp nói riêng (trong đó có Viện kiểm sát) là nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và hội nhập quốc tế, như:

- Đổi mới tổ chức Viện kiểm sát trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, bảo đảm tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, Hiến pháp và pháp luật phải được thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất;

- Tổ chức bộ máy Nhà nước theo nguyên tắc “quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”;

- Đổi mới tổ chức Viện kiểm sát phải được tiến hành đồng bộ với cải cách lập pháp và cải cách hành chính, phải được đặt trong tổng thể và đồng bộ với việc cải cách bộ máy Nhà nước nói

chung với việc đổi mới và kiện toàn các cơ quan tư pháp nói

riêng, đồng thời phải nhằm nâng cao và đảm bảo tính độc lập của hoạt động tư pháp

- Cải cách tư pháp, trong đó có đổi mới tổ chức Viện kiểm sát phải được tiến hành khẩn trương, đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm với những bước đi vững chắc nhằm xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

- Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, trong đó có tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát.v.v

Ba là, đổi mới tổ chức Viện kiểm sát phải đảm bảo kế thừa truyền thống, kinh nghiệm tổ chức và hoạt động của cơ quan Công tố trước đây, Viện kiểm sát sau này của Nhà nước ta trong gần 70 năm qua

Mục đích của việc nghiên cứu pháp luật nói chung, pháp luật về

tổ chức Viện kiểm sát nói riêng là nhằm xác định cho được khả năng kế thừa và phát triển Kế thừa trong pháp luật chính là kế thừa về văn hoá và truyền thống dân tộc; một hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật về tổ chức Viện kiểm sát chỉ có thể phát huy vai trò góp phần duy trì một trật tự xã hội ổn định, phát triển

và tiến bộ là một hệ thống pháp luật vừa bao gồm các giá trị

truyền thống, vừa có nhân tố mới Cái mới chỉ có thể có sức sống

và vươn được vào tương lai khi nó là sự kết tinh tất cả những tinh tuý của truyền thống

Khi nghiên cứu những kinh nghiệm lịch sử về tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân cần xem xét một cách khách quan, toàn diện, phân tích, đánh giá đầy đủ cả những kinh nghiệm thành công, cũng như cả những hạn chế, thậm chí sai lầm và nguyên nhân của những sai lầm, hạn chế đó để kế thừa và phát triển những kinh nghiệm hay, tránh lặp lại những sai lầm của quá khứ

Bốn là, cần nghiên cứu, tiếp thu một cách có chọn lọc kinh

nghiệm tổ chức và hoạt động của các cơ quan Công tố/Viện kiểm sát của các nước trên thế giới và trong khu vực; vận dụng với điều kiện và hoàn cảnh cụ thể ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

để có một mô hình cho phù hợp

Nghiên cứu kinh nghiệm tổ chức bộ máy Nhà nước của các nước nói chung, tổ chức và hoạt động của Viện công tố/Viện kiểm sát của các nước trên thế giới và trong khu vực nói riêng cần tránh hai khuynh hướng: Hoặc là cực đoan, giáo điều, đề cao một cách thái quá đến chỗ tuyệt đối hoá điều kiện và đặc điểm riêng của quốc gia và thường được nhấn mạnh là “đặc điểm đặc thù của nước ta” để phủ nhận sự tham khảo, tiếp thu kinh nghiệm nước ngoài; hoặc là nghiên cứu không thấu đáo, quá sùng bái và áp dụng một cách máy móc kinh nghiệm nước ngoài

Ví dụ, khi nghiên cứu về tổ chức Viện công tố/Viện kiểm sát của các nước cần lý giải các yếu tố về cơ sở kinh tế, chính trị, xã hội, truyền thống pháp luật và văn hoá pháp lý có vai trò quan trọng như thế nào chi phối và quyết định việc tổ chức những cơ quan

này ở mỗi nước? Tổ chức Viện công tố/Viện kiểm sát của mỗi nước, mỗi mô hình có ưu điểm và hạn chế gì? Tại sao cùng một kiểu mô hình Viện công tố hay Viện kiểm sát đang vận hành ở nước này thì tốt, nhưng áp dụng ở nước khác thì ngược lại

