NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM

3119/BGDĐT-GDCN ngày 17 tháng 6 năm 2014 [12] về việc hướng dẫn phối hợp đểthực hiện giáo dục hướng nghiệp, đào tạo kĩ năng nghề nghiệp cho học sinh phổ thôngthì việc thực hiện giáo dục

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

TÊN ĐỀ TÀI:

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ

CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM

Mã số: C2021-27 Chủ nhiệm đề tài: Th.S Trần Thị Bích Diệp

Hà Nội, 2022

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA ĐỀ TÀI

1 Th.S Trần Thị Bích Diệp Chủ nhiệm đề tài ĐH Thủ Đô Hà NộiKhoa Sư phạm

-2 Th.S Vũ Thị Thu Hường Thư ký đề tài Khoa Sư

phạm-ĐH Thủ Đô Hà Nội

3 Th.S Trần Thị Thảo Thành viên đề tài ĐH Thủ Đô Hà NộiKhoa Sư

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ

1.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 7

1.2 Tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 11

1.2.2 Mục tiêu của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 14 1.2.3 Nội dung của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 14 1.2.4 Các hình thức tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 16 1.2.5 Quy trình tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 17 1.2.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 18

1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm 20

1.3.1 Định nghĩa kĩ năng và kĩ năng tham vấn nghề 20 1.3.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm 21 1.3.3 Các con đường phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm 30

1.4 Phát triển kĩ năng tham vấn nghề 32 1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO

2.1 Khái quát chung về khảo sát thực trạng 37

2.4 Các con đường phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm 55 2.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV khoa

Chương 3: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CỦA

3.1 Nguyên tắc đảm phát triển kĩ năng tham vấn nghề nghiệp của sinh viên sư

3.1.5 Nguyên tắc tập trung vào năng lực của sinh viên 60 3.1.6 Nguyên tắc coi trọng hoạt động thực hành, trải nghiệm 61

3.2 Biện pháp phát triển kĩ năng TVN của sinh viên sư phạm 61

3.2.1 Tích hợp năng lực giáo dục hướng nghiệp vào chương trình đào tạo ngành

3.2.2.Tổ chức thực hiện các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cho sinh viên64 3.2.3 Tổ chức dạy học theo hướng phát triển kĩ năng tham vấn nghề của sinh

3.2.5 Kiểm nghiệm và đánh giá các biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Nhiệm vụ của giáo viên thực hiện công tác tham vấn nghề 22Bảng 1.2 Những công việc giáo viên cần làm khi thực hiện công tác tham vấn nghề 22Bảng 1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của SV SP 26Bảng 2.1 : Tiêu chí đánh giá kĩ năng tham vấn nghề 39Bảng 2.2 Nhận thức của Sinh viên về tham vấn nghề 48Bảng 2.3 Mức độ quan trọng của việc rèn luyện các kỹ năng sư phạm 50

Bảng 2.4 Thực trạng từng nhóm KN TVN của SVSP trường ĐHTĐHN 52Bảng 2.5 Các con đường phát triển KN TVN cho SVSP trường ĐHTĐHN 55Bảng 2.6 Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến phát triển KN TVN 56

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ đánh giá tính cần thiết của các biện pháp phát triển kĩ năng 73tham vấn nghề của sinh viên sư phạm 73Biểu đồ 3.2 Biểu đồ đánh giá tính khả thi của các biện pháp phát triển kĩ năng tham

Bảng 3.1 Đánh giá các kết quả minh họa cho biện pháp 74

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1 Quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm GDHN cho SV 68

