TIỂU LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ, KHỦNG HOẢNG TÀI CHÍNH Ở NGA NĂM 2014

Nguồn cơn dẫn đến cuộc kh ng ho ng tài chính này c a Nga bắt nguồn từ b n thân n ớc Nga, một nền kinh tế dựa vào khai thác và xuất khẩu năng l ợng nên rất “nh y c m” tr ớc biến động c a

TR NGăĐẠI H C NGOẠIăTH ƠNG KHOA KINH T QU C T

Phùng Lan Ph ơng Linh 1314410109

M Ở Đ U

Nửa cuối năm 2014 chứng kiến sự kh ng ho ng nghiêm trọng c a nền kinh tế Nga, mà

c thể là thị tr ờng tài chính với biểu hiện rõ rệt nhất là sự gi m giá trị liên t c c a đồng

nội tệ Ruble

Nguồn cơn dẫn đến cuộc kh ng ho ng tài chính này c a Nga bắt nguồn từ b n thân n ớc Nga, một nền kinh tế dựa vào khai thác và xuất khẩu năng l ợng nên rất “nh y c m”

tr ớc biến động c a giá dầu thế giới và từ bên ngoài n ớc Nga với sự s t gi m m nh c a giá dầu thô trên toàn cầu, các lệnh trừng ph t c a ph ơng Tây với Nga bắt nguồn từ xung đột giữa Nga với ph ơng tây trong vấn đề Ukraine và Crimea

Bài tiểu luận sẽ tìm hiểu rõ hơn về cuộc kh ng ho ng này c a Nga, diễn biến cuộc kh ng

ho ng và những tác động c a nó lên nền kinh tế Nga và thế giới, đặc biệt hơn là tìm hiểu thêm về những yếu tố địa chính trị sâu xa đằng sau cuộc kh ng ho ng

M C L C

1 Nguyênănhânăd năđ năkh ngăho ngătàiăchínhăNgaă2014 1

1.1 Sựăs tăgi măc aăgiáăd u 1

1.1.1 Tại sao giá dầu giảm 3

1.2 L nhăc măv năkinhăt ăc aăMỹăvàăEU 4

2 Di năbi năcu căkh ngăho ngătàiăchínhăNgaă2014 5

2.1 Từăthángă7/2014ăậ 10/2014 5

2.2 Từăđ uăthángă10/2014ăậ 11/2014 7

2.3 Từăthángă12/2014ăđ năh tănĕmă2014 8

3 H uăqu ăc aăcu căkh ngăho ngătàiăchínhăNgaă2014 10

3.1 Đ iăv iăn căNga 10

3.1.1 Ngành năng lượng 10

3.1.2 Ngành bán lẻ 10

3.1.3 Thị trường tài chính 11

3.2 Đ iăv iăth ăgi i 12

3.2.1 Ngành năng lượng 12

3.2.2 Tài chính quốc tế 13

3.2.3 Thương mại quốc tế 13

TÀIăLI UăTHAMăKH O 15

N IăDUNG

Có hai nguyên nhân chính dẫn đến cuộc kh ng ho ng tài chính ở Nga, đó là do sự s t

gi m giá dầu khiến cho tình hình xuất khẩu năng l ợng – ngành công nghiệp x ơng sống

c a Nga bị nh h ởng nặng nề, kết hợp với các lệnh trừng ph t c a châu Âu nhằm vào Nga sau các sự kiện ở Ukraine làm cho niềm tin c a các nhà đầu t ở Nga gi m sút, đồng Ruble mất giá nhanh, gây kh ng ho ng tài chính nghiêm trọng

Hiện nay tính theo quy mô từng quốc gia, Nga là n ớc đứng đầu về xuất khẩu dầu

mỏ, trên c rập Xê út – quốc gia hùng m nh nhất ở vùng vịnh Tuy nhiên càng ph thuộc vào xuất khẩu dầu mỏ, các n ớc này càng nh y c m với những thăng trầm c a giá dầu Chính vì thế, sự s t gi m c a giá dầu có tác động vô cùng lớn với Nga và là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cuộc kh ng ho ng tài chính c a Nga cuối năm 2014

