nhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dược

nhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dược nhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dược nhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dượcnhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dượcnhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dượcnhiễm trùng và truyền nhiêm vi sinh đại học y dược

TS HOA TS HOÀØØØNG TIE NG TIE NG TIẾÁÁÁN MY N MY N MỸÕÕÕ

Đ ĐA A ẠÏÏÏI C I C I CƯƠ ƯƠ ƯƠNG NG

� TK21: WHO TK21: WHO đ đđđaaaáùùùnh gia nh gia nh giáùùù tha tha thàøøønh t nh t nh tự ự ựu no u no u nổåååi ba i ba i bậääät nha t nha t nhấááát cu t cu t củûûûa y ho a y ho a y họïïïc c

la làøøø ke ke kéùùùo da o da o dàøøøi tuo i tuo i tuổåååi tho i tho i thọïïï con ng con ng con ngườ ườ ười VN: 72,5 tu i VN: 72,5 tu i VN: 72,5 tuổ ổ ổiiii

� Y ho Y họïïïc the c the c thếááá gi gi giớ ớ ới i i đ đđđaaaãõõõ đđđđaaaẩåååy lu y lu y lùøøøi nhie i nhie i nhiềàààu be u be u bệääänh ta nh ta nh tậääät va t va t vàøøø t t tư ưưửûûû vong vong

do ca do cáùùùc be c be c bệääänh NT va nh NT va nh NT vàøøø TN ga TN ga TN gâââây ra (Lao, y ra (Lao, y ra (Lao, đ đđđaaaậäääu mu u mu u mùøøøa, SBL a, SBL a, SBL… … …) ).

� Th Thự ự ực te c te c tếááá: Be : Be : Bệääänh NT & TN va nh NT & TN va nh NT & TN vẫãããn la n la n làøøø nguye nguye nguyêââân nha n nha n nhâââân ch n ch n chíííính ga nh ga nh gâââây y

ne nêââân be n be n bệääänh ta nh ta nh tậääät va t va t vàøøø t t tư ưưửûûû vong vong vong ơ ơơởûûû ca ca cáùùùc n c n c nướ ướ ước c c đ đđđang pha ang pha ang pháùùùt trie t trie t triểååån n.

� S Sự ự ự tro tro trổåååi da i da i dậäääy cu y cu y củûûûa ca a ca a cáùùùc be c be c bệääänh NT & TN trong vo nh NT & TN trong vo nh NT & TN trong vòøøøng 20 na ng 20 na ng 20 năêêêm m

tr trơ ơơởûûû la la lạïïïi i i đ đđđaaaâââây: HBV, HIV, SARS, H5N1, HPV, EBOLA y: HBV, HIV, SARS, H5N1, HPV, EBOLA y: HBV, HIV, SARS, H5N1, HPV, EBOLA… … …

Be Bệääänh NT & TN va nh NT & TN va nh NT & TN vẫãããn th n th n thự ự ực s c s c sự ự ự la la làøøø mo mo mộääät trong nh t trong nh t trong nhưưưữõõõng ng

va vấááán n n đđđđeeeềààà s s sứ ứ ức kho c kho c khỏûûûe toa e toa e toàøøøn ca n ca n cầàààu nghie u nghie u nghiêâââm tro m tro m trọïïïng ma ng ma ng màøøø con ng con ng con ngườ ườ ười i pha phảûûûi kho i kho i khôâââng ng ng ng ng ngừ ừ ừng ng ng đđđđoooốááái pho i pho i phóùùù!! !!