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu

Giáo dục hướng nghiệp (GDHN) ở trường phổ thông có tầm quan trọng đặcbiệt, cung cấp và hướng dẫn học sinh cách tìm những thông tin nghề nghiệp, hệ thốngđào tạo và thị trường lao động một cách có hệ thống, giúp học sinh có thể lựa chọn chomình nghề nghiệp phù hợp với năng lực của bản thân và nhu cầu của xã hội Ở trườngphổ thông việc giáo dục hướng nghiệp cho học sinh được thực hiện thông qua các conđường cơ bản sau: 1/ Thông qua dạy học các môn khoa học cơ bản; 2/ Thông qua việc

tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp chính khóa; 3/ Thông qua hoạt động ngoạikhóa; 4/ Thông qua việc dạy học môn công nghệ; 5/ Thông qua các buổi sinh hoạthướng nghiệp Các con đường GDHN này chú trọng đến việc cung cấp những kiếnthức về các ngành nghề, các cơ sở đào tạo, nhu cầu thị trường lao động nhưng chưa đisâu giải quyết những thắc mắc, băn khoăn, lo lắng của học sinh khi các em lựa chọnnghề nghiệp Hơn nữa, các em còn có những căng thẳng, áp lực trong quá trình học tập

và trong cuộc sống nên khó có thể tự mình giải quyết hiệu quả được tất cả những vấn

đề nảy sinh Những vấn đề này sẽ được giải quyết thông qua một con đường giáo dụchướng nghiệp khác – thông qua tham vấn nghề Lúc này, thầy cô bên cạnh việc thựchiện tốt vai trò của người giáo viên còn cần phải là những nhà tham vấn để giúp đỡhọc sinh giải tỏa những khó khăn, vướng mắc trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp

Giáo dục hướng nghiệp nói chung và tham vấn nghề nói riêng cũng là vấn đề đãđược sự quan tâm của các cấp, các ngành: Ngày 19 tháng 3 năm 1981, Hội đồng Chínhphủ đã ban hành Quyết định 126- CP Trong đó đã quy định mục đích, nhiệm vụ củacông tác hướng nghiệp.và giao nhiệm vụ cho các bộ, ngành, địa phương phối hợp vớingành giáo dục thực hiện [90] Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghịTrung ương khóa 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo chỉ rõ

“đẩy mạnh phân luồng sau trung học cơ sở; định hướng nghề nghiệp ở trung học phổ thông”,“bảo đảm cho học sinh có trình độ trung học cơ sở có tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh sau trung học cơ sở; trung học phổ thông phải tiếp cận nghề nghiệp và chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất

1

lượng”[78] Thông báo số 3119/BGDĐT-GDCN về việc hướng dẫn phối hợp để thực

hiện giáo dục hướng nghiệp, đào tạo kĩ năng nghề nghiệp cho học sinh phổ thông,ngày 17 tháng 06 năm 2014, có nội dung “để nâng cao hiệu quả của công tác hướngnghiệp trong nhà trường, các trường phổ thông phối hợp với các cơ sở đào tạo trungcấp chuyên nghiệp tổ chức các hoạt động giáo dục hướng nghiệp khác cho học sinhnhư: Thăm quan cơ sở đào tạo; giảng dạy môn học Công nghệ; tổ chức các buổi nóichuyện, tư vấn nghề nghiệp cho học sinh” [12]

Những chỉ đạo được thể hiện ở văn bản nêu trên cho thấy, Đảng và Nhà nước ta

đã rất quan tâm đến việc tăng cường công tác hướng nghiệp nhằm góp phần tích cực

và có hiệu quả vào việc phân luồng học sinh, chuẩn bị cho học sinh đi vào lao độnghoặc tiếp tục được đào tạo phù hợp với năng lực, sở trường của bản thân và nhu cầucủa xã hội

Thông tư 32/2018/TT- BGD&ĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018) về banhành chương trình phổ thông, ngày 26 tháng 12 năm 2018 đã chỉ rõ trong mục tiêu của

chương trình “Chương trình giáo dục trung học phổ thông giúp học sinh…có khả năng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động”

[16]

