đề tài phân tích chi phí lợi ích dự án đường sắt trên cao cát linh, hà đông

1 DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1 Tóm tắt thời gian trả lãi vay và trả vốn của dự án đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông 4 Bảng 2 Doanh thu dự tính đến năm 2035 của dự án đường sắt cao tốc trên cao Cát Li.

DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1: Tóm tắt thời gian trả lãi vay và trả vốn của dự án đường sắt trên cao

Bảng 2: Doanh thu dự tính đến năm 2035 của dự án đường sắt cao tốc trên

Bảng 3: Giá trị thời gian tiết kiệm dự kiến đến năm 2035 của dự án đường

Bảng 4: Mức tăng doanh thu bán hàng dọc tuyến đường sắt trên cao Cát

Bảng 5: Đánh giá hiệu quả của dự án thông qua các chỉ tiêu 15

Bảng 6: Độ nhạy của dự án theo biến số lượng hành khách 18

2

Chương 3: Phân tích chi phí – lợi ích của dự án

3.1 Phân tích chi phí của dự án

3.1.1 Chi phí tài chính

Chi phí tài chính của dự án đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông là những khoản chi có thể tính được bằng tiền để xây dựng, vận hành các khoản mục có liên quan đến dự án bao gồm: chi phí chi phí vận hành, lãi tiền vay, Các khoản mục chi phí này áp dụng theo giá danh nghĩa tại thời điểm phát sinh cụ thể là các khoản chi phí như chi phí giải phóng mặt bằng, chi phí xây dựng (mua nguyên vật liệu, máy móc, thuê nhân công, ), chi phí quản lý, chi phí duy trì, bảo dưỡng đường ray, chi phí dự phòng và chi phí khác

3.1.1.1 Chi phí vận hành

Hàng năm Đại diện công ty đường sắt Hà Nội phải chi một khoản chi phí để vận hành đường sắt này bao gồm việc chi trả lương cho công – nhân viên, bảo hành bảo trì, vật tư thay thế, chi trả tiền điện nước… Trong đó, đáng kể nhất là tiền lương cho 681 nhân viên tương đương với 112 chức danh và các vị trí việc làm Và mức lương của lái tàu được xây dựng điều chỉnh theo 3 mức là 13 triệu đồng trên tháng, 15 triệu đồng/tháng và cuối cùng cao nhất là 17 triệu đồng trên một tháng Bên cạnh đó còn phải chi trả tiền lương cho các vị trí như nhân viên

bộ phận/trung tâm điều độ; bộ phận an toàn, đầu máy toa xe, nhân viên quản lý nhà ga; bộ phận kiểm tra sửa chữa thông tin tín hiệu, kiểm tra sửa chữa công trình Công ty Đường sắt Hà Nội có nêu rõ mức thu nhập từ 6,5-13 triệu đồng/tháng, tùy theo vị trí việc làm Nếu tính lương trung bình, trong đó bao gồm

cả tiền BHXH thì ước tính 10 triệu đồng/tháng cho mỗi công nhân viên, thì tổng lương hàng tháng sẽ là khoảng 6,81 tỷ đồng Thêm vào đó, khi ta tính đủ các khoản chi phí khác như chi phí bảo trì, điện nước thì theo giá hiện hành năm 2021 tổng chi phí vận hành hàng tháng của đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông ước tính khoảng 8 tỷ đồng trên tháng, tương ứng 96 tỷ đồng một năm Và giả định từ năm 2025, chi phí vận hành mỗi năm sau tăng so với năm trước là 5%

3.1.1.2 Chi phí lãi vay, thanh toán các khoản nợ vay

Ban đầu với tổng mức đầu tư là khoảng 8770 tỷ Việt Nam đồng (tương đương 552.86 triệu USD) Trong đó, cơ cấu vốn vay được phân bổ như sau: đầu tiên, vốn vay tín dụng ưu đãi (ODA) của Chính phủ Trung Quốc là 1.2 tỷ Nhân dân tệ (tương đương 169 triệu USD hay 3504.72 tỷ Việt Nam Đồng) với lãi suất 3% năm, trả nợ đều trong vòng 15 năm có thời gian ân hạn là 5 năm (theo hiệp định

số 1 (GCL No.(14) Total No.(223) ký ngày 22/10/2008); thứ hai là vốn vay ưu đãi bên mua là 250 triệu USD (tương đương 5184.5 tỷ Việt Nam đồng) với lãi suất 4%/năm, trả nợ đều trong vòng 15 năm có thời gian ân hạn là 5 năm (theo hiệp địɴн số 2 (PBC No.2009 (24) Total No (86) ký ngày 8/11/2009) và cuối cùng là vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam là 133.43 triệu USD( tương đương 2766.87 tỷ đồng) được hưởng cʜế độ vay ưu đãi với lãi suất 8,4%/ năm và chỉ bắt đầu trả gốc khi dự án đi vào hoạt động theo kế hoạch (2017)

