Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu Hiểu biết thêm về quá trình sự thay đổi không chỉ của hình tượng rồng qua các triều đại phong kiến Việt Nam, bên cạnh đó hiểu biết thêm về quá trình hì
Trang 1KHOA NGOẠI NGỮ
BÀI TIỂU LUẬN
ĐỀ TÀI: SO SÁNH HÌNH TƯỢNG RỒNG QUA CÁC TRIỀU ĐẠI PHONG KIẾN VIỆT NAM
SINH VIÊN: NGUYỄN THỊ THÙY DUNG
MSSV:20DH714537
SỐ TT: 9
Trang 2MỤC LỤC
Phần TỔNG QUAN 2
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Mục đính nghiên cứu đề tài 3
3 Phương pháp nghiên cứu 3
4 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu 3
Phần NỘI DUNG 4
Chương 1 : Lịch sử, nguồn gốc về rồng Việt Nam 4
Chương 2: Giới thiệu chung về rồng Việt Nam 4
Chương 3: Rồng thời Lý (thế kỉ XI- XII) 6
Chương 4: Rồng thời Trần( XIII- XIV) 8
Chương 5: Rồng thời Lê( Thế kỉ XVIII) 9
Chương 6: Rồng thời Trịnh- Nguyễn( Thế kỉ XVII) 11
Chương 7: Rồng thời Nguyễn(Thế kỉ XIX) 11
Phần KẾT LUẬN 14
MỘT SỐ HÌNH ẢNH RỒNG TIÊU BIỂU TRONG VĂN HÓA 15
TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
Trang 3Phần TỔNG QUAN
1 Lý do chọn đề tài
Đối với người Việt, con rồng đã ăn sâu vào tâm trí của mỗi người Bởi, rồng được xem là thủy tổ của dân tộc Người dân Việt dù đi bất cứ đâu vẫn tự hào mình là
“con rồng cháu tiên’’ Tuy nhiên hình tượng rồng chỉ mới được nghiên cứu trong điêu khắc hội họa, hình tượng rồng được sử dụng nhiều trong kiến trúc cung đình, chùa chiền, trong lễ phục vua chúa Vậy nên, em muốn tìm hiểu hình tượng rồng qua góc nhìn văn hóa
2 Mục đính nghiên cứu đề tài
Tìm hiểu, so sánh sự khác biệt của hình tượng rồng qua các triều đại phong kiến Việt Nam
3 Phương pháp nghiên cứu
Dựa vào các di tích lịch sử, các công trình kiến trúc, truyền thuyết, các tài liệu liên qua
4 Dự kiến kết quả sau khi nghiên cứu
Hiểu biết thêm về quá trình sự thay đổi không chỉ của hình tượng rồng qua các triều đại phong kiến Việt Nam, bên cạnh đó hiểu biết thêm về quá trình hình thành xây dựng đất nước bao đời của dân tộc ta của ông cha ta
Trang 4Ch ương 1 : ng 1 : L ch s , ngu n g c v r ng Vi t Nam ịch sử, nguồn gốc về rồng Việt Nam ử, nguồn gốc về rồng Việt Nam ồn gốc về rồng Việt Nam ốc về rồng Việt Nam ề rồng Việt Nam ồn gốc về rồng Việt Nam ệt Nam
“Từ xa xưa con Rồng đã có trong tâm thức, là vật tổ sùng bái của người Việt, nhiều huyền thoại về rồng, với biểu hiện linh thiêng Rồng là điểm hội tụ với
ý nghĩa vũ trụ và nhân sinh Người Việt có nguồn cội Lạc Hồng (Lạc Long Quân
và Âu Cơ) Rồng là biểu tượng vật linh trong tín ngưỡng văn hoá dân gian Rồng được sáng tạo thành hình tượng nghệ thuật và có mặt trong các thời kỳ nghệ thuật truyền thống của các vương triều tự chủ.