I NHIE I NHIỄÃÃÃM TRU M TRU M TRÙØØØNG NG

1 1.Đ Đ Địịịịnh ngh nh ngh nh nghĩĩĩĩa aaa

NT la NT làøøø 1 danh t 1 danh t 1 danh từ ừ ừ chung du chung du chung dùøøøng ng ng đ đđđeeeểååå ch ch chỉỉỉỉ s s sự ự ự xa xa xââââm nha m nha m nhậäääp cu p cu p củûûûa a

1 VSV (VK, viru 1 VSV (VK, virúùùùt, KST, vi na t, KST, vi na t, KST, vi nấááám m m… … …) va ) va ) vàøøøo c o c o cơ ơơơ the the thểååå va va vàøøø pha pha phảûûûn n

ứ ứng cu ng cu ng củûûûa mo a mo a môâââ c c cơ ơơơ the the thểååå đ đđđoooốááái v i v i vớ ớ ới s i s i sự ự ự hie hie hiệäään die n die n diệäään va n va n vàøøø đ đđđoooộäääc to c to c tốááá cu cu củûûûa a VSV.

Qua Quáùùù tr tr trìììình NT la nh NT la nh NT làøøø 1 qua 1 qua 1 quáùùù tr tr trìììình t nh t nh tươ ươ ương ta ng ta ng táùùùc gi c gi c giư ưưữõõõa 1 be a 1 be a 1 bêââân la n la n làøøø

VSV gb, 1 be, 1 bêââân la n la n làøøø CT trong nh trong như ưưữõõõng ng ng đ đđđie ie iềàààu kie u kie u kiệäään nha n nha n nhấááát t t đị đị định nh

cu củûûûa a MT chung quanh

Bie Biểåååu hie u hie u hiệäään va n va n vàøøø tie tie tiếááán trie n trie n triểååån cu n cu n củûûûa be a be a bệääänh NT phu nh NT phu nh NT phụïïï thuo thuo thuộäääc va c va c vàøøøo 3 o 3

ye yếáááu to u to u tốááá::::

�VSV ga VSV gâââây be y be y bệääänh (ma nh (ma nh (mầàààm be m be m bệääänh) nh)

�C CƠ Ơ Ơ THE THE THỂÅÅÅ ky ky kýùùù chu chu chủûûû

�MO MÔÂÂÂI TR I TR I TRƯƠ ƯƠ ƯỜØØØNG chung quanh (hoa NG chung quanh (hoa NG chung quanh (hoàøøøn ca n ca n cảûûûnh thie nh thie nh thiêââân nhie n nhie n nhiêââân, n, n, đ đđđie ie iềàààu u kie kiệäään Kt-Xh, la n Kt-Xh, la n Kt-Xh, làøøøm vie m vie m việäääc, sinh hoa c, sinh hoa c, sinh hoạïïïtttt… … …))))

2.VSV ga 2.VSV gâââây be y be y bệääänh nh

�>100 loa >100 loàøøøi VSV pho i VSV pho i VSV phổååå bie bie biếááán co n co n cóùùù kha kha khảûûû na na năêêêng gb, trong ng gb, trong ng gb, trong đ đđđoooóùùù co co cóùùù 1 1

so sốááá VSV co VSV co VSV cóùùù kha kha khảûûû na na năêêêng to ng to ng tồàààn ta n ta n tạïïïi trong CT nhie i trong CT nhie i trong CT nhiềàààu na u na u năêêêm, tha m, tha m, thậäääm m

ch chíííí suo suo suốááát t t đờ đờ đời. i.

�Co Cóùùù ha ha hàøøøng tra ng tra ng trăêêêm ca m ca m cáùùùc loa c loa c loàøøøi VSV kha i VSV kha i VSV kháùùùc co c co c cóùùù kha kha khảûûû na na năêêêng gb ng gb

nh như ưưưng hie ng hie ng hiếááám ga m ga m gặëëëp ppp

BaBằèèèng ca ng ca ng cáùùùch na ch na ch nàøøøo xa o xa o xáùùùc c c đị đị định nh nh đượ đượ được VSV na c VSV na c VSV nàøøøo gb va o gb va o gb vàøøø VSV na VSV na VSV nàøøøo o kho khôâââng gb ? ng gb ?