Hình 1: Bi ểuàđồ giá dầuàtro gà ă à 4à– Nguồn: Reuters

Từ đỉnh cao 115 USD mỗi thùng vào tháng 6 năm 2014, chỉ trong vỏn vẹn nửa năm, giá dầu đư xuống mức thấp kỉ l c 60 USD một thùng vào tháng 12 năm 2014, gi m đến 50% giá trị

Đợt gi m giá dầu này đư tác động rất lớn đối với Nga, vì kho ng một nửa doanh thu c a chính ph Liên bang Nga đ t đ ợc từ việc bán dầu hỏa và khí đốt Nền kinh tế Nga đư quá tập trung vào việc khai thác dầu mỏ đ a đến việc gây thiệt h i cho các ho t động kinh tế khác

Ng ời bị thiệt h i là nhà s n xuất, các quốc gia và chính ph ở đây chính là Nga Nếu giá dầu Brent gi m xuống 60 USD/thùng, các n ớc OPEC sẽ mất hơn 300 tỷ USD trong số doanh thu 1 nghìn tỷ USD Đối với Nga, giá dầu mà n ớc này cần để cân bằng ngân sách là 105 USD/ thùng Mỗi 1 dollar giá dầu gi m sẽ khiến n ớc này mất đi 2 tỉ USD lợi nhuận, có nghĩa là với 60 USD một thùng, ví tiền c a chính ph đư bốc hơi 90 tỉ USD

Ng ời thắng chính là những n ớc nhập khẩu dầu mỏ Nền kinh tế thế giới nói chung sẽ có đ ợc một kho n tiền t ơng đ ơng ch ơng trình nói lỏng định l ợng khổng

lồ, giúp đẩy nhanh tăng tr ởng kinh tế Giá dầu gi m sẽ mang l i một kho n “trời cho” 1,8 tỷ USD mỗi ngày

Chính sự s t gi m m nh c a giá dầu đư phơi bày nhiều điểm yếu c a nền kinh tế Nga các nhà đầu t trở nên quan ng i cho nền kinh tế và tháo ch y khỏi Nga, khiến cho đồng Ruble rớt giá th m h i Cú shock này khiến ng ời dân ho ng lo n và liên t c tìm cách bán đồng Ruble để trữ vàng và ngo i tệ, càng làm cho nền kinh tế thêm tồi tệ hơn

• Niềm tin c a các nhà đầu t với nền kinh tế Nga gi m sút, bán tháo tài s n ở Nga

c a họ, gây ra sự suy gi m giá trị c a đồng rúp Nga

• Thị tr ờng chứng khoán chứng kiến mức gi m lớn

• Kho n nợ c a chính ph tăng vọt

• Các công ty dầu khí thua lỗ nặng

• Standard & Pour xếp h ng tài chính kinh tế Nga là “rác” ở mức BB+ với triển vọng tiêu cực

1.1.1 Tại sao giá dầu giảm

Một lí do c a sự s t gi m giá dầu liên t c vừa rồi là cung dầu mỏ tăng lên trong khi nhu cầu l i gi m

Cầu dầu mỏ c a thế giới đang gi m trong bối c nh các quốc gia đang tìm cách khai thác các nguồn năng l ợng thay thế cho dầu mỏ và sức ép từ các hiệp định cam kết

b o vệ môi tr ờng

Về phía cung, Thời gian gần đây, t i Mỹ “cuộc cách m ng dầu khí đá phiến” đang

đ ợc triển khai rầm rộ Từ 1 n ớc nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Mỹ đư trở thành n ớc

s n xuất dầu lớn thứ 3 c a toàn cầu Hiện nay, l ợng khai thác dầu thô c a Mỹ đư đ t mức 8,7 triệu thùng/ngày (chỉ đứng sau Nga - trên 10 triệu thùng/ngày và Saudi Arabia - gần 10 triệu thùng/ngày).Theo dự báo, nếu vẫn với đà tăng tr ởng nh hiện nay, chỉ sau kho ng 5 năm nữa, Mỹ sẽ v ợt rập Xê út và rất có thể sẽ “qua mặt” c Nga Chính vì lỦ

do này mà “V ơng quốc dầu mỏ” đư “mất ăn mất ng ”