Đặc biệt sẽ có ý nghĩa và cho ta bài học kinh nghiệm tốt khi nghiên cứu thực tiễn chuyển đổi từ Viện kiểm sát thành Viện công tố của các nước thuộc Liên Xô cũ và các nước xã hội chủ nghĩa thuộc Đông Âu những năm vừa qua, những cái được và cái mất của việc chuyển đổi này sẽ thấy tại sao Liên bang Nga,

Belarutsia, Hunggari cũng đã từng có những tranh luận gay gắt

để rồi cho đến nay cơ quan này có những đổi mới quan trọng nhưng đã không chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố theo

mô hình của phương Tây

Năm là, nghiên cứu đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát ở nước ta hiện nay cần phân biệt rõ nguyên lý tổ chức bộ máy Nhà nước kiểu mới nói chung, nguyên lý tổ chức Viện kiểm sát nói riêng; cơ sở pháp lý cho tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát theo nguyên lý này và thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật theo nguyên lý đó

Mục đích của việc phân biệt này là nhằm xác định cho rõ sự không hợp lý và sai ở khâu nào thì khắc phục và sửa đổi ở khâu

đó Không thể vì nguyên lý đúng, nhưng pháp luật quy định chưa đầy đủ, chưa chặt chẽ, thiếu những điều kiện bảo đảm cần thiết

về tổ chức, cán bộ.v.v để rồi vì thực tiễn làm sai mà đã vội vã thay đổi cả nguyên lý, sửa đổi cả cơ sở pháp luật, theo tôi là điều

và kiểm sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật đối với các Bộ,

cơ quan thuộc Chính phủ, các cơ quan chính quyền địa phương nhằm bảo đảm pháp chế thống nhất trong phạm vi cả nước

Nguyên lý này là đúng hay sai? Pháp luật quy định vị trí, chức năng, thẩm quyền, mối quan hệ của Viện kiểm sát với các cơ quan Nhà nước có đúng, đầy đủ, chặt chẽ không? Trong thực tế Viện kiểm sát có thực hiện đúng, đầy đủ và có hiệu quả các chức năng, thẩm quyền được trao hay không?.v.v Như vậy, cần xác định cho rõ là do các quy định của Hiến pháp và Luật cần sửa đổi, bổ sung hay do việc thực hiện không đầy đủ, thực hiện

không đúng, cần phải đổi mới

(Đồng chí Nguyễn Thị Hồng Dung, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bình Thuận phát biểu tại cuộc Tọa đàm "Các giải

pháp nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử sơ thẩm án hình sự" nhằm khắc phục việc truy tố sau đó phải đình chỉ điều tra hoặc bị Tòa án tuyên không phạm tội)

II Khái quát quá trình hình thành, thay đổi từ Viện Công tố thành Viện kiểm sát nhân dân ở nước ta từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay

1 Quá trình hình thành Viện công tố (tiền thân của Viện kiểm sát nhân dân hiện nay) từ năm 1945 đến năm 1959

Ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời (02/9/1945), ngày 13/9/1945 Chính phủ lâm thời do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu đã ban hành Sắc lệnh số 32 bãi bỏ quan chức hai ngạch hành chính và tư pháp của chính quyền thực dân phong kiến, đồng thời ban hành một loạt các sắc lệnh để thiết lập ngay các cơ quan tư pháp, trong

đó có cơ quan Công tố nhằm đấu tranh một cách kịp thời và có hiệu quả với các hành vi phạm tội, bảo đảm cho việc củng cố chính quyền cách mạng và bảo vệ lợi ích của nhân dân

Khác với Toà án được thiết lập ngay từ Sắc lệnh số 33 ngày

13/9/1945, các cơ quan Công tố được thiết lập muộn hơn Hệ thống tổ chức các cơ quan tư pháp, trong đó có cơ quan Công tố được quy định chi tiết tại các Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946, Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946, Sắc lệnh số 131/SL ngày 20/7/1946.v.v

Ngày 09/11/1946, Quốc hội thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ Cộng hoà, trong đó Chương VI (từ Điều