2.1.Xa 2.1.Xáùùùc c c đị đị định 1 VSV ga nh 1 VSV ga nh 1 VSV gâââây be y be y bệääänh nh

@ @ Đ Đ Địịịịnh nh nh đ đđđeeeềààà Koch (1884) Koch (1884)

Mo Mộääät VK t VK t VK đượ đượ được coi la c coi la c coi làøøø gb khi no gb khi no gb khi nóùùù đượ đượ được t c t c tììììm tha m tha m thấáááy trong sang y trong sang

th thươ ươ ương cu ng cu ng củûûûa ca a ca a cáùùùc c c c c cơơơơ the the thểååå b b bịịịị cu cu cùøøøng 1 loa ng 1 loa ng 1 loạïïïi be i be i bệääänh nh.

VK na VK nàøøøy pha y pha y phảûûûi i i đượ đượ được ca c ca c cấáááy va y va y vàøøø thua thua thuầàààn khie n khie n khiếááát qua nhie t qua nhie t qua nhiềàààu u u đờ đờ đời va i va i vàøøø

ga gâââây y y đượ đượ được mo c mo c môâââ h h hìììình be nh be nh bệääänh th nh th nh thự ự ực nghie c nghie c nghiệäääm tre m tre m trêââân n n đđđđoooộäääng va ng va ng vậääät v t v t vớ ớ ới i canh ca canh cấáááy thua y thua y thuầàààn khie n khie n khiếááát na t na t nàøøøy y.

TTTTừ ừ ừ đđđđv th v th v thíííí nghie nghie nghiệäääm pha m pha m phâââân la n la n lậäääp la p la p lạïïïi i i đượ đượ được VK gb no c VK gb no c VK gb nóùùùi tre i tre i trêââân n.

Đ Đie ie iểåååm ha m ha m hạïïïn che n che n chếááá: ch : ch : chưưưưa ne a ne a nêâââu u u đượ đượ được c c đđđđaaaầààày y y đđđđuuuủûûû t t tíííính nh nh đđđđoooộäääc l c l c lự ự ực va c va c vàøøø

th thự ự ực te c te c tếááá kho kho khôâââng pha ng pha ng phảûûûi VK na i VK na i VK nàøøøo cu o cu o cũõõõng co ng co ng cóùùù the the thểååå nuo nuo nuôâââi ca i ca i cấáááy y y đượ đượ đượcccc

@ @ Đ Đ Địịịịnh nh nh đ đđđeeeềààà Koch pha Koch pha Koch phâââân t n t n tư ưưửûûû (Falkow 1988) (Falkow 1988)

Kie Kiểåååu h u h u hìììình hoa nh hoa nh hoặëëëc t c t c tíííính cha nh cha nh chấááát kha t kha t khảûûûo sa o sa o sáùùùt co t co t cóùùù lie lie liêââân he n he n hệäää đđđđeeeếááán nh n nh n nhưưưữõõõng ng tha thàøøønh vie nh vie nh viêââân sinh be n sinh be n sinh bệääänh cu nh cu nh củûûûa gio a gio a giốáááng hoa ng hoa ng hoặëëëc nh c nh c nhưưưữõõõng do ng do ng dòøøøng gb ng gb

cu củûûûa loa a loa a loàøøøi i.

Ba Bấááát hoa t hoa t hoạïïït gen lie t gen lie t gen liêââân he n he n hệäää v v vớ ớ ới i đđđđoooộäääc l c l c lưưưưc c se sẽõõõ da da dẫãããn n n đđđđeeeếááán s n s n sự ự ự gia gia giảûûûm m đđđđoooộäääc l c l c lự ự ực hay t c hay t c hay tíííính sinh be nh sinh be nh sinh bệääänh nh.

S Sự ự ự đđđđoooộääät bie t bie t biếááán ng n ng n ngượ ượ ược cu c cu c củûûûa gen la a gen la a gen làøøøm phu m phu m phụïïïc ho c ho c hồààài t i t i tíííính sinh be nh sinh be nh sinh bệääänh nh.