Theo luật c a Mỹ, việc xuất khẩu dầu thô ra khỏi lưnh thổ n ớc này hiện vẫn bị cấm, vì vậy tất c l ợng dầu khai thác đ ợc đư và sẽ làm bưo hòa thị tr ờng nội địa Tuy nhiên, nếu luật này đ ợc Mỹ dỡ bỏ, có thể chính Mỹ sẽ tiếm thị phần từ tay rập Xê út Điều này khiến quốc gia dầu mỏ trở nên lo ng i và buộc n ớc này ph i hành động để đẩygiá dầu thô xuống

Giá 1 thùng dầu c a Mỹ khai thác từ đá phiến hiện nay dao động từ 80-85USD/ thùng Mức giá xuất khẩu thấp (d ới 90USD/thùng) sẽ làm cho các dự án dầu khí đá phiến c a Mỹ gặp khó khăn Đầu t vào lĩnh vực này sẽ không còn hấp dẫn và vì vậy

gi m cơ hội để Mỹ trở thành n ớc xuất khẩu dầu mỏ

Có lẽ do những áp lực c nh tranh và giành giật thị tr ờng đư khiến Saudi Arabia

ph i hành động bằng biện pháp h giá xuất khẩu Số liệu thống kê cho thấy, l ợng khai thác c a n ớc này trong tháng 8 là 9,6 triệu thùng/ngày, sang tháng 9 con số này đư là 9,7 triệu thùng/ngày

OPEC sẽ không gi m s n l ợng ngay c khi giá dầu đang ở mức 60 USD/thùng, thậm chí xuống đến 40 USD/thùng Nghĩa là dầu mỏ c a Nga nếu muốn có ng ời mua

ph i chấp nhận h thấp đến mức có thể h y ho i nền kinh tế nội địa n ớc này.Cũng cần

ph i thấy rằng, nhiều quốc gia vùng vịnh trong OPEC là đồng minh thân cận c a ng ời

Mỹ trong nhiều năm qua

Hơn nữa, việc OPEC ghìm giá dầu có khiến Mỹ bị nh h ởng thì cũng chỉ có ngành khai thác và s n xuất dầu khí đá phiến t m thời gánh chịu Trong khi đó, nền kinh tế

“kh ng lồ” với sức tiêu th dầu mỏ bậc nhất thế giới sẽ h ởng đ ợc lợi ích to lớn từ những can dầu bán “rẻ nh cho không” Thậm chí nhiều chuyên gia l c quan còn cho rằng nền kinh tế s n xuất c a Hoa Kì sẽ đ ợc dịp nhờ vào “giá đầu vào” bèo bọt có động lực v ơn lên m nh mẽ

Sau v sáp nhập c a Crimea, cuộc biểu tình c a các nhóm ng hộ Nga trong khu vực Donbass c a Ukraine leo thang thành một cuộc xung đột vũ trang giữa các lực l ợng ly khai c a cộng hoà nhân dân Donetsk và Lugansk nhân dân n ớc Cộng hòa và Chính ph Ukraine

Chính ph Mỹ và NATO cáo buộc về việc Nga bí mật đem vũ khí cho các lực l ợng

li khai ở khu vực miền Nam Ukraine và điều này là trái với tho thuận về việc tôn trọng

ch quyền và những vấn dề nội bộ c a các quốc gia Mỹ và Liên minh Châu Âu (EU) quyết định áp d ng lệnh trừng ph t kinh tế ba vòng với Nga

Biện pháp trừng ph t này c a ph ơng Tây áp đặt để đáp tr l i sự can thiệp c a Nga

t i Ukraine đư giáng một đòn m nh giáng vào nền kinh tế c a n ớc này Các lệnh cấm vận đư ngăn c n nguồn vốn từ bên ngoài ch y vào Nga, làm n ớc này không tiếp cận

đ ợc các nguồn cho vay quốc tế Những công ty và ngân hàng nằm trong diện trừng ph t

sẽ không đ ợc huy động vốn t i thị tr ờng châu Âu cũng nh không đ ợc bán cổ phiếu trên thị tr ờng EU