63 đến Điều 69) quy định các nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động các cơ quan tư pháp Điều 63 Hiến pháp năm 1946 quy định các cơ quan tư pháp gồm: Toà án tối cao, các Toà án phúc thẩm, các Toà án đệ nhị cấp và các Toà án sơ cấp Nhưng vì điều kiện chiến tranh nên Hiến pháp không được ban bố thi hành, Quốc hội giao cho Chính phủ cùng với Ban Thường vụ Quốc hội căn cứ vào các nguyên tắc của Hiến pháp ban hành các văn bản pháp luật Vì vậy, Toà án và cơ quan Công tố được tổ chức theo các Sắc lệnh của Chính phủ

Về tổ chức các cơ quan Công tố:

Theo các Sắc lệnh nói trên, cơ quan Công tố nằm trong cơ cấu tổ chức của Toà án, do Bộ Tư pháp quản lý Hệ thống Toà án được

tổ chức ở ba cấp: Toà án sơ cấp (ở các quận, huyện, châu), Toà

án đệ nhị cấp (ở các tỉnh, thành phố) và Toà thượng thẩm được tổ chức ở Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ (Điều 7, Điều 12 và Điều 35 Sắc lệnh số 13)

Ở Toà án sơ cấp, “Thẩm phán xét xử một mình” làm cả việc Công tố (Điều 10 Sắc lệnh số 13) ở Toà án đệ nhị cấp, có hai loại Thẩm phán là Thẩm phán xử án và Thẩm phán buộc tội - Công tố viên (gọi là Biện lý hoặc Phó Biện lý của các Toà án đệ nhị cấp)

Ở Toà thượng thẩm có Công tố viện do Chưởng lý đứng đầu, ngoài ra còn có Phó Chưởng lý và Thẩm lý Toà Thượng thẩm

Công tố viện đặt dưới sự quản lý của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp có quyền ra lệnh cho Chưởng lý nhưng không

có quyền trực tiếp làm thay quyền công tố (Điều 51 Sắc lệnh số 13/SL)

Về thẩm quyền của cơ quan Công tố:

Theo Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946, các Công tố viên có các nhóm thẩm quyền chủ yếu như:

- Thẩm quyền tư pháp cảnh sát (điều khiển công việc và giám sát công tác điều tra của tư pháp cảnh sát);

- Thực hành quyền công tố (là người buộc tội nhân danh Nhà nước);

- Tham gia các phiên toà hộ (dân sự): Có quyền yêu cầu Toà án thi hành mọi phương sách cần thiết để chứng tỏ sự thật, có nhiệm

vụ bảo vệ quyền lợi của các vị thành niên, của các pháp nhân hành chính;

- Có nhiệm vụ thi hành những bản án đã có hiệu lực, quản trị Toà

án, điều khiển và kiểm soát công việc của tất cả các nhân viên trong Toà án, trừ các Thẩm phán xử án;

- Kiểm soát công việc quản trị lao tù, khám xét sổ sách cùng ngân quỹ của các phòng công lại và khám xét các sổ hộ tịch trong quản hạt;

- Có quyền kháng cáo bản án hình sự đã tuyên.v.v (các Điều 21,

22, 29, 28, 30, 31, 32 Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946)

Riêng người đứng đầu Viện công tố của Toà thượng thẩm

(Chưởng lý) còn có cả nhiệm vụ giám sát việc thi hành các đạo

luật, sắc lệnh và quy tắc hiện hành trong quản hạt của mình (Điều

Khác với Sắc lệnh số 13/SL trước đây, Công tố viên chỉ có quyền kháng cáo về việc hình, Điều 15 Sắc lệnh số 85/SL năm 1950 quy định: “Công tố viên có quyền kháng cáo về việc hộ cũng như về việc hình”, đánh dấu sự mở rộng thẩm quyền kiểm sát của các cơ quan Công tố ở nước ta đối với hoạt động xét xử

Sau ngày hoà bình lập lại, miền Bắc được giải phóng, Đảng và Nhà nước ta đã chủ trương kiện toàn tổ chức bộ máy Nhà nước từ Trung ương đến các địa phương, trong đó có các cơ quan tư pháp, đặc biệt là các cơ quan Công tố Tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khoá

