M â ĐẦU một nghi lễ khá phổ biến, có mặt trong hầu hết cộng đồng các tộc người ở khu vực Trường Sơn – Tây Nguyên nên có nhiều tác giả, nhà nghiên cứu đã tìm hiểu và giới Chương, NXB Khoa
Trang 1B à VN HÓA, TH THAO VÀ DU LàCH TR¯àNG ĐẠI HâC VN HÓA THÀNH PHÞ Hà CHÍ MINH
TÊN ĐÀ TÀI: Lß hái đâm trâu của ng°ái C¢ Tu ã tßnh Thừa Thiên
Hu ¿
MSSV: D21DL268
Trang 2M þC LþC
M â ĐẦU 2
1 Bßi c¿nh hãc thu¿t 2
2 Bßi c¿nh xã hái 2
3 Mÿc tiêu nghiên cứu 2
4 Ph°¢ng pháp nghiên cứu 3
N àI DUNG 3
1 Tổng quan vÁ lß hái đâm trâu của ng°ái C¢ Tu ã Thừa Thiên Hu¿ 3
1.1 Thời gian và địa điểm tổ chức 4
1.2 Diễn trình của lễ hội 5
2 Giá trá của lß hái đßi vßi ng°ái C¢ Tu ã Thừa Thiên Hu¿ 7
3 Ý nghĩa của lß hái đâm trâu đßi vßi ng°ái C¢ Tu ã Thừa Thiên Hu¿ 9
K ¾T LU¾N 9
TÀI LI àU THAM KH¾O 10
Trang 3M â ĐẦU
một nghi lễ khá phổ biến, có mặt trong hầu hết cộng đồng các tộc người ở khu vực Trường Sơn – Tây Nguyên nên có nhiều tác giả, nhà nghiên cứu đã tìm hiểu và giới
Chương, NXB Khoa học Xã hội (2004) đã giới thiệu một cách đầy đủ về lễ hội này Tại <Hội nghị Sinh viên Nghiên cứu Khoa học= lần thứ 6 của Đại học Đà Nẵng năm 2008, sinh viên Phạm Thị Thu Hân đã có bài nghiên cứu về <Lễ hội đâm trâu
Trong bài tiểu luận này, tiếp thu các công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trước để nghiên cứu về <Lễ hội đâm trâu của người Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên
hóa ấy đã được bảo lưu từ thế này sang thế hệ khác Một trong những giá trị văn hóa
đó nằm trong các lễ hội truyền thống Lễ hội đâm trâu của người Cơ Tu ở Thừa
của xã hội ngày nay đã quên đi dần các lễ hội truyền thống Vì vậy việc bảo tồn, phục hồi, phát huy rất cần thiết, chính những lí do đó, tôi đã chọn đề tài <Lễ hội đâm
Trang 4Mục tiêu đầu tiên của đề tài là tìm hiểu được những nét đặc trưng nhất về con người, mảnh đất, tín ngưỡng, đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Cơ Tu ở Thừa Thiên Huế Trên cơ sở đó, kết nối với lễ hội đâm trâu từ nguồn gốc, đặc điểm, các hoạt động đến giá trị văn hóa, ý nghĩa đối với đời sống tinh thần của người dân Thứ
trước những biến động của thời đại và văn minh thế giới, tránh làm mai một truyền
thống của ông cha
Phương pháp quan sát, thu thập và xử lý tài liệu: là phương pháp chủ yếu được
sử dụng trong đề tài bằng cách thu thập thông tin từ nhiều nguồn như Internet, sách, báo, người địa phương,…dưới nhiều hình thức khác nhau như văn bản, số liệu, đoạn phim, hình ảnh, truyền miệng, có liên quan đến đề tài Chúng sẽ được xử lý, chọn lọc để có những kết luận cần thiết về vấn đề Phương pháp thống kê, phân tích, tổng
truyền thống để từ đó đưa ra những giải pháp, cách khắc phục vấn đề trong phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đối với người dân tộc Cơ tu, con trâu là vật nuôi gần gũi với đời sống thường ngày và cũng là loài vật quan trọng, bởi đó chính là vật tế Giàng trong những ngày
người gửi lên gặp gỡ thần linh trong các buổi lễ." Trâu là biểu hiện quyền lực của làng bản, lễ hội đâm trâu là một trong những tín ngưỡng thần linh quan trọng của
Trang 5người Cơ Tu, là dịp để đồng bào chung vui, gặp gỡ nhau và dâng đầu trâu tế thần
niệm rằng, sau khi nhận lễ vật cúng của dân làng, các thần linh sẽ che chở cho họ, xua đổi ma rừng đi, dân làng không bị <chết xấu= nữa Vì vậy, họ thường tổ chức
Gươl… Lễ hội đâm trâu của người Cơ Tu còn có ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió
phúc…
1.1 Thời gian và địa điểm tổ chức
ở Thừa Thiên Huế không có thời gian cố định, cũng không được tổ chức thường niên Tùy vào tính hình kinh tế của người dân trong làng đó để tiến hành tổ chức Thường thì lễ hội sẽ được tổ chức sau khi mùa màng đã được thu hoạch xong, người
