Tuy còn là một ngành khoa học mới mẻ ở nước ta nhưng trong sự tồn tại và phát triển, xã hội học đã và đang trở thành ngành khoa học có vị trí quan trọng đối với tất cả các lĩnh vực của đ
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA QUẢN LÝ VĂN HÓA, NGHỆ THUẬT
KHOÁ HỌC: 2020-2024 GVGD: Th.S Lê Thị Minh Thư
TP HCM, ngày 8 tháng 6 năm 2021
Trang 2Mục Lục
Lời nói đầu 1
Phần 1: Mở đầu 2
Định nghĩa, đặc điểm,phân loại, lý thuyết 2
I/Địa vị xã hội 2
1/Định nghĩa, khái niệm địa vị xã hội: 2
2/.Đặc điểm của vị thế XH 3
3/Nguồn gốc và yếu tố cấu thành nên địa vị 4
4 Quyền lực và vị thế XH 7
5 Hệ thống địa vị XH 8
6 Xung đột địa vị 9
7 Vị thế và phân lớp XH 10
II/Vai trò XH 10
1/Vai trò xã hội là gì? 10
2/Phân loại vai trò xã hội: 11
3/ Đặc trưng của vai trò xã hội 11
4/Vai trò và những tương quan 12
5/ Lý thuyết vai trò xã hội 13
Phần 2: Nội dung 16
I/Phân tích địa vị xã hội: 16
1/Vị thế có sẵn: ,… 16
2/ Vị thế đạt được: 16
3/Vị trí then chốt ( vị thế chính ): 16
4/Vị trí không then chốt 17
II/Phân tích vai trò xã hội: 17
1 Vai trò định chế: 17
2 Vai trò thông thường: 18
3 Vai trò kỳ vọng 18
4 Vai trò gán 18
5 Vai trò tự chọn 18
Phần 3: Kết luận 19
Tài liệu kham khảo: 20
Trang 3Lời nói đầu
Xã hội học là một khoa học nghiên cứu về xã hội, về hệ thống các mối quan hệ xã hội của con người Tuy còn là một ngành khoa học mới mẻ
ở nước ta nhưng trong sự tồn tại và phát triển, xã hội học đã và đang trở thành ngành khoa học có vị trí quan trọng đối với tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Trong đó các khái niệm về vị thế xã hội và vai trở xã hội làmột trong các vấn để được nhiều người quan tâm và được nghiên cứu trên nhiều phương diện khác nhau trong đời sống xã hội với mục dịch giúp mỗi
cá nhân khẳng định giá trị của mình trong xã hội Bên cạnh đó còn giúp mỗi cá nhân tự xây dựng và hình thành các giá trị xã hội mà họ mong muốn
đạt được Bài tiểu luận sau đây xin giới thiệu một cách khái quát về các
khái khái niệm vị thế xã hội và vai trò xã hội dưới góc độ nghiên cứu của
xã hội học Mặt khác bài viết sử dụng các nguồn thông tin phổ thông giúp người đọc dễ dàng nắm bắt, không sử dụng quá nhiều từ ngữ chuyên môn
và có kèm theo những ví dụ minh họa để mọi người dễ hình dung và thấy được sự khác biệt giữa các khái niệm có tính chất tổng quát cao Mong rằng bài viết có thể đáp ứng cho mọi người một số vấn đề liên quan trong
Xã hội học
Em xin chân thành cảm ơn.