Người Việt sống tại vùng sông nước nên ngoài các loài chim, từ xưa họ đã tôn sùng cá sấu như một con vật linh thiêng, vì chúng đại diện cho sự trù phú và sức mạnh, thời kỳ này vùng đất người Việt sống còn rất nhiều cá sấu Họ đã thần thánh hóa loài cá sấu lên thành con Giao Long mà người Trung Hoa gọi sau này, một cách thức tô điểm cho hình hài con cá sấu nhiều chi tiết tưởng tượng và cũng nhiều ý nghĩa hơn Con rồng này tồn tại cùng tâm thức của người Việt trong suốt thời Văn Lang - Âu Lạc Rất có thể từ con Giao Long này mà người Trung Hoa đã vay mượn tạo ra con rồng Trung Hoa của họ Nhưng rồng của người Việt luôn có đặc điểm mang nhiều lông hơn hẳn và cách thể hiện lông, bờm khác biệt so với các nước châu Á khác tôn sùng sừng và uy nghiêm xa cách hơn.
Trong cả thiên niên kỉ bị đô hộ bởi chính quyền từ Trung Hoa, trong hoàn cảnh chung với các miền đất phương Bắc khác của chính sách Hán hóa, hình ảnh con rồng Việt Nam giao hòa với con rồng của người Hán, trong khi vẫn giữ bản sắc riêng khi con rồng của Việt mang giá trị phổ cập chứ không dành riêng cho giai cấp thống trị, quyền lực, người dân vẫn có thể dùng một phần của con rồng để trang trí Đến khi giành được độc lập, hình tượng con Rồng sáng tạo không chỉ mang tính ứng dụng trang trí trong Hoàng cung, các ngôi chùa, cung điện mà còn
có giá trị cái đẹp tạo hình Hình tượng Rồng phát triển ở các vương triều, mỗi thời đều có đặc điểm phong cách đặc trưng Cơ sở nhận diện hình tượng trên các phần thể hiện: Đầu rồng( mắt, mũi, miệng, râu, bờm, sừng); hình dáng thân Rồng (các khúc uốn lượn); các chi tiết( vây, đuôi, móng) và đối chiếu với niên đại di tích để xác định Rồng các thời.” (https://vi.wikipedia.org/wiki/Rồng_Việt_Nam)
Chương 2: Giới thiệu chung về rồng Việt Nam
Đối với dân tộc Việt Nam, rồng là con vật gắn liền với thực tại, đem lại mưa thuận gió hòa, đem lại sự màu mỡ, phì nhiêu cho đất đai Rồng được xem là một con vật linh thiêng, biểu trưng cho uy quyền và hạnh phúc Trong việc xây dựng cung điện, chùa đình, lăng tẩm đều được các nhà địa lý xem tới long mạch và được trang
Trang 5trí bởi rất nhiều rồng Trong chế độ phong kiến rồng có liên quan đến vua chúa như Long bào, nhiều địa danh sông núi cũng gắn liền với rồng như: Thăng Long, cầu Hàm Rồng, sông Cửu Long,
Rồng là biểu tượng của sự cao quý, của sức sống vĩnh hằng vầ sức mạnh vũ trụ nên hình tượng rồng được sử dụng nhiều trong kiến trúc cung đình, đình chùa, trang phục vua chúa, hình tượng con rồng cũng thay đổi theo dòng lịch sử và qua các triệu đại Việc xac định phong cách thể hiện cin rồng qua các thời kì sẽ là một căn cứ để xác định thời đại công trình kiến trúc nào đó