I (từ ngày 16/4/1958 đến ngày 29/4/1958), Quốc hội quyết định

lập Toà án tối cao và hệ thống Toà án và hệ thống Công tố, cả hai tách khỏi Bộ Tư pháp, trực thuộc Hội đồng Chính phủ Trên cơ

sở Nghị quyết của Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Nghị định số 256/TTg ngày 01/7/1959 quy định cụ thể chức

năng, nhiệm vụ và tổ chức của Viện công tố, Nghị định số

321/TTg ngày 02/7/1959 về thành lập các Viện công tố phúc thẩm Theo quy định của các văn bản pháp luật này hệ thống các

cơ quan Công tố được thành lập từ Trung ương đến cấp huyện, trở thành hệ thống các cơ quan Nhà nước độc lập, không còn trực thuộc Bộ Tư pháp, không còn chịu sự chỉ đạo cụ thể và trực tiếp của Uỷ ban hành chính cùng cấp ở địa phương Theo đó, hệ thống

cơ quan Công tố gồm:

- Viện công tố Trung ương (trực thuộc Hội đồng Chính phủ, có địa vị pháp lý ngang với Bộ)

- Viện công tố phúc thẩm đặt ở Hà Nội, Hải Phòng, Vinh, Khu tự trị Việt bắc, Khu tự trị Thái - Mèo

- Viện công tố thành phố Hà Nội, Hải Phòng

- Viện công tố khu Hồng Quảng

- Viện công tố các tỉnh và khu vực Vĩnh Linh

- Viện công tố huyện và các đơn vị hành chính tương đương Các Viện công tố có các nhiệm vụ: Một là, điều tra và truy tố trước Toà án những kẻ phạm pháp về hình sự Hai là, giám sát việc chấp hành pháp luật trong công tác điều tra của Cơ quan điều tra Ba là, giám sát việc chấp hành pháp luật trong việc xét

xử của các Toà án Bốn là, giám sát việc chấp hành pháp luật

trong việc thi hành các bản án về hình sự, dân sự và trong hoạt động của các cơ quan giam, giữ và cải tạo Năm là, khởi tố và tham gia tố tụng trong những vụ án dân sự quan trọng có liên quan đến lợi ích của Nhà nước và của nhân dân

Những quy định này của pháp luật đã xác định tương đối cụ thể

và rõ ràng vị trí, vai trò, chức năng, thẩm quyền của Viện công tố trong bộ máy Nhà nước ta Cùng với các quy định về tổ chức hệ thống Toà án nhân dân các cấp, hệ thống các cơ quan Công tố được thiết lập từ Trung ương đến cấp tỉnh, cấp huyện là bước phát triển mới của các cơ quan Công tố và cũng là bước chuẩn bị cho việc chuyển các cơ quan Công tố thành hệ thống Viện kiểm sát nhân dân vào năm 1960

Nhận xét:

- Sau khi nước Nhà giành được độc lập, bằng các sắc lệnh đầu tiên của Chính phủ lâm thời do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu

đã từng bước thiết lập và kiện toàn các cơ quan tư pháp (Toà án

và Công tố) của Nhà nước kiểu mới của nhân dân

- Khi xây dựng các cơ quan tư pháp của chính quyền nhân dân, trong đó có cơ quan Công tố, Nhà nước ta không hoàn toàn đoạn tuyệt và phủ nhận mà đã tiếp nhận, kế thừa, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm thực tiễn tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, trong đó có cơ quan Công tố đã từng được thiết lập và duy trì ở nước ta