Trang 4Phần 1: Mở đầu
Định nghĩa, đặc điểm,phân loại, lý thuyết
I/Địa vị xã hội
1/Định nghĩa, khái niệm địa vị xã hội:
Với một người trong xã hội đều có những “địa vị” riêng của mình XH không phải là sự kết hợp ngẫu nhiên vì con người mà là một sự xếp đặt trước có trật tự, có cơ cấu tổ chức XH Chính vì vậy cá nhân và vị thế luôn
đi với nhau Vị thế XH là địa vị của một người đứng trong cơ cấu tổ chức
XH, theo một sự thẩm định và đánh giá của XH Danh từ vị thế XH không chỉ áp dụng riêng cho những người có uy tín hay địa vị cao sang Nó cũng không liên quan đến ý kiến chủ quan của mọi người có về chính bản thân mình Sự tự đánh giá tự mình của mọi người trong XH có thể hoàn toàn sai lầm khi phải đối chiếu với những tiêu chuẩn khách quan Vì vậy vị thế XH của một người là địa vị hay thứ bậc mà người đó sinh sống dành cho bản thân họ
Trong giao tiếp hàng ngày, chúng ta sử dụng từ “vị thế” để chỉ thứ bậc của một cá nhân được xác định bởi sự giàu có, sự ảnh hưởng và uy tín Dẫu thế,các nhà xã hội học sử dụng thuật ngữ “ vị thế” với một sự khác biê ̣t với
thế mà chúng ta xác định một người nào đó trong những cấu trúc xã hội khác nhau
Đã có rất nhiều các định nghĩa khác nhau về “ Vị thế xã hội”, tuy nhiên mộtcách tổng quát nhất, chúng ta có thể thấy : Địa vị xã hội hay vị thế xã hội của một người là cái mà xã hội công nhận nơi người này một cách tương đối tổng quát xét trong thang bậc xã hội Địa vị xã hội về cơ bản là một hiê ̣n tượng nhận thức trong đó các cá nhân hoặc nhóm được so sánh với
Trang 5có của nó.
Mỗi địa vị bao gồm một số quyền lợi và nghĩa vụ mà mỗi cá nhân nếu nắm giữ địa vị đó phải thực hiê ̣n Đồng thời địa vị xã hội mang đặc điểm của sự phân cấp, trong đó một số địa vị có uy tín và quyền điều hành nhiều hơn địa vị khác
Những gì đang xảy ra trong một bối cảnh xã hội bất kỳ được định hướng bằng mối quan hê ̣ giữa những địa vị mà con người nắm giữ
Con người liên kết với con người trong nhiều tình huống xã hội khác nhau,
vì vậy, mỗi con người có thể nắm giữ nhiều địa vị cùng lúc Thuật ngữ “tậphợp địa vị” ám chỉ tất cả địa vị mà một con người cụ thể nắm giữ trong mộtthời điểm đã cho
Tập hợp địa vị rất phức tạp và cũng có thể thay đổi
Một địa vị có khả năng thực sự tạo nên sự phù hợp trong trang phục, hình thức và cách ứng xử của mình trong xã hội
Trang 6Địa vị của con người được định nghĩa như giá trị của vị trí mà người đó thực hiê ̣n trong hoạt động của nhóm Những đặc điểm quan trọng của địa vị
là thể diê ̣n và uy tín của cá nhân Những đặc điểm này thể hiê ̣n như thước
đo, đặc biê ̣t về sự thừa nhận của cá nhân trong nhóm gắn liền với trách nhiê ̣m của cá nhân dối với nhóm và những quyền lợi người đó được
hưởng
Địa vị quy định phạm vi mà những thành viên khác của nhóm phản ứng lại đối với cá nhan và cá nhân có địa vị đó tác động trở lại các thành viên của nhóm Những người có địa vị cao thì được hưởng những đặc quyền ( theo thứ bậc địa vị) mà những người ở vị trí thấp không có được Người ta thường có thói quen liên tưởng địa vị với những đặc quyền của cá nhân đứng đầu tổ chức Sự liên tưởng này vô hình chung đã tạo ra người có địa
vị cao được hưởng những đặc quyền ( mà đáng lã ra họ không dược
hưởng) Mặt khác điều này cũng tạo ra sự ngộ nhận của người có địa vị cao
Vị thế xã hội trong những môi trường, hoàn cảnh khác nhau khác nhau lại khác nhau, nó phụ thuộc vào các yếu tố cấu thành quyền và các nghĩa vụ nên vị thế xã hội có sự phân biê ̣t cao thấp mà ta còn gọi là vị thế xã hội
3/Nguồn gốc và yếu tố cấu thành nên địa vị
Trang 72 Những yếu tố cấu thành nên địa vị
a Dòng dõi: Sự sinh ra trong một gia đình danh giá hay hèn mọn có ảnh hưởng rất lớn tới vị thế của mỗi người trong xã hội cho dù đó là trong một
xã hội dân chủ Chính điều đó đã đem lại cho ta một địa vị ưu đãi hay thấp kém Sự tôn trọng hay khinh khi dòng dõi của một cá nhân dựa trên nhiều yếu tố: tính cách chính đàng hay không, thời gian cư ngụ tại địa phương, truyền thống và danh giá của gia đình
