Terpenoid TS Nguyễn Thành Trung ĐẠI HỌC Y DƯỢC TP HCM

Terpenoid 1 Terpenoid TS Nguyễn Thành Trung 2 Mục tiêu • Sau khi khóa học, học viên có khả năng • Cho ví dụ các phương pháp ly trích terpenoid • Phát biểu được những đặc trưng cơ bản của hợp chất terp.

1

TS Nguyễn Thành Trung

Mục tiêu

năng:

• Cho ví dụ các phương pháp ly trích terpenoid

• Phát biểu được những đặc trưng cơ bản của hợp chất terpenoid

• Cho ví dụ các chất terpenoid

• Phân loại terpenoid

• Cho ví dụ các loại sườn cơ bản của terpenoid

• Tìm ra được các đơn vị isopren trong công thức của terpenoid

Tài liệu tham khảo

Đại cương về terpenoid

• Định nghĩa (theo Kékulé và Wallach)

Phân loại terpenoid

n

Nguyên tắc “đầu - đuôi” (Ingold)

Đầu

Đuôi

Các mono-, sesqui-, di-, sesterterpen thường có các đơn vị

isoprene nối với nhau theo nguyên tắc đầu-đuôi

Ly trích terpenoid

• Phương pháp lôi cuốn hơi nước

• Nguyên tắc chung: Các chất có phân tử lượng nhỏ, dễ bay hơi thường dễ bị hơi nước lôi cuốn theo

• Đối tượng áp dụng: các hemiterpen, các monoterpen và các sesquiterpen (tinh dầu)

• Hạn chế của phương pháp: có sử dụng nhiệt độ, khó ly trích các terpen có hàm lượng quá thấp

Ví dụ chưng cất tinh dầu oải hương (lavender) quy mô nhỏ

Ví dụ chưng cất tinh dầu quy mô lớn

• Ép nguội

• Thường được áp dụng khi tinh dầu có hàm lượng cao trong nguyên liệu Ví dụ tinh dầu họ citrus (cam, chanh, quýt, bưởi)

Ví dụ hệ thống ép tinh dầu vỏ chanh trong công nghiệp

siêu tới hạn (Supercritical carbon dioxide)

• Đối tượng: đa số các terpen đều được

• Ưu điểm: không sử dụng nhiệt độ cao, ly trích tốt các chất có hàm lượng thấp

• Nhược điểm: tốn dung môi, lẫn nhiều chất không mong muốn

Tẩm trích bằng cách ngâm

Trích Soxhlet

Trích bằng CO2 siêu tới hạn

1 2

3 4

5

6 7

Monoterpen

• Sườn cơ bản p-mentan:

p-Mentan

Đầu isopren 1 Đuôi isopren 1

5 6

8 109

7

Mentol

OH

Ví dụ:

6

7 8

9 10

1

2

3 4

5

6 7

5

6 7

8 9 10

Sabinen (tùng)

Mirtenal (Eucalyptus globulus)

Tujon (cúc ngải)

Ví dụ:

Monoterpen

Teresantalol Nortricicloekasantala (11C) (gỗ đàn hương) (gỗ đàn hương)

Đầu isopren 1

Đuôi isopren 2 Đầu isopren 2

Đuôi isopren 1

24

Bài tập 1

• Câu 1: Cho biết CT của isopulegon:

Hãy chọn đáp án đúng nhất

A) Chất này là terpenoid vì có 10 C

B) Chất này là terpenoid vì có cấu tạo gồm 2 đơn vị

isopren nối với nhau theo nguyên tắc đầu-đuôi

C) Chất này không là terpenoid vì không được cấu tạo

6

8

10 9

O

• Câu 2: Cho biết CT của alcol fenchil:

Hãy chọn đáp án đúng nhất

Đơn vị isopren thứ 1 gồm các carbon sau (đơn vị

isopren thứ 2 gồm các carbon còn lại)

• Câu 3: Chọn đáp án đúng nhất

• A) Hợp chất (III) không thuộc nhóm terpenoid vì có 12 C

• B) (I), (II) và (III) là các terpen không cùng sườn cơ bản

• C) (I), (II), (III) và (IV) đều là các monoterpen

• D) Các hợp chất (I), (II) và (IV) đều có các đơn vị isopren nối với

nhau theo nguyên tắc đầu-đuôi

Sesquiterpen

Nerodiol (hoa cam, ylang ylang)

OH

1 2

3 4

Sesquiterpen

• Có 3 loại sườn cơ bản:

1 2

3 4

11

12

13 14

15

1

2 3

4 5

6 7

8 9

10

11

12 13

14 15

Bisabolan

Germacran

Humulan

Zingiberen (gừng)

 -Atlanton

(gỗ tuyết tùng)

O

Ví dụ:

Sườn naptalen Azulen Cariophilen

6 7

11

12

13 14

15

Eudesman (Selinan)

1 2 3 4

5 6

7

8 9

10

11 12

9

10 11

Sumbulen (rễ sumbul)

Diterpen

3,7,11,15-tetrametil hexadeca-2,10,14-trien-1,7,12-triol

(Bifurcaria bifurcata )

Diterpen

• Sườn naptalen

H

COOH H

H

9 10

11 12

9

11

13 15 16

17

• Sườn beyeran:

• Sườn abietan:

11 1

6

8 10

13

15 16

18 19

20

HOCH2 ent-Beyer-15-en-19-ol

Isopimara-7,15-dien-3 -ol

• Sườn dolabran:

• Sườn azorellan:

O

H HO

H

Tagalsins C

Azorellolid (R = O)

• Sườn labdan:

• Sườn clerodan:

O H

Hispanolone

1

O O

7

8

9 10

12 13

Salvinorin A

4 5

6 7 8

20

Kallolide A

Tasumatrols H (R = H)

Triterpen

Tetraterpen

Lycopen

Bài tập

• Chọn phát biểu đúng nhất

• A Hợp chất này là terpenoid vì có 20 carbon

• B Hợp chất này là terpenoid và thuộc nhóm diterpen

• C Các đơn vị isopren là:

(C13,C14,C15,C16,C17); (C12,C11,C18,C3,C4); (C4,C10,C9,C5,C6); (C1,C2,C20,C9,C8)

• D Các đơn vị isopren là:

(C13,C14,C15,C16,C17); (C12,C11,C18,C3,C4); (C2,C1,C20,C9,C8); (C7,C19,C6,C5,C10)

• E Cả B và D

Bài tập

• Chọn đáp án đúng nhất

A Cả 4 chất trên là terpenoid

B (I) và (IV) là monoterpen có sườn cơ bản p-mentan

C (III) là sesquiterpen có sườn cơ bản farnesan

D (II) là monoterpen có sườn cơ bản pinan