có lúc được tổ chức cùng ngày với ngày vui của đất nước – Tết độc lập Khi đó niềm vui của người dân sẽ nhân đôi Bên cạnh đó, nghi thức đâm trâu cũng sẽ xuất hiện trong lễ cúng của làng khi gặp thiên tai hay dịch họa quá lớn, gây ảnh hưởng nghiêm
làng Nơi đây có một cột X’nur (cây nêu) được trồng ở chính giữa X’nur là biểu tượng trung tâm của các hoạt động văn hóa cộng đồng của người Cơ Tu Xét về phương diện tinh thần, đây là chiếc cầu nối giữa thế giới con người và thế giới thần
thức X’nur được trang trí thành 3 phần: đế, thân và ngọn Phần đế và thân thường
là một khúc gỗ to dài khoảng 4-5m Phần ngọn là một ống lồ ô to để nối phần thân
Trang 6và ngọn, thường không trang trí họa tiết Thông thường, x’nur luôn được người Cơ
tu trang trí với họa tiết, hoa văn, màu sắc gần gũi thiên nhiên và con người, bao giờ cũng được dựng vào buổi sáng sớm Một cột x’nur dùng để cột con trâu được những người Cơ Tu lớn tuổi, am hiểu phong tục, tập quán, có kinh nghiệm, thể
là đen, trắng, đỏ, vàng, thể hiện tính thẩm mỹ và nghệ thuật điêu khắc truyền thống
niệm của người Cơ Tu, trong ý tưởng tạo hình, cột lễ là cách tái hiện dáng hình của
họ đưa đôi tay lên trời là tỏ lòng cầu xin hạt lúa của thần linh Cũng ngay giữa thân
hình ảnh vừa mang biểu tượng của no ấm vừa mang ý nghĩa phồn thực Trên đỉnh
đuôi trâu hay con gà sống mà già làng ném lên trên sau khi kết thúc nghi thức hiến sinh (đâm trâu) Người Cơ tu xem đây như là một cái bàn thờ, nơi đón nhận sinh khí
của đất trời, nơi thần linh tụ về hưởng thụ lễ vật và chứng giám các nghi lễ hiến sinh Ngoài ra còn nhiều thứ dùng để trang trí phụ họa cho cột x’nur là hai cây lồ ô cao
đó là các chùm tua rua như hoa và bông lúa, biểu trưng cho sự sinh sôi và phát triển
1.2 Diễn trình của lễ hội
Lễ hội thường được tổ chức hai ngày một đêm, trâu được dẫn từ chiều hôm trước và lễ đâm trâu chính sẽ diễn ra vào trưa hôm sau Để chuẩn bị cho một cuộc đâm trâu cũng phải mất hai ngày tùy lễ lớn hay nhỏ
Ngày đầu tiên là công tác chuẩn bị Mỗi người trong thôn làng đều đã họp và phân chia cho nhau từng công việc rõ ràng: chuẩn bị rượu cần, trâu, bò, gà, chặt cây
về dựng x’nur Việc chính là dựng cây x’nur rất công phu và tỉ mỉ Trước đó phải
Trang 7có lễ cúng trồng x’nur với lễ vật là một con gà Sau khi dựng xong cây x’nur, dân làng đem trâu đến và buộc vào để chuẩn bị cúng tế lên Giàng báo với thần linh và mời các ngài về chứng giám cuộc đâm trâu ngày mai Trước khi diễn ra nghi thức đâm trâu, già làng, người có uy tín trong cộng đồng, sẽ tổ chức cúng trâu tại sân
Gươl Người Cơ Tu gọi là dục t’rí Cúng dục t’rí được tiến hành một cách trang trọng
gồm: một con gà luộc chín, một xiên thịt heo nướng, một ống cá nướng, rượu tà vạk,
hôm đó, dân làng ăn uống, nhảy múa,nổi cồng chiêng suốt đêm, còn các già làng khóc tế trâu cả đêm như là một lễ tiễn trâu về với Giàng
đâm trâu Từng đoàn người đổ về từ khắp mọi nơi vây quanh vật tế trời Reo hò, nhảy múa trong tiếng cồng chiêng rộn rã Những người phụ nữ mặc đồ đẹp cùng
Người đâm trâu phải là người có uy tín trong làng và là người có những nhát đâm
lại tiếp tục đâm trúng Lúc này nó như điên tiết hơn trong tiếng reo hò không ngớt của những người dân bao quanh Chạy một vòng nữa thì nhát quyết định đã làm nó
Trang 8ngã quỵ và cuộc đâm trâu kết thúc Già làng cầm một con dao nhọn đâm vào cổ như
để thông báo với Giàng và thần linh đã hạ gục được vật tế thần Lúc này người ta túm đuôi và đầu trâu, vật sang một bên, tuyệt đối không để phía hông trâu bị đâm nằm xuống đất và đầu trâu không bao giờ nằm về phía cột x’nur vì như vậy là không
cũng được no đủ Những người tham dự lần lượt đến chỗ trâu tự lấy các loại bánh, cơm lam, chuối để ăn, máu trâu được họ bôi lên trán với ước nguyện sức khỏe luôn