b Của cải: Cũng là một tiêu chuẩn cấu thành nên vị thế của mỗi người Là một đơn vị đo lường có giá trị và khách quan bởi vì có thế đếm và đánh giáđược Thường trong một xã hội, những người có thu nhập cao (tức là mức
độ chênh lê ̣ch của cải cao hơn) sẽ dể dàng đạt được vị thế mà mình muốn hơn là những người khác Cũng phải nói thêm rằng, nguồn gốc của cái cũng có một ý nghĩa xã hội Người mới giàu lên hay làm giàu một cách phi pháp không mang lại được uy tín bằng những người có được nền tàng của cải nhờ thừa hưởng từ cha mẹ, tổ tiên hay bằng chính nỗ lực của bản thân được xã hội tán thành và công nhận
c Chức vụ: Đóng vai trò hết sức quan trọng Người ta được xếp hạng tùy theo công viê ̣c trong xã hội và diều này còn tùy thuộc xem công viê ̣c nào được xã hội xem trọng hơn Hay nói cách khác, vị thế xã hội của một cá
Trang 8nhân cao hay thấp còn phụ thuộc người đó làm công viê ̣c gì, chức vụ người
đó ra sao? Với một xã hội kinh tế thị trường thì những viê ̣c đem lại thu nhập cao được xem trọng hàng đầu Ngày nay, thu nhập chính là thước đo
để định giá trị một cá nhân
d Trình độ giáo dục: Cũng là một nấc trong thang đành giá vị thế xã hội của mỗi người Những người càng có học thức cao càng được tôn trọng và trọng dụng, dẫn đến viê ̣c người đó sé có nhiều cơ hội để vươn tới một vị thế xã hội cao
e Trình độ và loại tôn giáo: Một trong những yếu tố cấu tạo nên vị thế xã hội Nhưng giá trị tổng quát của một XH luôn luôn gồm có một thái độ nào
đó đối với một vấn đề khác biê ̣t Trong một xã hội được thống nhất bởi mộtthể tôn giáo lớn thì sự liên hê ̣ của một người với tôn giáo đó hay địa vị của người đó trong tôn giáo, tất cả đều mang ý nghĩa lớn đối với vị thế xã hội Một người có địa vị lớn trong một tôn giáo thì cũng có một vị thế xã hội rấtlớn
f Những đặc điểm sinh lí: Cũng là những tiêu chuẩn quan trọng mà một xã hội áp dụng để chỉ định cho một cá nhân, vị thế xã hội cao hoặc thấp
*Giới tính: Là một tiêu chuẩn phổ quát trong nhiều xã hội khác nhau Có nhiều xã hội cho rằng giá trị của nam giới cao hơn nữ Tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn tồn tại trong nhiều xã hội Nam giới thương có chức vụ cao hơn và kiếm được nhiều tiền hơn so với phụ nữ trong cùng một công viê ̣c Tất nhiên vẫn có những nơi đang cố gắng xây dựng một xã hội bình đẳng nam nữ nhưng để đạt được mục tiêu quả thực rất khó Tuy nhiên, mức
độ chênh lê ̣ch về bình đẳng nam nữ còn tùy thuộc những giá trị chuẩn mực
mà mỗi xã hội tạo dựng nên
Trang 9* Tuổi tác: Cũng là một tiêu chuẩn phổ quát Tuổi trẻ thường được coi trọng hơn Nhưng sự áp dụng tiêu chuẩn này cũng đã có sự thay đổi lớn, cónhững xã hội thì những người lớn tuổi được coi trọng hơn do họ có kinh nghiê ̣m dày dặn về nhiều mặt trong cuộc sống lẫn công viê ̣c
* Sắc đẹp về thể chất: Yếu tố này có mối quan hê ̣ chặt chẽ với giới tính và tuổi tác Những tiêu chuẩn của sắc đẹp như: chiều cao, cân nặng, thân hình,khuôn mặt, màu da
Tất nhiên trình đô ̣ học vấn vẫn được xem trọng nhưng tiêu chuẩn về sắc đẹp cũng góp phần quan trọng trong viê ̣c đánh giá mô ̣t con người Thậm chí tàn tật cũng được xem là một yếu tố tác động đến vị thế xã hội Những người tàn tật thường không được đánh giá ngang bằng với những người bình thường khác Mặc dù họ rất tài năg nhưng cũng khó để có thể có một
vị trí xã hội xứng đáng với trí óc của mình do những khiếm khuyết trên cơ thể
=> Có thể thấy mỗi con người và vị thế mà họ nắm giữ luôn liên hê ̣ mật thiết với nhau Và sự mô tả con người xã hội cho ta thấy bản chất thực của
họ Trong đó sự mô tả vị thế XH cha ta thấy giá trị của người đo dưới con mắt của xã hội mà họ đang sống Và liê ̣u rằng, người đó có thể tạo ra
những ảnh hưởng đến những người khác trong cùng một xã hội hay không?