Trong thời đại phong kiến Việt Nam nối tiếp nhau cũng lấy hình tượng rồng làm biểu tượng cho thế lực và uy quyền của quân vương Do vậy hình tượng rồng khong ngừng sáng tạo và thay đổi kiểu dáng trong quá trình ấy rồng cũng luôn gắn
bó với dân tộc qua thời kì dựng nước và giữ nước
“Từ thời Lý, thời Trần, phong cách Rồng nhất quán hoặc tập trung rõ đặc trưng (ở đầu và khúc uốn) Từ thời Nhà Lê sơ, Mạc đến thời Nguyễn hình tượng Rồng phát triển rực rỡ với nhiều tư thế đa dạng là biểu tượng dân tộc Nét tiêu biểu tập trung ở các di tích trung tâm Những văn bia phát triển, ta biết được xuất
xứ nội dung, niên đại là những giá trị để ta xác định thời đại các chạm khắc hình Rồng Các hình tượng Rồng thời sau một mặt kế thừa thời trước, mặt khác muốn tìm ra những cái riêng về phong cách của vương triều mình Những nét đặc trưng tiêu biểu của hình tượng Rồng ở các thời được nhận diện với sự so sánh, đối chiếu
để xác định phong cách nghệ thuật Hình Rồng mỗi vương triều đều có đặc điểm
và phong cách trong sự phát triển của nghệ thuật tạo hình truyền thống Nó không chỉ ở sử dụng mà còn là dấu ấn quan niệm thẩm mỹ, sắc thái dân gian mang đặc thù dân tộc
Nhìn chung, Rồng Việt Nam luôn có những mô-típ rõ ràng đặc trưng:
Rồng là con vật có sự kết hợp của nhiều loài vật khác nhau, cách giải thích phổ biến là 9 loài: đầu hổ, sừng hươu, mắt thỏ, tai bò, cổ rắn, bụng ếch, vây
cá chép, móng chim ưng, bàn chân của hổ
Thân rồng uốn hình rắn, hay gần như hình sin 12 khúc, đại diện
12 tháng trong năm, biểu trưng cho sự thay đổi thời tiết năm tháng, sự trù phú và phồn vinh của nền văn hóa nông nghiệp lúa nước Thân mềm mại uốn lượn thể hiện sự biến hóa và khả năng thay đổi, dịch chuyển thiên
nhiên của con rồng cai quản thời tiết, mùa màng Trên lưng có vây nhỏ liền mạch và đều đặn.
Trang 6 Miệng rồng luôn ngậm viên châu, trong khi ở Nhật Bản, Hàn
Quốc và Trung Quốc rồng hay cầm ngọc bằng chân trước Viên châu tượng trưng cho tính nhân văn, tri thức và lòng cao thượng Đầu rồng luôn hướng lên đớp lấy viên ngọc thể hiện tinh thần tôn trọng các giá trị nhân văn cao quý, theo đuổi sự uyên bác và tinh thần cao thượng.Đầu vuông, mõm rồng ngắn, mũi to nét mặt thông thái vui vẻ, đạo mạo không hề mang tính dọa nạt kiên cưỡng như rồng Trung Hoa hay Nhật Bản mõm dài, mũi nhỏ nhe nanh đầy dọa nạt.
Những điều ấy được đặt lên trên tất cả các giá trị khác kể cả sức mạnh và sự thống trị thường thấy của một con rồng phương Đông Toàn thân rồng toát lên uyển chuyển và một sức căng rất lớn từ cái vươn chân dài, đầu ngẩng cao, dáng đầu rực lửa thể hiện cho khí thế hừng hực muốn tiến chinh phục các giá trị văn minh nhất của phương Đông cổ đại.”