2 Di năbi năcu căkh ngăho ngătàiăchínhăNgaă2014

Diễn biến kh ng ho ng Nga tập trung ch yếu xoay quanh sự rớt giá nhanh và liên t c

c a đồng Ruble trong nửa sau c a năm 2014

Hình 2: T ỉ gi àtraoàđổi củaàđồng Ruble vớiàUSDàv àEuroà ă à 4à( gà aoà óà ghĩaàl àgi àtrị củaàđồng Ruble càng giảm) -

Nguồn: tổng hợp từ Exchange-rates.org

Giá dầu đột ngột gi m xuống chỉ còn 108 $/ thùng, kéo theo khởi đầu c a sự gi m giá

c a đồng Ruble

Cùng thời điểm đó, cuối tháng 7, châu Âu và Mỹ gia tăng các lệnh trừng ph t đối với Nga, đồng thời, Nga cũng đáp tr bằng cách cấm nhập khẩu nông s n từ châu Âu, khiến giá c t i Nga tăng vọt và đồng Ruble tiếp t c rớt giá Khi đó 34.31 Ruble đổi đ ợc 1 USD và 46.88 Ruble đổi đ ợc 1 Euro

Thế nh ng vào kho ng giữa tháng 8, con số này đư tăng lên 36.04 Ruble để mua 1 USD (gi m 5.04 %) và 49.2 ruble mua 1 Euro (gi m 4.95 %) Nh vậy trong vòng 1 tháng giá trị c a đồng tiền này đư gi m 5.04 % so với USD và 4.95% so với Euro

Từ tháng 7 đến đầu tháng 10 là kho ng thời gian mà đồng Ruble liên t c rớt giá rất nhanh và m nh so với các đồng tiền khác nh USD và Euro (tính đến đầu tháng 10, giá trị c a Ruble chỉ còn 84 % so với đầu năm)

Đối mặt với tình tr ng ruble biến động m nh, gi m giá trị liên t c, ng ời tiêu dùng Nga lập tức mất niềm tin vào đồng tiền này Xu h ớng c a họ là chuyển sang nắm giữ ngo i tệ và các tài s n có giá trị khác thay vì sử d ng Ruble

Nhu cầu đổi ngo i tệ tăng cao khiến các Ngân hàng c a Nga c n s ch ngo i tệ Thống

kê cho thấy vào tháng 7, dự trữ ngo i hối c a Nga là 410 tỉ USD nh ng đến đầu tháng 10

nó chỉ còn 397 tỉ USD Nghĩa là BOR Nga đư ph i chi ra 13 tỉ USD để cứu vưn đồng Ruble Kèm theo đó là các biện pháp tăng lưi suất từ 7 lên 8% nhằm ổn định tâm lí ng ời dân và ngăn dòng vốn c a các nhà đầu t ch y ra n ớc ngoài

Hình 3: Th ống kê dự trữ ngoại hối củaàNgaàtro gà ă àt iàkhóaà 4 - Nguồn: Business Insider Statistics

Với những ng ời không đổi đ ợc tiền ngoài ngân hàng, họ đổ xô đi mua đồ điện

tử hoặc các mặt hàng đắt tiền, sau đó thanh toán bằng thẻ ATM để “x ” ruble ra khỏi tài

kho n Dù vậy, nhiều ng ời dân vẫn giữ ruble và mong mỏi sự chuyển biến tích cực c a ruble vào năm 2015 Nh ng xu h ớng chung vẫn chọn không nắm giữ ruble

Tâm lỦ ho ng lo n và sự mất cân bằng giữa cung - cầu ngo i tệ khi mà USD càng tăng giá, ng ời dân Nga l i càng muốn nắm giữ chúng, khiến giá trị c a ngo i tệ càng tăng lên so với giá trị c a ruble

Giá dầu Brent giao đầu tháng 10 là 91 $ 1 thùng, tuy nhiên chỉ ch c ngày sau, giá dầu