4 Quyền lực và vị thế XH
Người ta thường cho rằng, quyền lực xã hội mà một người có thể có đối vớingười khác trong xã hội là một tiêu chuẩn vị thế của người đó Hay nói cách khác, có thể sử dụng quyền lực xã hội như một dụng cụ để đo lường vịthế xã hội Ta có thể thấy, những người có vị thế càng cao càng có ảnh hưởng hơn trong cộng đồng so với những người có vị thế thấp Phương thức thực hiê ̣n quyền lực xã hội chính là uy tín xã hội - là ảnh hưởng rộng
Trang 10rãi được mọi người thừa nhận trên cơ sở tri thức sâu rộng, phẩm chất đạo đức cao đẹp và kinh nghiê ̣m phong phú của một cá nhân, một tổ chức thuộccác lĩnh vực của đời sống xã hội: chính trị, kinh tế, nghê ̣ thuật, văn hoá, tôngiáo
5 Hệ thống địa vị XH
Một cá nhân có nhiều vị trí khác nhau, do đó cũng có nhiều vị thế khác nhau Những vị thế xã hội của cá nhân có thế là:
hội, cá nhân sẽ có một vị thế tương ứng như: thầy giáo, cha mẹ, vợ hoặc chông
cá nhân có thể có
*Vị thế có sẵn:
Còn gọi là vị thế tự nhiên, vị thế bị "chỉ định", vị thế bị "gán" cho những thiên chức những đặc điểm cơ bản mà cá nhân không tự kiểm soát được hay mong muốn mà có Có thể hiểu đó là các vị trí xã hội gắn liền với các yếu tố tự nhiên bẩm sinh: giới tính, chủng tộc, nơi sinh, dòng họ Con người không thể chọn lựa cho mình nguồn gốc Người ta sinh ra đã mang giới tính Nam hoặc Nữ, da Trắng hay da Màu, quí tộc hoặc bình dân Chủng tộc, sắc tộc dòng dôi, gia thế, nền tảng của nguồn gốc xuất thân ( gia đình, giai cấp ) là những thứ gán cho một đứa trẻ ngay từ khi chào đời Vì thế, địa vị gán cho một người nói cho chúng ta biết người đó là ai chứ không nói lên được anh ta đã và đang làm gì Điều này được thể hiê ̣n rất rõ rê ̣t trong xã hội có sự phân chia giai cấp Một vị thế gắn bất kì cho
Trang 11một cá nhân là một vị trí xã hội mà cá nhân có ít hay hầu như không có sự lựa chọn
*Vị thế đạt được:
Vị thế đạt được là chỉ vị trí xã hội m à c á nhân được đảm nhận dựa trên chính sự cố găng, phấn đấu của h ọ Như vậy, vị thế đạt được xác định dựa trên các vị trí xã hội mà các cá nhân giành được trong quá trình hoạt động,
nỗ lực sống bằng sự cố gằng của người đó
Vấn đề nảy sinh trong sự phân biê ̣t này là nhiều vị thế thực ra lại là kết quả của cả 2 sự gán cho và đạt được Cụ thể hơn, vị thế gán cho của con người ảnh hưởng đến vị thế có khả năng đạt được
*Một số vị thế khác trong xã hội:
Ngoài hai loại vị thế cơ bản trên., chúng ta đều biết mỗi cá nhân bao giờ cũng có nhiều vị trí xã hội khác nhau vì họ tham gia vào nhiều mối quan hê ̣khác nhau Bởi lẽ đó, mỗi cá nhân trong xã hội lại có nhiều vị thế xã hội tương ứng với các mỗi quan hê ̣ của mình Các nhà XHH cũng phân biê ̣t vị thế ra thành hai loại nhỏ:
a Vị trí then chốt ( vị thế chính ): Có vai trò quyết định, chi phối các vị thế khác
b Vị trí không then chốt: là những vị thế không giữ vai trò cơ bản, chủ đạo trong viê ̣c quyết định đặc điểm, hành vi xã hội của cá nhân
6 Xung đột địa vị
Định nghĩa:
Trang 12 Xung đột :là sự tranh chấp, mâu thuẫn giữa hai hoặc nhiêù yếu tố trở lên.