2.2.Ca 2.2.Cáùùùc ye c ye c yếáááu to u to u tốááá đ đđđoooộäääc l c l c lự ự ực cu c cu c củûûûa VSV gb a VSV gb

� Đ Đo ooộäääc l c l c lự ự ực cu c cu c củûûûa VSV gb a VSV gb: la : làøøø hie hie hiệäään t n t n tượ ượ ượng sinh va ng sinh va ng sinh vậääät ho t ho t họïïïc ra c ra c rấááát t

ph phứ ứ ức ta c ta c tạïïïp v p v p vìììì no no nóùùù v v vừ ừ ừa d a d a dự ự ựa va a va a vàøøøo to o to o tổååå ch ch chứ ứ ức cu c cu c củûûûa CT a CT a CT đ đđđeeeểååå ta ta tăêêêng ng sinh v sinh vừ ừ ừa la a la a làøøøm gia m gia m giảûûûm s m s m sứ ứ ức c c đ đđđeeeềààà kha kha kháùùùng cu ng cu ng củûûûa CT a CT.

� Kho Khôâââng co ng co ng cóùùù VSV cu VSV cu VSV cùøøøng nh ng nh ng như ưưữõõõng ng ye yếáááu to u to u tốááá đ đđđoooộäääc l c l c lự ự ực c cu củûûûa no a no a nóùùù se se sẽõõõ kho khôâââng co ng co ng cóùùù be be bệääänh nhie nh nhie nh nhiễãããm tru m tru m trùøøøng ng.

Ca Cáùùùc ye c ye c yếáááu to u to u tốááá đ đđđoooộäääc l c l c lự ự ực cu c cu c củûûûa VSV a VSV

Loa Loạïïïi VSV i VSV

� Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV co i VSV co i VSV co ùùùù kha kha kha ûûûû na na na êêêêng gb cho nhie ng gb cho nhie ng gb cho nhie ààààu loa u loa u loa ïïïïi i i Đ Đ Đ V V ((((Y.pestis gb cho ng gb cho ngườ ườ ười va i va i vàøøø chuo chuo chuộääät, viru t, viru t, virúùùùt da t da t dạïïïiiii… … …); Co ); Co ); Cóùùù loa loa loạïïïi i VSV ch VSV chỉỉỉỉ gb cho ng gb cho ng gb cho ngườ ườ ười ( i (HBV… … ) )

� Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV khi xa i VSV khi xa i VSV khi xââââm nha m nha m nhậäääp va p va p vàøøøo CT la o CT la o CT làøøø co co cóùùù the the thểååå gb gb gb đượ đượ được c ngay ne ngay nếáááu CT ch u CT ch u CT chư ưưưa a a đượ đượ được mie c mie c miễãããn d n d n dịịịịch (s ch (s ch (sơ ơơởûûûi, thu i, thu i, thủûûûy y y đ đđđaaaậäääuuuu… … …))))

� Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV gb co i VSV gb co i VSV gb cóùùù đ đđđie ie iềàààu kie u kie u kiệäään nh n nh n như ưưư khi CT gia khi CT gia khi CT giảûûûm s m s m sứ ứ ức c c đ đđđeeeềààà kha kháùùùng ( ng (Cocci th thườ ườ ường tru ng tru ng trúùùù ơ ơơởûûû đườ đườ đường ho ng ho ng hôâââ ha ha hấáááp tre p tre p trêââân co n co n cóùùù the the thểååå

ga gâââây vie y vie y viêâââm pho m pho m phổåååi sau khi b i sau khi b i sau khi bịịịị cu cu cúùùùm, s m, s m, sơ ơơởûûûi; i; VZV ta táùùùi hoa i hoa i hoạïïït t t đ đđđoooộäääng ng

gb Zona gb Zona… … …))))

� Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV co i VSV co i VSV cóùùù kha kha khảûûû na na năêêêng gb ng gb ng gb ơ ơơởûûû nhie nhie nhiềàààu c u c u cơ ơơơ quan kha quan kha quan kháùùùc c nhau (S.pneumoniae ga gâââây vie y vie y viêâââm pho m pho m phổåååi, vie i, vie i, viêâââm ma m ma m màøøøng na ng na ng nãõõõo, o, vie viêâââm tai gi m tai gi m tai giư ưưữõõõa); Co a); Co a); Cóùùù loa loa loạïïïi VSV ch i VSV ch i VSV chỉỉỉỉ gb cho 1 c gb cho 1 c gb cho 1 c ơ ơơơ quan quan ((((V.cholerae gb ta gb tảûûû) ).

� Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV ch i VSV ch i VSV chỉỉỉỉ gb khi ca gb khi ca gb khi cáùùùc VSV c VSV c VSV đ đđđoooốááái la i la i lậäääp b p b p bịịịị tie tie tiêâââu die u die u diệääät t trong khi b trong khi bìììình th nh th nh thườ ườ ường chu ng chu ng chúùùùng va ng va ng vẫãããn so n so n sốáááng co ng co ng cộäääng ng ng đ đđđoooồàààng v ng v ng vớ ớ ới i nhau trong CT (Du nhau trong CT (Dùøøøng KS la ng KS la ng KS lââââu nga u nga u ngàøøøy de y de y dễããã b b bịịịị loa loa loạïïïn khua n khua n khuẩååån n ruo ruộääät ga t ga t gâââây ne y ne y nêââân tie n tie n tiêâââu cha u cha u chảûûûy) y)

KhaKhảûûû na na năêêêng gb cu ng gb cu ng gb củûûûa ca a ca a cáùùùc loa c loa c loàøøøi VSV kho i VSV kho i VSV khôâââng gio ng gio ng giốáááng nhau ng nhau

So Sốááá l l lượ ượ ượng VSV ng VSV

VSV co VSV cóùùù cu cu cùøøøng ng ng đ đđđoooộäääc l c l c lự ự ực, so c, so c, sốááá l l lượ ượ ượng ca ng ca ng càøøøng nhie ng nhie ng nhiềàààu gb ca u gb ca u gb càøøøng na ng na ng nặëëëng ng

Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV ch i VSV ch i VSV chỉỉỉỉ ca ca cầàààn so n so n sốááá l l lượ ượ ượng ng ng íííít cu t cu t cũõõõng ng ng đ đđđuuuủûûû gb ( gb (Shigella ch chỉỉỉỉ

ca cầàààn 10 n 10 2 222 VK, lie VK, liềàààu ga u ga u gâââây nhie y nhie y nhiễãããm cu m cu m củûûûa a HBV tha thấáááp ppp… … …) ).

Co Cóùùù loa loa loạïïïi VSV ca i VSV ca i VSV cầàààn pha n pha n phảûûûi so i so i sốááá l l lượ ượ ượng nhie ng nhie ng nhiềàààu m u m u mớ ớ ới co i co i cóùùù the the thểååå gb gb

đượ được ( c (V.cholerae ca V.cholerae cầàààn 10 n 10 6666 – – – 10 10 8 VK).

Ye Yếáááu to u to u tốááá ba ba báùùùm d m d m díííính nh

Nh Nhờ ờ ờ ba ba báùùùm d m d m díííính ne nh ne nh nêââân VSV m n VSV m n VSV mớ ớ ới co i co i cóùùù the the thểååå xa xa xââââm nha m nha m nhậäääp va p va p vàøøøo CT va o CT va o CT vàøøø

gb (pili cu gb (pili củûûûa a E.coli, gp120 cu , gp120 củûûûa a HIV… …) ).