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, dự án gặp nhiều vướng mắc nên đến đầu năm 2016, vốn dự án được điều chỉnh lên hơn 18.001,6 tỷ đồng, tăng 9.231,6

tỷ đồng, tương đương 205,27% so với dự kiến ban đầu Trong đó, phần vốn vay của Trung Quốc phải tăng thêm 250 triệu USD (tương đương với 5197.36 tỷ Việt Nam đồng) với lãi suất 4%/năm, trả nợ đều trong vòng 15 năm không có ân hạn (theo hiệp địɴн số 3 (GCL No.2017 (24) Total No (629) ký ngày 11/5/2017) Thêm vào đó, phần vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam cũng phải điểu chỉnh tăng thêm khoảng 65 triệu USD (tương đương 1347.97 tỷ Việt Nam đồng) và được hưởng cʜế độ vay ưu đãi với lãi suất 8,4%/ năm và chỉ phải trả gốc khi dự

4

Thời gian Loại vốn

vay

Tổng số vốn (tỷ VND)

Lãi suất /năm

Thời gian ân hạn

Năm bắt đầu trả lãi

Năm bắt đầu trả gốc

Ban đầu

(trước khi

bị đội vốn)

Vốn đối ứng của CPVN

2766.87 8.4% 5 năm 2012 2017

ODA từ Trung Quốc

3504.97 3% 5 năm 2012 2017

Vốn vay ưu đãi từ Trung Quốc

1347.97 8.4% 4 năm 2017 2021

Vốn vay ưu đãi từ Trung Quốc

5197.36 4% 0 năm 2017 2017

Nguồn: Nhóm tác giả tự tổng hợp bằng phần mềm Excel

3.1.2 Chi phí kinh tế

3.1.2.1 Về phía Nhà nước

Sau kỳ họp thứ tám Quốc hội khóa XIV, cử tri thành phố Hà Nội cho rằng,

dự án đường sắt đô thị trên cao Cát Linh - Hà Đông đã điều chỉnh tăng hơn 200%

so với tổng mức đầu tư dự kiến ban đầu với tám lần chậm tiến độ so với cam kết, ảnh hưởng đến mục tiêu vận tải hành khách công cộng của Hà Nội, tiềm ẩn sự thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước Dự án Cát Linh - Hà Đông theo giới chuyên môn đánh giá về kỹ thuật, công nghệ và hiệu quả kinh tế không cao, không giải tỏa ách tắc giao thông mà trái lại đã trở thành nơi chia chác lợi ích nhóm, quan chức trục lợi, làm giàu, lo lắng nợ xấu có thể để lại hậu quả lâu dài như rơi vào bẫy nợ khiến phụ thuộc chính trị

Ngoài ra, chi phí cơ hội của dự án là rất lớn Cùng khoảng thời gian hình thành, bên cạnh dự án đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông, còn ba tuyến đường sắt đô thị khác cũng được tiến hành như: Dự án tuyến đường sắt đô thị Nhổn - Ga

Hà Nội (tuyến số 3), Dự án đường sắt đô thị Hà Nội tuyến số 1 (Yên Viên - Ngọc

Hồi), và Dự án tuyến đường sắt đô thị số 2, Nam Thăng Long - Trần Hưng Đạo

Và nếu khi ta tập trung đầu tư cho dự án tàu sắt trên cao này như khởi đầu cho một loại hình phương tiện giao thông vận tải mới, nhà nước đã mất đi cơ hội để chăm lo kĩ hơn cho các dự án này