Xung đột địa vị là sự mâu thuẫn, đối nghịch nhau giữa những điều mong đợi về các địa vị XH
=> Tức là :trong cùng khoảng thời gian, 1cá nhân có thể có cùng một lúc nhiều địa vị XH rất khác nhau.Những lợi ích của địa vị này có thể không phù hợp nhau, thậm chí địa vị này đối nghịch với địa vị khác do những điềumong đợi về các địa vị đó xung đột nhau
7 Vị thế và phân lớp XH
Vị thế XH là thứ bậc của một người so với những người khác “Dòng dõi,của cải , chức vụ , giáo dục, tôn giáo đặc điểm sinh lý…tất cả đều phản ánh những giá trị XH đã được dùng để quy tụ những con người thành các giai cấp”(Fichter) Hay nói cách khác , đó là những tiêu chuẩn để phân chia thứ bậc giai cấp XH (ví dụ như giai cấp hạ lưu, giai cấp trung lưu, giai cấp hạ lưu).Những người có địa vị (vị thế) thấp theo những tiêu chuẩn trên đều là thuộc về giai cấp hạ lưu Đứng trên phương diê ̣n vị thế mỗi đoàn thể đều được phân lớp , và đứng trên phương diê ̣n giai cấp thì mỗi XH đều được phân lớp Sự phân lớp này , dù thuộc loại nào hay ở mức độ nào dều thấy ở khắp mọi nơi trong xã hội Tuy nhiên sự phân lớp xã hội là một hê ̣ thống sắp đặt rất phức tạp mà muốn tìm hiểu phải phân tích kỹ những tiêu chuẩn rắc rối của vị thế.Khái niê ̣m này trên thực tế sẽ mất hết ý nghĩa nếu chỉ dính liền với sự phân biê ̣t người giàu và người nghèo Của cải hay địa
vị của một người trong nền kinh tế không thể ấn định được họ thuộc giai cấp XH nào (Fichter)
Trang 13Vai trò xã hội là những vị trí mọi người nắm giữ trong xã hội, gắn với một
số trách nhiệm và hoạt động nhất định Các dạng vai trò xã hội khác nhau bao gồm những vai trò có liên quan đến các mối quan hệ (như chồng, vợ, cha, mẹ, anh chị em, bạn bè), công việc (như giáo viên, lao động cộng đồng, nông dân), công việc hàng ngày (như người quét dọn, người nấu ăn), giải trí và thể thao (như cầu thủ bóng đá, người chơi bài), và cộng đồng (như tình nguyện viên, nhà lãnh đạo cộng đồng) Các vai trò xã i được con người năm giữ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như tuổi tác, giới tính, văn hóa và khuyết tật Vai trò xã hội của con người thay đổi trong suốt cuộc đờicủa họ, và nhiều cộng đồng đánh dấu những sự chuyển tiếp này bằng các nghi lễ và thông lệ quan trọng
2/Phân loại vai trò xã hội:
Có năm loại vai trò xã hội mà cá nhân thường đảm trách:
- Vai trò định chế: là vai trò cá nhân thể hiện phải theo cách thức nhất định mang tính chế tài của hành động khuôn mẫu đã vạch sẵn của tổ chức chính trị - xã hội nào đó
-Vai trò thông thường: là vai trò cá nhân học hỏi, bắt chước một cách giản đơn, tự nhiên
- Vai trò kỳ vọng: là vai trò mà mỗi cá nhân đảm nhiệm dáp ứng mong đợi của nhiều người
-Vai trò gán: là vai trò do xã hội hay một nhóm xã hội gán cho cá nhân
- Vai trò tự chọn: là vai trò cá nhân thực hiện theo ý muốn
3/ Đặc trưng của vai trò xã hội
Downloaded by tran quang (quangsuphamhoak35@gmail.com)