Trong những năm gần đây, tỷ lệ sinh viên ra trường thất nghiệp ngày càngnhiều Một số người tìm được việc làm thì không đúng chuyên ngành đào tạo, một sốthì phải đào tạo lại Trong khi đó một số ngành vẫn đang còn thiếu nguồn nhân lực.Theo công bố của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội tính đến quý IV năm 2019 cảnước có 1.063,8 triệu người trong độ tuổi lao động đang thất nghiệp Trong đó, sốngười thất nghiệp ở trình độ cao đẳng là 92.500 người, trình độ đại học trở lên là200.200 người [17] Một trong những nguyên nhân của thực trạng nói trên là việc lựachọn nghề của học sinh chưa phù hợp Nhiều trường phổ thông chưa thực hiện đầy đủcác nội dung GDHN, chưa thực hiện hoặc thực hiện chưa hiệu quả công tác tham vấnnghề cho học sinh

Theo sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục - Đào tạo trong công văn số

2

3119/BGDĐT-GDCN ngày 17 tháng 6 năm 2014 [12] về việc hướng dẫn phối hợp đểthực hiện giáo dục hướng nghiệp, đào tạo kĩ năng nghề nghiệp cho học sinh phổ thôngthì việc thực hiện giáo dục hướng nghiệp nói chung và tham vấn nghề nói riêng ngoàiđội ngũ giáo viên ở các trường phổ thông thì cần có sự chung tay giúp sức của các lựclượng khác, trong đó có giảng viên các trường cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp đểthực hiện các nhiệm vụ, nội dung của giáo dục hướng nghiệp và tham vấn nghề nhằmtrợ giúp học sinh giải quyết được những khó khăn, vướng mắc trong quá trình chọnnghề và lựa chọn được nghề nghiệp cho bản thân trên cơ sở khoa học Tuy nhiên, độingũ giáo viên thực hiện GDHN nói chung và tham vấn nghề nói riêng chưa được đàotạo chính quy, còn quá thiếu về số lượng, yếu về chất lượng, họ hầu như chưa đượctrang bị những kiến thức, kĩ năng tham vấn nghề mà chủ yếu thực hiện bằng kinhnghiệm, thiếu phương pháp, yếu kĩ năng, kém lý luận Tuy được Bộ hoặc Sở Giáo dục

và Đào tạo tổ chức tập huấn (ngắn hạn) hàng năm song do thời gian dành cho hoạtđộng này ít nên việc tổ chức hoạt động tham vấn nghề ở trường phổ thông gặp khókhăn và đạt hiệu quả chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của học sinh và của xã hội,học sinh chưa có sự chuẩn bị chu đáo để lựa chọn cho mình một ngành nghề phù hợpvới bản thân và yêu cầu của xã hội - đây là thực trạng cần được giải quyết

Vì vậy, việc phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên (SV) sư phạm (SP)

là rất cần thiết nhằm giúp cho SV SP sau khi ra trường vừa đảm nhiệm tốt việc giảngdạy chuyên môn, vừa có kiến thức, kĩ năng mang tính chuyên nghiệp nhằm nâng caohiệu quả công tác tham vấn nghề ở các cơ sở giáo dục – Đây là một trong nhữnghướng đi nhằm thực hiện mục tiêu kép trong đào tạo giáo viên

Từ những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn “Nghiên cứu phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm” làm đề tài nghiên cứu khoa học.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn việc kĩ năng tham vấn nghề của sinhviên sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội, đề xuất các biện pháp phát triển kĩ năngtham vấn nghề cho sinh viên sư phạm

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình đào tạo sinh viên sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Qúa trình phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP trường Đại học Thủ Đô

Hà Nội

4 Giả thuyết khoa học

Phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP là cần thiết và phù hợp với xu thếđổi mới của chương trình giáo dục phổ thông 2018 Tuy nhiên, hiện nay việc đào tạogiáo viên ở trường Đại học Thủ Đô Hà Nội chưa coi trọng đúng mức vấn đề này Nếuxây dựng được hệ thống các biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề thì sẽ nângcao hiệu quả phát triển kĩ năng cho sinh viên sư phạm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lí luận về phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

- Khảo sát thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP trường

- Giới hạn về đối tượng khảo sát: Khảo sát giảng viên và sinh viên 1 sốchuyên ngành khoa Sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận

Đề tài được thực hiện dưới những tiếp cận dưới đây:

- Tiếp cận trải nghiệm

Theo tiếp cận này, để phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP cần nghiêncứu, phân tích và tổ chức hoạt động dạy học NVSP cho SV SP theo hướng tổ chức các

4

hoạt động thực gắn liền với thực tiễn, tạo môi trường học tập để sinh viên có cơ hộiđược trải nghiệm dựa trên sự hiểu biết và kinh nghiệm sẵn có của SV, từ đó giúp SV

SP tích lũy được kiến thức, kinh nghiệm mới, giúp phát triển kĩ năng tham vấn nghề

- Tiếp cận hệ thống - cấu trúc

Theo tiếp cận này, chúng tôi xem xét quá trình phát triển kĩ năng tham vấn nghềcho SV SP là một hệ thống và để phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP cầnquan tâm tới tất cả những thành tố trong hệ thống đó

- Tiếp cận thực tiễn

Theo tiếp cận này, khi đưa ra những nhận định, đề xuất mới nhằm phát triển kĩnăng tham vấn nghề cho SV SP phải xuất phát từ thực tiễn dạy học tại trường Đại họcThủ Đô Hà Nội và những đề xuất đó cần được kiểm nghiệm bằng thực tiễn

SV SP

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh,phân loại, hệ thống hóa, mô hình hóa để nghiên cứu và xây dựng cơ sở lý luận cho đềtài Việc sử dụng những phương pháp nghiên cứu lí thuyết này để xác định bản chấtcác khái niệm tham vấn nghề, tiếp cận trải nghiệm, những kĩ năng tham vấn nghề cần

có của SV SP…từ đó xây dựng khung lí thuyết cho đề tài

7.2.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

-Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Chúng tôi điều tra bằng bảng hỏi với

5

giảng viên, sinh viên SP thuộc các chuyên ngành SP Văn, Toán, Vật lý, GDCD thuộckhoa Sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội Đây là phương pháp chủ đạo trong đềtài nhằm thu thập thông tin về thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP.

Cụ thể, bảng hỏi được thiết kế với hệ thống câu hỏi đóng và câu hỏi mở tập trung làm

rõ mức độ kĩ năng tham vấn nghề của SVSP, phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV

SP, những khó khăn khi phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

- Phương pháp quan sát: Chúng tôi tiến hành quan sát và ghi chép theo

biên bản quan sát đã được thiết kế sẵn trong quá trình dự giờ của các giảng viên giảngdạy NVSP nhằm thu thập những thông tin phục vụ cho quá trình nghiên cứu

- Phương pháp chuyên gia: Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi xin ý

kiến chuyên gia là các nhà khoa học, các nhà quản lý và các giảng viên có kinhnghiệm trong giảng dạy NVSP về tính cần thiết, tính khả thi của quy trình phát triển kĩnăng tham vấn nghề cho SVSP

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Chúng tôi tiến hành

nghiên cứu hồ sơ giảng dạy của giảng viên ( lịch trình, giáo án, đề cương bài giảng…)

và sản phẩm hoạt động học tập của sinh viên trong quá trình học tập NVSP để thu thậpnhững thông tin cần thiết về quá trình dạy học NVSP, về kĩ năng tham vấn nghề của

SV SP

7.2.3 Nhóm các phương pháp hỗ trợ

Chúng tôi sử dụng thống kê toán học và phần mềm SPSS để xử lí số liệu thựctrạng và thực nghiệm nhằm rút ra những kết luận cần thiết

8 Những đóng góp mới của đề tài

- Đề tài đã góp phần làm mới hơn các thành phần trong cấu trúc của kĩnăng tham vấn nghề trong đào tạo cho sinh viên SP

- Đề tài đã làm rõ thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

ở trường Đại học Thủ Đô Hà Nội Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để đề xuất biệnpháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

9 Cấu trúc của đề tài

6

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục các công trình của tác giả

đã công bố, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

Chương 2: Thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP trườngĐHTĐHN

Chương 3: Biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP trường

ĐHTĐHN

7

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN

NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 1.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