3.1.2.2 Về phía người dân

Từ khi được lên ý tưởng, cho tới khi chính thức đi vào vận hành năm 2021, người dân từ cảm xúc hào hứng, mong chờ rồi đến thất vọng do thời gian thi công kéo dài và vấn đề đội vốn quá nhiều cùng với đó là tám lần chậm tiến độ Khi so sánh với tuyến đường sắt cao tốc dài 414 km nối từ Vientiane (Lào) tới biên giới Trung Quốc vừa hoàn thành sau 5 năm xây dựng với số vốn đội lên gấp khoảng năm lần so với ban đầu, dự án đường sắt Cát Linh-Hà Đông chỉ dài 13km và được chính thức khởi công tháng 10 năm 2011, sau khoảng một thập kỉ thì hoàn thành

3.1.2.3 Với xã hội

Thứ nhất, về vấn đề nguyên vật liệu: trong quá trình xây dựng, các nguyên

vật liệu cho dự án chủ yếu bao gồm kim loại, bê tông, cát, đá, xi măng làm tốn rất nhiều tài nguyên Bên cạnh đó, trong quá trình vận hành, dù tàu trên tuyến đường sắt trên cao Cát Linh - Hà Đông vận hành bằng điện, không tạo ra khí thải nhưng lượng điện tiêu thụ cũng khá đáng kể Tuy nhiên việc quá tải điện cũng có thể xảy ra và đặc biệt những nơi tàu chạy qua đều là những khu đô thị sầm uất nên việc đảm bảo điện cũng là một vấn đề cần lưu ý

Thứ hai, về vấn đề ô nhiễm không khí và ô nhiễm tiếng ồn: như mọi quá

trình xây dựng khác, khi thi công thì công trình đã thải ra không ít khói bụi và tiếng ồn, gây ảnh hưởng tới khu vực xung quanh và người dân đang sinh sống

Trong quá trình xây dựng, dự án đã xảy ra một vài tai nạn đáng tiếc gây thiệt hại về người và tài sản Cụ thể như sau:

Sáng ngày 6/11/2014, một thanh thép bất ngờ rơi từ dầm cầu thang đang thi

công trúng vào người đang lưu thông bằng xe máy trên đường làm một người chết, ba người bị thương

6

Ngày 10/5/2015, thanh dầm thép dài chục mét nặng cả tấn của dự án Tuyến

số 3 Nhổn – Ga Hà Nội bất ngờ tuột khỏi cần cẩu, rơi xuống đường vào lúc chiều tối Sự cố đã đè nát tấm tôn rào chắn ngăn cách giữa công trường và đường lưu thông, không gây thiệt hại về người

Ngày 12/5/2015, một chiếc cần cẩu đang phục vụ thi công dự án Tuyến số 3

– Nhổn – Ga Hà Nội bất ngờ đổ sụp, đè vào hai căn nhà trên đường Cầu Giấy Sự

cố đã làm một phụ nữ mang thai 8 tháng đi xe máy gần đó bị ngã do dây văng trúng, chiếc cầu cẩu đổ chắn ngang đường Cầu Giấy và làm toàn bộ giao thông trên tuyến đường này bị ùn tắc theo hướng về phía Cầu Giấy và làm hư hỏng nhiều biển hiệu và mái nhà dân

Ngày 17/10/2016, một công nhân đi bộ dọc công trình đường sắt Cát Linh –

Hà Đông để ra lối xuống thì bị rơi xuống đường và đã tử vong tại bệnh viện

3.2 Phân tích lợi ích của dự án

3.2.1 Lợi ích tài chính

Tuyến đường sắt trên cao đô thị này bao gồm 13 đoàn tàu, với sức chở 960 khách/ đoàn tàu, lưu lượng tối đa là 1,02 triệu người/ ngày Theo Tiến Sĩ Vũ Hồng Trường, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội (Metro Hà Nội), ước tính trong 3 năm đầu, lượng hành khách mỗi năm là từ 30 đến 40 triệu khách, năm tiếp theo là 50 đến 60 triệu khách và trong trung hạn có thể chậm đến gần mốc 90 triệu khách mỗi năm

Dự án đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông đã chính thức đưa vào khai thác thương mại từ ngày 21/11/2021, sau 15 ngày đầu chạy tử miễn phí Các mức giá

vé cụ thể như sau: vé lượt từ 8000 – 15000 đồng/ lượt; vé ngày là 30000 đồng/ ngày; vé tháng phổ thông là 200000 đồng/ tháng; vé tháng ưu tiên là 100000 đồng/ tháng (dành cho đối tượng là học sinh, sinh viên, người lao động tại các khu công nghiệp)