(https://vi.wikipedia.org/wiki/Rồng_Việt_Nam)
Hình tượng con rồng của người Việt Nam qua mỗi triều đại có một nét riêng biệt, có một phong cách riêng Điều đó thể hiện qua các tranh vẽ gốm sứ của các thời kì
Ch ương 1 : ng 3: R ng th i Lý (th k XI- XII) ồn gốc về rồng Việt Nam ời Lý (thế kỉ XI- XII) ế kỉ XI- XII) ỉ XI- XII)
Hình tượng Rồng thời Lý: Nhà vua Lý Thái Tổ, bắt đầu sự nghiệp chói sáng của mình trong tiến trình lịch sử của dân tộc bằng việc dời đô từ Hoa Lư(Ninh Bình)
ra Đại La và đặt tên Quốc đô là Thăng Long Đồng nghĩa với việc lấy rồng làm biểu tượng cho sức mạnh của vương triều và còn là sự thể hiện nội lực dồi dào, sức mạnh
to lớn của toàn dân tộc trên con đường xây dựng và giữ đất nước độc lập tự chủ hùng cường, bình đẳng với các quốc gia lân bang
“ Vua Thái Tông cho mở hàng quán chen chúc sát tới đền rất huyên náo Vua thấy đền cổ bèn sửa sang lại làm nơi thờ thần Đến đêm, thần hiển linh nổi trận gió bắc rất to các nhà bên đều đổ hết, chỉ còn đền thờ Vua mừng nói: “đó là thần Long Đỗ coi việc nhân gian”.” (https://vi.wikipedia.org/wiki/Long_Đỗ) Đất nước Đại Việt phải thịnh vượng là trên hết Cho nên không lấy làm ngạc nhiên khi đại
bộ phận các di vật thời Lý rồng được dùng làm biểu tượng của vương triều, cho dù dưới bất cứ hình thức nào, sử dụng vào mục đích gì
Biểu tượng rồng hàm chứa tính tư tưởng triết lí sâu sắc, mở ra phía trước tầm nhìn mênh mông kì vĩ Vì thế khi đặt rồng nhà Lý - Rồng Đại Việt trong mối tương quan với các rồng của nhiều quốc gia, thì rồng Việt là hiện tượng cực kì độc đáo từ hình thức đến nội dung thể hiện Sự độc đáo này không phải bỗng đâu mang đến mà thuộc về mạch nguồn trong vắt đầy sức sống của dân tộc có nền văn hóa bản địa
Trang 7không ngừng được tiếp nhận chắt lọc qua lớp địa tầng của thời gian, không gian ngàn năm Mạch nguồn đó đã nuôi dưỡng tâm hồn Việt phát triển phong phú hơn, trong sáng hơn, văn minh hơn để ta có quyền hãnh diện, tự hào mình vốn là con rồng cháu tiên vô cùng cao quý
Câu chuyện nguồn cuội của chúng ta mang đầy màu sắc huyền thoại còn cho chúng ta biết thêm nhiều điều lí thú.Tổ tiên ta vốn thông minh ngay từ cái thời khai sinh lập địa đã biết dúng phép “ tàng hình” mỗi khi xuống nước để lặn ngụp săn bắt hải sản là vẽ các hình hài kì lạ lên người để trị loài thủy quái hung giữ Tuy chỉ là những đường nét thô sơ, rối rít chưa được tổ chức xếp đặt chặt chẽ, nhưng qua đó đã gợi lên sự tư duy trừu tượng về một loài vật không biết thực hư thế nào Đến lúc con người phát triển về cả thể chất và trí tuệ cao hơn thì gọi những hình hài vẽ trên người
đó là rồng
Ở thời nhà Lý không ít các quốc gia vùng Á Đông cũng lấy rồng làm biểu tượng cho hoàng triều Vậy mà trong thế giới rồng đa dạng đó, rồng nhà Lý –rồng Đại Việt xuất hiện trong ngôn ngữ tạo hình không chỉ có một mà có mặt khắp nơi trên lãnh thổ Rồng được đặt trên nóc đình, chùa, cung điện gắn ở đầu hồi nơi ngoại thất, trên cổng để tôn vinh như một cử chỉ tình cảm cao quý nhất Rồng có mặt ở khắp nơi,
vì thế mà người Việt chẳng giống ai làm nên nét vẽ bản địa truyền thống, hình ảnh con rồng trong dân gian được truyền đời đời, kiếp kiếp nhưng mong được thịnh