trâu Trâu sau khi chết, được mổ thịt, chia phần cho các gia đình trong thôn Đầu trâu được treo ở vị trí chính giữa nhà Gươl để hồn trâu luôn ở lại và giúp dân làng
no ấm
sống mang cúng thần linh để báo tin trâu ngã quỵ thành công Cả con gà và đuôi trâu được những người già có uy tín nhất cầm và tung lên ném đúng vào chiếc phểu trêu đầu cột X’nur Dân làng reo vui, mừng cho điềm lành và thắng lợi rồi hân hoan mời khách quý lên nhà Gươl cùng nhau ăn, uống thỏa thích Trâu được đem xẻ thịt, tiết
được đem đi chế biến các món ăn truyền thống để đãi khách, số còn lại đem chia đều cho dân làng Mọi người quây quần bên nhau trong ngôi nhà Gươl uống rượu, hát lý, đánh chiêng, thổi kèn, múa tung tung da dá cả ngày và kéo dài đến hết đêm hôm đó Khi gà rừng cất tiếng gáy vang báo hiệu một ngày mới lại về trên núi rừng bao la và rộng lớn thì mọi người lần lượt ra về trong men say của tình hữu nghị và đoàn kết
Trang 92 Giá trá của lß hái đßi vßi ng°ái C¢ Tu ã Thừa Thiên Hu¿
với môi trường tự nhiên và nằm trong hệ thống lễ hội cổ truyền của Việt Nam do đó
nó cũng mang nhiều giá trị chung của lễ hội
sinh sống phổ biến của các đồng bào ở đây Trong điều kiện môi sinh như vậy, đòi hỏi cộng đồng phải gắn kết lại với nhau để các cuộc săn bắt diễn ra thành công và
khi đề cập đến văn hóa Cơ Tu Tính cộng đồng được biểu hiện qua việc cả làng cùng
ăn uống với nhau, ngay cả việc xẻ thịt trâu cũng chia lại cho mỗi gia đình một ít…
Vì lẽ đó, chính trong môi trường cộng đồng và bình đẳng ấy đã khơi dậy sự sáng tạo
có tính lan tỏa rộng Đó cũng là biểu hiện của truyền thống đoàn kết – phẩm chất tốt đẹp của người Việt Nam nói chung
lễ hội trong những nghi thức cúng bái cũng góp phần tô điểm vào vẻ đẹp ấy Và hơn
mang đậm nét văn hóa của dân tộc Cơ Tu nói riêng và cộng đồng các dân tộc thiểu
só vùng Trường Sơn – Tây Nguyên nói chung Tất cả vẽ nên một bức tranh tuyệt
Trang 10hảo, mang giá trị thẩm mĩ cao nên được lưu giữ đên ngàn đời sau Thông qua lễ hội
sáo, kèn và các bài hát đối đáp, múa tung tung da dã, nghệ thuật điêu khắc dân gian, trang trí dân gian (trang trí x’nur, trang phục) Nghệ thuật ẩm thực cũng được tái
giúp khuyến khích tài năng cộng đồng Tthông qua lễ hội sẽ phát hiện được những tài năng, năng khiếu của người Cơ Tu về những nhạc cụ của dân tộc mình cũng như cách đối đáp, nói lý – hát lý, sử dụng các loại nhạc cụ,…Là dịp để con người hội tụ
của mình về nhiều mặt, nhất là về các hoạt động văn hóa văn nghệ
Đây là chức năng đặc thù và cơ bản nhất trong lễ hội Bởi vì thông qua lễ hội các giá trị về văn hóa, lịch sử của cộng đồng được lưu truyền, làm sống lại sức mạnh có từ thuở cội nguồn của dân tộc, có tác dụng giao lưu, thưởng thức và tuyên truyền gìn
giữ những giá trị văn hóa của dân tộc đến thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong địa phương Thứ hai, chính lễ hội đã mang lại khoảng thời gian nhàn rỗi đáp ứng đời sống tinh thần Sau những ngày lao động vất vả người dân có thể tổ chức những hội, nhóm, câu lạc bộ,…trao đổi kinh nghiệm, học hỏi cũng như tham gia các lễ hội
Trang 11Lễ hội đâm trâu là kết quả của quá trình đúc kết truyền thống lịch sử, văn hóa,
dân tộc Cơ Tu Nghiên cứu lễ hội này giúp mọi người hiểu hơn về những lĩnh vực
đó, góp phần bảo lưu những nét tốt đẹp trong bản sắc văn hóa của dân tộc Đồng thời
biết gạt bỏ những cái lỗi thời, cản trở sự tiến bộ, phản khoa học, phản nhân văn, tăng cường hơn nữa mối quan hệ tốt đẹp giữa người với người, củng cố niềm tin và hy
nền văn hóa dân tộc, do đó cần được giữ gìn để truyền lại cho con cháu mai sau
1 Các trang tin điện tử https://vi.wikipedia.org/, https://vnexpress.net/, https://bnews.vn/, https://nghiencuulichsu.com/, http://vov4.vov.gov.vn/
Thiên Huế
xã hội, Hà Nội, 2004
1999