Theo Hanoi Metro, tuyến tàu điện Cát Linh - Hà Đông chính thức được vận hành kể từ ngày 6/11, trong đó 15 ngày đầu hoạt động miễn phí Cụ thể, sau 15 ngày chạy miễn phí (6/11-21/11), tuyến tàu điện Cát Linh - Hà Đông đã chạy 2554 lượt chuyến an toàn, vận chuyển tổng cộng 380510 lượt hành khách Từ ngày

21/11, tuyến bắt đầu khai thác thương mại (bán vé, thu tiền khách đi tàu), lũy kế đến ngày 5/12 (15 ngày), tuyến đường sắt Cát Linh - Hà Đông đã chạy 3045 chuyến tàu an toàn, vận chuyển 239954 lượt hành khách Tính chung từ ngày 6/11/2021 đến ngày 5/12/2021 Hanoi Metro đã vận hành 5599 chuyến tàu chở 620464 hành khách, bình quân đạt 20682 hành khách/ngày Theo thông tin tỷ

lệ hành khách sử dụng vé cuối tháng 11/2021 từ Metro Hà Nội, vé lượt chiếm 39%, vé ngày chiếm 42%, vé tháng chiếm 17%, số khách thuộc nhóm đối tượng miễn phí đi tàu là 2% Dự án giao thông công cộng quan trọng này đi qua 14 trường đại học, cao đẳng của thành phố Hà Nội Sau 1 tháng vận hành, số lượng

vé tháng đã tăng từ 10% lên 20%, số lượng vé tháng ưu tiên được kỳ vọng sẽ gia tăng trong tương lai khi tình hình dịch bệnh được cải thiện và nhu cầu đi lại của học sinh, sinh viên, người đi làm tăng trở lại

Nhóm tác giả có một số giả định như sau:

Tỷ lệ vé lượt, vé ngày và vé tháng ưu tiên trong tháng 12/ 2021 lần lượt là 40%, 40% và 20% Từ năm 2022 trở đi, tỷ lệ hành khách sẽ là 30% vé lượt, 30%

vé tháng, 10% vé tháng phổ thông và 30% vé tháng ưu tiên

Giá vé sẽ không đổi qua các năm để thuận tiện hơn cho việc tính toán

Dưới đây là bảng doanh thu dự tính đến năm 2035 của dự án

Bảng 2 Doanh thu dự tính đến năm 2035 của dự án đường sắt trên cao

Cát Linh – Hà Đông

8

Năm

Số hành khách dự kiến

Vé lượt

Vé ngày

Vé tháng phổ thông

Vé tháng

ưu tiên

Doanh thu (tỷ đồng) 21-

 Tiết kiệm giá trị thời gian đi lại

Giá trị thời gian tiết kiệm của hành khách được tính dựa trên mức thu nhập bình quân của hành khách Hành khách sẽ không làm gì trong quá trình di chuyển, nếu thời gian di chuyển được rút ngắn thì thời gian hiệu dụng của hành khách sẽ tăng lên Giá trị của khoản thời gian di chuyển chênh lệch giữa tàu điện Cát Linh – Hà Đông và xe buýt hoặc xe máy sẽ là giá trị tiết kiệm thời gian của hành khách Giả định thu nhập của một hành khách bằng với thu nhập bình quân đầu người năm 2020 của Hà Nội là khoảng 6205000 đồng/ tháng1, làm việc 8 giờ/ ngày và

1 Tổng cục thống kê Việt Nam (2021)

trung bình làm việc 26 ngày/ tháng Khi đó, giá trị thời gian của hành khách là

29831 đồng/ giờ hay 497 đồng/ phút

Việc sử dụng tuyến đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông sẽ giúp tiết kiệm thời gian đi lại cho hành khách nói riêng và nền kinh tế nói chung Tuyến đường sắt có tổng chiều dài là 13,05 km, thời gian đi toàn tuyến hết 23,63 phút nếu dừng tại tất cả 12 nhà ga với thời gian dừng mỗi ga ước tính 45 giây Vào khung giờ cao điểm, các đoàn tàu chạy giãn cách với tần suất 6 phút có một đoàn tàu cập ga, còn trong giờ bình thường, tàu được khai thác 10 phút/chuyến Tốc độ vận chuyển tối đa của tàu điện đường sắt Cát Linh – Hà Đông là 80 km/h, tốc độ khai thác là