vượng, sung sức cho người Việt để hun đúc tinh thần, ý chí Nghị lực vươn lên xây dựng cuộc sống Ngay cả trong những đêm dài nô lệ phong kiến phương bắc, hình ảnh
đó không bị phai mờ mà vẫn phát triển bền bỉ, mãnh liệt Chính vì lẽ đó để có được rồng nhà Lý – Rồng Đại Việt đạt tới cái chân, thiện mĩ như ta thấy, với cây nào quả
ấy còn gì phải luận giải, phải phân tâm nữa Có chăng ở mỗi thời mỗi khác, khi tự mình phát triển lên tầm cao sung mãn hơn về cả vật chất lẫn tinh thần Điều đặc biệt, khi nghiên cứu thấy rồng thời Lý có tính phật đó là điều kì diệu mà chưa hề thấy ở bất
cứ quốc gia lân bang nào thể hiện rồng như thế Phật tịnh ở rồng là sự giao thoa nhuần nhuyễn như một cơ thể thống nhất rồng với trời, cỏ cây, hoa lá, muôn thú, con người
Có cương, có nhu, giữa ảo và thật, có nước có lửa, âm dương ngũ hành, tương sinh tương đồng lung linh trong vũ trụ
Trang 8Rồng thời Lý
Nguồn:
https://vnexpress.net/rong-viet-nam-tu-khoi-nguon-den-hien-dai-2215388.html
Ngoài ra rồng thời lý còn tượng trưng cho ước mơ của cư dân trồng lúa nước nên luôn luôn được tạo trong khung cảnh của nước, của mây cuộn Rồng thời Lý la con vật mình dài như rắn, thân trơn nếu là con nhỏ, còn con lớn thì thân có vẩy và lưng có vây Thân rồng uốn cong nhiều vòng uyển chuyển theo hình “omega”, mềm mại và thoải nhỏ đần về phía đuôi Rồng có bốn chân mỗi chân có ba ngón cong nhọn Đầu rồng ngẩng cao, há miệng rộng với hai hàm rang nhỏ đang vờn đớp viên ngọc quý Từ mũi thoát ra mào rồng có dạng ngọn lửa, vì thế được gọi là mào lửa Trên trán rồng có một hình hoa văn hình chữ “S” cổ tự của chữ “lôi” tượng trưng cho sấm sét mây mưa Hình tượng rồng ngoài việc kết hợp với mây mưa thì cồn được kết hợp với hình tượng con phượng tạo thành căp long phựong thể hiện cuộc sống hạnh phúc, nội dung tư tưởng thẩm mĩ hình tượng rồng thể hiện rõ tính cách quyền quý bên cạnh tính cách dân gian đã dần bộc lộ tâm lí cộng đồng, tâm hồn khoáng đạt thanh cao, hàm chứa trí tuệ uyên bác Vương triều Lý kéo dài suốt 216 năm, hình tượng rồng có một phong cách độc đáo, và có kiểu dáng nhất quán, được quy định thống nhất mang tính vương triều Nhìn tổng thể rồng thời Lý tạo ra vẻ đẹp thẩm mỹ thuần khiết, cách điệu sống động như một tuyên ngôn độc lập có giá trị đến ngày nay về văn hóa của rồng Đại Việt
Ch ương 1 : ng 4: R ng th i Tr n( XIII- XIV) ồn gốc về rồng Việt Nam ời Lý (thế kỉ XI- XII) ần( XIII- XIV)
Hình tượng Rồng thời Trần: Rồng thời Trần tuy có kế thừa những yếu tố cơ bản của thời Lý với các đường cong tròn nối nhau, các khúc trước lớn khúc sau nhỏ dần
và kết thúc như đuôi rắn nhưng đã có những biến đổi về chi tiết
Trang 9Rồng thời Trần
Nguồn: https://www.pinterest.com/pin/1055599898646997/