đư gi m xuống chỉ còn 86 $ 1 thùng trong bối c nh Nga cần giá dầu ít nhất ở mức

100USD 1 thùng để cân bằng ngân sách Để cứu đồng Ruble, Ngân hàng trung ơng Nga BOR đư m nh tay chi nguồn dữ trự ngo i tệ, đầu tháng 10, trung bình mỗi ngày BOR

ph i chi ra 900 triệu USD để cứu Ruble, chỉ riêng ngày 3-10, dự trữ ngo i tệ đ ợc chi ra lên tới 980 triệu USD và 9/10 con số này là 866 triệu USD Với tốc độ mở kho dự trữ ngo i tệ nh vậy, chỉ trong nửa đầu tháng 10/2014, BOR công bố đư bán ra kho ng 12.95

tỉ USD để hỗ trợ đồng tiền c a n ớc này ớc tính con số này đư tăng đến 30 tỉ USD theo thống kê cuối tháng, gi m từ 409.224 tỉ USD đầu tháng xuống còn 383.283 tỉ USD Lưi suất vẫn duy trì ở mức cao, trên 8%

Tháng 11

Ngày 5/11, BOR đánh tín hiệu sẽ th nổi tỉ giá cho thị tr ờng khi thông báo sẽ chỉ chi 350 triệu $/ngày, chỉ bằng 1/3 so với tr ớc đó

Ngày 10/11, Ngân hàng trung ơng Nga BOR tuyên bố th nổi tỉ giá, h y bỏ hành lang ngo i hối đối với giỏ ngo i tệ USD và Euro, đồng thời chấm dứt can thiệp vào thị

tr ờng ngo i tệ, giữ quyền can thiệp vào thị tr ờng tiền tệ bất kỳ khi nào xuất hiện nguy

cơ đe dọa ổn định tài chính Lí do đ ợc đ a ra là vì chế độ tỉ giá th nổi sẽ làm tăng hiệu

qu các chính sách tiền tệ c a BOR và ổn định giá c , chống ch y máu dòng vốn và gi m tác động c a giá dầu

C thể, trong việc chống l i tình tr ng ch y máu vốn Nga cần b o vệ dự trữ vàng

và ngo i tệ c a mình Dự trữ ngo i tệ 400 tỷ USD là khá lớn, tuy nhiên n ớc này cần một

lớp đệm để chống l i tình tr ng vốn ch y máu vốn Thay vì phung phí dự trữ ngo i hối để duy trì tỷ giá hối đoái, BOR Nga muốn duy trì tỷ giá này sao cho có thể ngăn chặn một

l ợng lớn tài s n bằng đồng ruble ch y ra n ớc ngoài - tình tr ng mà theo đánh giá c a Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) có thể lên tới 100 tỷ USD trong năm nay và ở mức cao trong năm tiếp theo

Về việc gi m tác động c a giá dầu Ngân sách Nga đ ợc hình thành dựa trên giá dầu Brent ở mức 100 USD/thùng Giá dầu hiện này dao động trong kho ng 84

USD/thùng Tuy nhiên, nếu quy giá dầu theo ruble, chúng ta có thể thấy hiện Nga thu về

từ mỗi thùng dầu (84 USD/thùng với tỷ giá kho ng 45 ruble/USD), không khác gì so với mức giá hồi đầu năm (110 USD/thùng với tỷ giá 33 ruble/USD)

Sau khi tuyên bố th nổi tỷ giá đồng Ruble ngay lập tức ch m xuống đáy giá trị

c a nó Đồng tiền này rớt giá nhanh đến nỗi ng ời dân bắt đầu ch p nh những b ng xác định tỷ giá khắp nơi trên Moscow Ngày 12/11/2014 , giá trị ruble lao dốc với tốc độ chóng mặt không còn theo từng ngày mà là từng phút, xuống tới mức thấp lịch sử (49 Ruble cho 1 USD và 60 Ruble cho một Euro)