35 km/h Trong khi đó, vận tốc trung bình của xe buýt và xe máy tại Hà Nội là 20km/h Trung bình một chuyến tàu hành khách sẽ tiết kiệm được 15 phút so với việc di chuyển bằng xe buýt hoặc xe máy Vậy giá trị thời gian tiết kiệm được của hành khách là 497 đồng/ phút x 15 phút = 7455 đồng/ lượt khách Tuỳ vào lượt khách mỗi năm, nhóm tác giả sẽ tính toán giá trị thời gian tiết kiệm trong từng năm

Bảng 3 Giá trị thời gian tiết kiệm dự kiến đến năm 2035 của dự án

đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông

Nguồn: Nhóm tác giả tính toán trên Excel

 Cắt giảm chi phí đi lại

Khi tuyến đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông đi vào hoạt động có thể giúp giảm chi phí đi lại khoảng 25% dân số Thủ đô Hà Nội Đặc biệt là những người đi xe máy, học sinh, sinh viên đi xe buýt công cộng, nhân viên công sở, người lao động và người già Dự đoán khoản chi phí cắt giảm được sẽ khoảng 20

tỷ đồng/ năm

3.2.2.2 Giảm thiểu ngoại tác

 Giảm tắc nghẽn giao thông

Tuyến đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông được kỳ vọng sẽ cải thiện tình trạng ùn tắc giao thông tại Hà Nội Các nhà ga của tuyến đường sắt có kết nối với

hệ thống xe buýt thành phố Có khoảng 30 tuyến buýt được tổ chức lại để tăng

cường kết nối với 12 nhà ga Trong số này có 5 tuyến song hành sẽ được điều chỉnh giảm 50% dịch vụ, tương đương với giảm 20 xe/giờ/hướng, tăng tần suất của 3 tuyến kết nối với ga Yên Nghĩa (72, 91, 102), mở thêm 3 tuyến từ ga Yên Nghĩa tới các khu vực chưa có xe buýt Các tuyến buýt nói trên có vai trò gom khách cho tuyến đường sắt Cát Linh - Hà Đông, kết nối cho hành khách từ các nhà ga của đường sắt đến các vị trí khác nhau trong thành phố, góp phần giảm lượng xe buýt trên tuyến, bên cạnh đó việc cải tạo các điểm giao thông tĩnh tại các điểm dừng, nhà ga nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hành khách trung chuyển từ phương tiện giao thông cá nhân sang sử dụng vận tải hành khách công cộng và ngược lại, đồng thời 10/12 ga được bố trí diện tích để hành khách gửi xe đi tàu, góp phần giảm áp lực giao thông trên tuyến cửa ngõ Tây thành phố

 Giảm ô nhiễm môi trường

Tàu đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông chạy bằng điện nên khí thải từ việc đốt nhiên liệu gây ô nhiễm môi trường sẽ được loại bỏ Đồng thời khi mạng lưới hoàn thiện sẽ làm tăng tỷ lệ người dân sử dụng phương tiện công cộng, giảm số người sử dụng phương tiện cá nhân tham gia giao thông Theo Sở Tài nguyên Môi trường Hà Nội, lưu lượng giao thông lớn cũng là một nguồn gây ô nhiễm không khí chính ở thủ đô Hà Nội với 9 triệu dân cư nhưng lượng xe máy lưu thông trên đường đã tăng nhanh từ 2 triệu chiếc năm 2008 lên 5,7 triệu chiếc vào năm 2020

Số lượng ô tô cũng tăng vọt trong cùng kỳ, từ 185000 lên 700000 chiếc khiến cho chất lượng không khí ở đây càng ngày càng kém Vì vậy theo dự kiến, lượng xe máy lưu thông giảm 30% và tỷ lệ người sử dụng phương tiện hành khách công cộng tăng 35% - 45% sẽ góp phần không nhỏ vào giảm thiểu ô nhiễm, hạn chế khói bụi từ ô tô, xe máy và cải thiện môi trường đô thị

3.2.2.3 Các lợi ích khác

 Tăng giá trị đất

Vấn đề giao thông và kết nối có ảnh hưởng quan trọng đến việc lựa chọn bất động sản nhà ở và thương mại, đặc biệt là tại các đô thị lớn Việc triển khai hành lang tàu điện ảnh hưởng trực tiếp đến lĩnh vực bất động sản vì nó làm tăng giá trị đất, thay đổi sử dụng đất và mật độ dân cư dọc theo tuyến Một số khu vực gần