Rồng thời trần có vẻ dũng mãnh hơn, đầy sức sống thân rồng mập uốn lượn không đều có vây, có vảy bụng chứ chưa có trên thân, đầu chỉ có hai bơm và chân ba móng … ẩn hiện sau rồng là mây Dạng chữ “S” mất dần đi hoạc biến dần thành con, đồng thời xuất hiện thêm hai chi tiết là cặp sừng và đôi tay Đầu rồng uy nghi và đường bệ với chiếc mào lửa ngắn hơn, thân rồng tròn lẳn, mập mạp nhỏ dần vè phía đuôi, uốn khúc nhẹ, lưng võng hình yên ngựa Đôi rồng có nhiều hình dạng khi thì đuôi thẳng và nhọn, khi thì xoắn ốc, các vẩy cũng đa dạng, có vẩy như có hình tròn nhiều cánh đều đặn, có vẩy chỉ là những nét cong nhẹ nhàng
Rồng thời Trần không chỉ mang hình ảnh tượng trương cho ươc muốn của cư dân trồng lúa nước nữa mà còn có cả sự uy nghiêm của đất nước, sự vững mạnh và cả
sự tôn kính của nhân dân với các đấng thiên tử( con trời) Vẻ đẹp hùng cường của đất nước Đại Việt so với các nước lân bang trong khu vực cũng như trên thế giới lúc bấy giờ Nhìn chung hình tượng rồng thời này không khác mấy so rồng thời Lý
Ch ương 1 : ng 5: R ng th i Lê( Th k XVIII ồn gốc về rồng Việt Nam ời Lý (thế kỉ XI- XII) ế kỉ XI- XII) ỉ XI- XII) )
Hình tượng Rồng thời Lê: Rồng thời Lê thay đổi hẳn Rồng không nhất thiết là con vật mình dài uốn lượn đều đặn nữa mà ở trong nhiều tưu thế khác nhau, đầu rồng
to, bờm lớn ngược ra sau, mào lửa trong tranh dân gian đông hồ , thay vào đó là một
Trang 10chiếc mũi to Thân rồng lượn hai khúc lớn, chân có năm móng quắp lại dữ tợn Rồng thời Lê tượng trưng cho quyền uy phong kiến Cũng chính từ thời đại này xuất hiện quan niệm tứ linh( bốn con vật thiêng) tượng trưng cho uy quyền của vương triều mà trong đó con rồng đứng đầu bậc tứ linh, ba con vật thiêng kia là lân (tượng trưng cho
sự thái bình và minh chúa), qui ( con rùa – tượng trưng cho sự bền vững của xã tắc)
và phụng (tượng trưng cho sự thịnh vượng của triều đại)
Ở thời Lê rồng kết hợp với phượng tạo ra sự thịnh vượng của đất nước phong kiến Trên đất nước cũng có nhiều địa danh nổi tiếng mang tên rồng như: Vịnh Hạ Long, cầu Hàm rồng, sông Cửu Long… Tuy hình dạng rồng có điểm khác so với rồng thời Lý nhưng về mặt ý nghĩa thì vẫn không thay đổi, nó vẫn là tượng trưng cho nguồn nước vì do điều kiện môi trường tự nhiên (địa lý- khí hậu) qui định Môi
trường sống của các cộng đồng dân cư nước Đại Việt ta là xứ nóng, mưa nhiều tạo nên những vùng đồng bằng nằm trong các lưu vực các con sông lớn Yếu tố nước quan trọng với người dân, vì vậy rồng có ý nghĩa đầu tiên là biểu tượng của nguồn nước – sự phong đăng, mùa màng bội thu Cả hai mặt hoạt động có lợi cũng như phá hoại của nước đều được cho là do rồng thúc đẩy
Cũng chẳng có gì là lạ khi những vị thần đầu tiên trong tín ngưỡng xa xưa của người Việt là những vị thần có liên quan tới nước Mùa màng bội thu hay không là phụ thuộc vào yếu tố nước , do đấy thần nước cũng chính là thần rồng Trong kí ức dân gian thần mưa và thần nước mang hình hài một con rồng to thường xuyên ra biển Đông hút nước mang vào đất liền tưới tắm cho đất đai Rồng là nguồn nước tưới cho đồng ruộng tốt tươi và giúp nhà nông hình thành kinh nghiệm dân gian: Rồng đen lấy nước thì nắng Rồng trắng lấy nước thì mưa… Được xem là vua của tạo sinh động vật, nên dễ hiểu rồng là biểu tượng của điềm lành, sự may mắn và tốt đẹp đối với dân tộc ta Tóm lại rồng thời này vẫn chủ yếu là hình tượng tượng trưng cho sức mạnh vương triều phong kiến