Đ Đoooộäääc to c to c tốááá

� Ngoa Ngoạïïïi i i đ đđđoooộäääc to c to c tốááá (Exotoxin)

Th Thườ ườ ường do VK Gr(+) tie ng do VK Gr(+) tie ng do VK Gr(+) tiếááát ra t ra

Td: Td: Đ Đ Đo ooộäääc to c to c tốááá ba ba bạïïïch ha ch ha ch hầàààu, Tetanospasmin, Botulism, u, Tetanospasmin, Botulism,

đ đđđoooộäääc to c to c tốááá ga ga gâââây y y đ đđđoooỏûûû, , , đ đđđoooộäääc to c to c tốááá ruo ruo ruộääätttt… …

� No Nộäääi i i đ đđđoooộäääc to c to c tốááá (Endotoxin)

Th Thườ ườ ường ng ng ơ ơơởûûû be be bêââân trong VK Gr(-) n trong VK Gr(-)

Td: Salmonella, Meningococcus…

Ba Bảûûûng pha ng pha ng phâââân bie n bie n biệääät Ngoa t Ngoa t Ngoạïïïi i i đ đđđoooộäääc to c to c tốááá va va vàøøø No No Nộäääi i i đ đđđoooộäääc to c to c tốááá

NGOA NGOẠÏÏÏI I I Đ Đ ĐO O ỘÄÄÄC TO C TO C TỐÁÁÁ NO NỘÄÄÄI I I Đ Đ ĐO O ỘÄÄÄC TO C TO C TỐÁÁÁ

Bảûûûn cha n cha n chấááát ho t ho t hóùùùa ho a ho a họïïïc: Protein c: Protein

Th Thườ ườ ường do VK Gr(-), ng do VK Gr(-), ng do VK Gr(-), íííít tha t tha t thấáááy y y ơ ơơởûûû VK Gr(+) VK Gr(+)

Ba Bảûûûn cha n cha n chấááát ho t ho t hóùùùa ho a ho a họïïïc: Lipopolysaccharide c: Lipopolysaccharide Qui

Qui đị đị định b nh b nh bơ ơơởûûûi plasmid i plasmid Qui Qui đị đị định b nh b nh bơ ơơởûûûi gen na i gen na i gen nằèèèm tre m tre m trêââân NST n NST

Kho

Khôâââng o ng o ng ổååån n n đị đị định nh nh ơ ơơởûûû T>60 T>60 0 000 C, de C, dễããã ma ma mấááát t t đ đđđoooộäääc c

ttttíííính, de nh, de nh, dễããã b b bịịịị pha pha pháùùù hu hu hủûûûy b y b y bơ ơơởûûûi tia t i tia t i tia tư ưưửûûû ngoa ngoa ngoạïïïiiii

trêââân 1 so n 1 so n 1 sốááá c c cơ ơơơ quan, co quan, co quan, cóùùù thu thu thụïïï the the thểååå tre tre trêââân tb n tb

Đ Đo ooộäääc t c t c tíííính t nh t nh tươ ươ ương ng ng đ đđđoooốááái ye i ye i yếáááu, ta u, ta u, táùùùc du c du c dụïïïng ng kho khôâââng co ng co ng cóùùù t t tíííính l nh l nh lự ự ựa cho a cho a chọïïïn, thu n, thu n, thụïïï the the thểååå (-) (-) Formol la

Formol làøøøm ma m ma m mấááát t t đ đđđoooộäääc t c t c tíííính nh nh nh nh như ưưưng co ng co ng còøøøn Kn n Kn

gia

giảûûûi i i đ đđđoooộäääc to c to c tốááá đ đđđeeeểååå chu chu chủûûûng ng ng ng ng ngừ ừ ừa aaa

Formol kho Formol khôâââng la ng la ng làøøøm ma m ma m mấááát t t đ đđđoooộäääc t c t c tíííính va nh va nh vàøøø kho khôâââng ng ng đ đđđie ie iềàààu che u che u chếááá đượ đượ được gia c gia c giảûûûi i i đ đđđoooộäääc to c to c tốááá Ga

Gâââây be y be y bệääänh nh nh đ đđđaaaặëëëc hie c hie c hiệäääu, kho u, kho u, khôâââng ga ng ga ng gâââây so y so y sốááátttt Kho Khôâââng gb ng gb ng gb đ đđđaaaặëëëc hie c hie c hiệäääu, hay ga u, hay ga u, hay gâââây so y so y sốááát, so t, so t, sốááácccc