- Ngay từ lúc ban đầu mới được hình thành và nhất là những năm sau này vào cuối những năm 1950, cơ quan Công tố đã thể hiện

rõ xu hướng độc lập cả về tổ chức, độc lập và mở rộng thẩm quyền về hoạt động

Vì tuy nằm trong cơ cấu Toà án nhưng Chánh án không có quyền điều khiển và kiểm soát các Công tố viên; Viện công tố chịu sự quản lý của Bộ Tư pháp nhưng Bộ trưởng Tư pháp không có quyền trực tiếp làm nhiệm vụ công tố; và cuối cùng là thành lập

hệ thống các cơ quan Công tố tách ra khỏi cả Toà án, cả Bộ Tư pháp để trở thành một hệ thống độc lập Chức năng, thẩm quyền của cơ quan Công tố không chỉ giới hạn ở thực hành quyền công

tố, không chỉ điều khiển, giám sát hoạt động điều tra mà còn trực tiếp tiến hành điều tra và thực hiện cả sự giám sát đối với các hoạt động tư pháp và tham gia hoạt động tố tụng dân sự, có

quyền kháng cáo cả bản án hình sự và bản án dân sự

2 Viện kiểm sát nhân dân theo Hiến pháp 1959 và Luật tổ chức Viện kiểm sát năm 1960; những khác biệt cơ bản của việc thay Viện công tố bằng Viện kiểm sát và lý do của việc thay đổi này

Theo Hiến pháp năm 1959 và các luật về tổ chức bộ máy Nhà nước được ban hành trên cơ sở Hiến pháp này, trong đó có Luật

tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, bộ máy Nhà nước của

ta nói chung, đặc biệt là các cơ quan Công tố đã có sự thay đổi một cách cơ bản

(Hội thảo Quy chế tổ chức hoạt động của Ban Chỉ đạo phòng, chống AIDS,

tệ nạn ma túy, mại dâm ngành Kiểm sát nhân dân)

Theo quy định của Hiến pháp năm 1959 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, hệ thống các cơ quan Công tố trực thuộc Chính phủ đã được chuyển thành hệ thống Viện kiểm sát nhân dân các cấp hoàn toàn độc lập với Chính phủ, tổ chức theo những nguyên tắc hoàn toàn mới, chức năng, thẩm quyền của các

cơ quan kiểm sát các cấp được mở rộng hơn nhiều so với các cơ quan Công tố trước đó ở nước ta, cũng như so với Viện công tố của các nước hiện nay Đây là hệ thống cơ quan Nhà nước hoàn toàn mới cả về vị trí, vai trò, chức năng, thẩm quyền và nguyên tắc tổ chức - hoạt động trong cơ cấu tổ chức bộ máy Nhà nước của ta Cụ thể là:

Về tổ chức, hệ thống Viện kiểm sát nhân dân bao gồm: Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hoặc đơn vị hành chính tương đương; Viện kiểm sát nhân dân các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh hoặc đơn vị hành chính tương đương; Viện kiểm sát quân sự các cấp (Điều 105 và §iều 4 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960)

Về nguyên tắc tổ chức và hoạt động, Viện kiểm sát nhân dân là một hệ thống độc lập, tập trung thống nhất trong toàn ngành, đứng đầu là Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Nguyên tắc này thể hiện:

- Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bầu, chỉ chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội khi Quốc hội không họp

- Viện kiểm sát nhân dân các địa phương do Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao bổ nhiệm, chỉ chịu sự lãnh đạo của Viện kiểm sát nhân dân cấp trên và sự lãnh đạo thống nhất của Viện kiểm sát nhân dân tối cao

- Viện kiểm sát nhân dân các địa phương làm nhiệm vụ của mình một cách độc lập, các cơ quan Nhà nước khác không được can thiệp (Điều 106, 107, 108 Hiến pháp 1959; Điều 5, 6, 23, 24 Luật

tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960)

Về chức năng, thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân, khác với Viện công tố, theo quy định Hiến pháp 1959 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, Viện kiểm sát nhân dân không chỉ thực hiện chức năng công tố mà còn thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trên các lĩnh vực hành chính, kinh tế, xã hội và lĩnh vực hoạt động tư pháp

Vấn đề đặt ra là tại sao chúng ta lại thay hệ thống Viện công tố trực thuộc Chính phủ, chỉ thực hiện chức năng công tố vừa mới được thiết lập trước đó bằng một hệ thống cơ quan Nhà nước mới

là Viện kiểm sát nhân dân? Viện kiểm sát nhân dân do Viện