Đồng thời, tháng 11 BOR đư tiếp t c tăng lưi suất cơ b n lên 9.2 %

Nhằm h n chế r i ro c a sự phá giá c a đồng tiền và l m phát gia tăng, ngày 15/12, Ngân hàng Trung ơng Nga BOR đột ngột tăng lưi suất cơ b n thêm 6.5%, từ 10.5% đến 17%/năm Tuy nhiên quyết định này c a BOR không đ để vực dậy đồng Ruble do hiện

t i tỉ giá dao động c a đồng Ruble quá lớn

Hình 4: Lãi suấtà ơà ản củaàNg àh gàtru gàươ gàNgaà ă à 4à– Nguồn: tradingeconomics |Bank of Russia

Ngày 16/12, Ruble từ mức thấp nhất 58 lên mức đỉnh điểm 80.1 Ruble/ USD trong khi chốt phiên ở mức 67.7 Ruble/ USD, đồng Ruble biến động từng phút

Nh vậy, tính đến cuối năm 2014, tỉ giá Ruble/ USD ở mức 61.15 Ruble/ USD, tức là giá trị c a nó đư gi m 83.96 % so với giai đo n đầu năm khi tỉ giá Ruble/ USD là 33.24 %

Nguồn dự trữ ngo i hối c a Nga chỉ còn ở mức 327.727 tỉ USD, chỉ còn kho ng

70 % so với hồi đầu năm

Lưi suất c a Nga cuối năm 2014 đ ợc ấn định ở mức 17% so với đầu năm là kho ng 5.3 % (tăng hơn 3 lần)

Nền kinh tế Nga đư thực sự bị giáng một đòn đau

3 H uăqu ăc aăcu căkh ngăho ngătàiăchínhăNgaă2014

Ch a rõ các biện pháp trừng ph t tr đũa lẫn nhau có giúp ích gì cho cuộc kh ng

ho ng ở Ukraine, nh ng thực tế đư cho thấy, chính ng ời dân Nga đang ph i đối mặt với nhiều khó khăn do tác động c a những biện pháp trừng ph t này mang l i

Lệnh cấm vận đư nh h ởng đáng kể đến s n xuất và tiêu dùng c a Nga Việc giá c sẽ tăng do tình tr ng thiếu h t và l m phát tăng, dẫn đến tiết kiệm gi m, tiền l ơng gi m và thất nghiệp gia tăng, hệ qu là chất l ợng cuộc sống c a ng ời dân Nga gi m sút, đặc biệt

là các gia đình trung l u và những ng ời Nga nghèo

3.1.1 Ngành năng lượng

Các công ty năng l ợng cũng không đứng ngoài cuộc kh ng ho ng này khi sự rớt giá c a đồng Ruble đư “cắt xén” lợi nhuận c a các công ty làm ăn với Nga Cổ phiếu c a Rosneft, công ty dầu lớn nhất c a Nga, đư lao dốc 25% trong năm 2014 do lợi nhuận chững l i khi giá dầu rớt th m Tập đoàn Total c a Pháp cũng đư ngừng kế ho ch liên doanh khai thác đá phiến với Công ty Lukoil c a Nga Các công ty năng l ợng khác nh Exxon Mobil cũng không ph i ngo i lệ

3.1.2 Ngành bán lẻ

Đ i gia ôtô Mỹ, Ford, là một trong những nhà chế t o xe hơi lớn nhất t i Nga và tập đoàn này đư c nh báo đà rớt giá c a đồng Ruble đang tác động xấu đến doanh thu c a hưng Trong khi đó, Volkswagen đổ thừa rằng căng thẳng chính trị đư khiến doanh số ôtô

l i Nga gi m 8% trong 6 tháng đầu 2014

McDonald’s, Adidas và các th ơng hiệu lớn cũng chịu nh h ởng không nhỏ từ các biện pháp trừng ph t Mối quan hệ l nh nh t giữa Mỹ và Nga đ ợc cho là nguyên nhân đằng sau việc Nga đóng cửa các nhà hàng c a McDonald's t i n ớc này Hưng thời trang thể thao Adidas c a Đức đang đóng cửa các cửa hàng và ngừng mở rộng ho t động

t i Nga do căng thẳng t i đây đư tác động đến chi tiêu c a ng ời dân và đà s t gi m c a đồng Ruble đư tác động xấu đến lợi nhuận T ơng tự, Coca-Cola cũng bị nh h ởng nặng