1.1.1 Nghiên cứu về tham vấn nghề

Trên thế giới, tham vấn nghề đã xuất hiện vào cuối thế kỉ 19, với nhiều hướngnghiên cứu điển hình dưới đây:

* Hướng nghiên cứu về lý thuyết tham vấn nghề

Các tác giả đã đưa ra nhiều lý thuyết tham vấn nghề có giá trị đến hiện nay như:

Lý thuyết đặc điểm và nhân tố của Frank Parsons (1909) [112] đã chỉ ra rằngthông qua việc làm trắc nghiệm tâm lý sẽ phát hiện ra các đặc điểm khác nhau của conngười Sau đó, nhà tham vấn giúp họ tìm hiểu về công việc và kết hợp nhân cách của

họ với những công việc phù hợp

Lý thuyết về nhân cách của Holland (1997) [120] là lý thuyết được sử dụng rộngrãi hiện nay Holland cho rằng đặc điểm nhân cách của con người cần được xem xéttrong sự thống nhất với môi trường nghề nghiệp và có sáu kiểu nhân cách cơ bản: 1/Kiểu thực tế (Realistic), 2/ Kiểu khám phá (Investigate), 3/ Kiểu nghệ sĩ (Aritistic), 4.Kiểu xã hội (Social), 5/ Kiểu quyết đoán (Enterprising), 6/ Kiểu truyền thống/bảo thủ(Conventional) Con người sẽ có xu hướng tìm kiếm những môi trường làm việc mà ở

đó có cơ hội thể hiện đặc điểm nhân cách

Ngoài ra, còn có các lý thuyết khác như lý thuyết hệ thống [143], lý thuyết vị tríđiều khiển [134], lý thuyết 5 nhân tố [144]… Những lý thuyết này đã chỉ ra:

Trong quá trình chọn nghề, mỗi cá nhân phải hiểu về bản thân mình, về thế giớinghề nghiệp và mối liên hệ giữa đặc điểm của bản thân và yêu cầu công việc cụ thể đểchọn được nghề phù hợp

Việc lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân không chỉ phụ thuộc vào yếu tố chủquan mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khách quan tác động như gia đình, ý kiến bạn

bè, trào lưu xã hội, tập quán địa phương Chúng ta không điều khiển được ngoại cảnhnhưng điều khiển được nội tâm của mình và làm chủ được vận mệnh của mình

Nhấn mạnh đến năm yếu tố chính trong tham vấn nghề có ảnh hưởng đến quyếtđịnh lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân: 1/ Sự nỗ lực; 2/ Sự nhạy cảm; 3/ Hướng

ngoại; 4/ Sự hài lòng; 5/ Sự cởi mở đối với trải nghiệm: thông minh, táo bạo, giàutưởng tượng, tò mò, sáng tạo, khác biệt.

Mô tả 6 kiểu người đặc trưng, 6 loại môi trường tương ứng và sẽ có những nghềnghiệp tương ứng với từng kiểu tính cách và môi trường làm việc, từ đó tạo ra sự hòahợp giữa con người và môi trường làm việc

Những nội dung trong lý thuyết mà các tác giả đưa ra là cơ sở quan trọng để cácnhà tham vấn nghề vận dụng khi tham vấn cho khách hàng

* Hướng nghiên cứu về mục tiêu, nội dung, các giai đoạn tham vấn nghề cho đối tượng ngoài trường phổ thông

Tác giả Williamson trong nghiên cứu của mình vào năm 1965 đã đưa ra 6 bướctrong tham vấn: 1/ Phân tích vấn đề; 2/ Tổng hợp vấn đề; 3/Dự đoán những tình huống

có thể xảy ra; 4/ Chẩn đoán những hành vi, suy nghĩ của thân chủ; 5 Tham vấn chothân chủ; 6 Theo dõi việc thực hiện kế hoạch của thân chủ [trích theo 127]

Tác giả Winslade trong nghiên cứu của mình vào năm 2005 đã đưa ra 6 bước chobuổi tham vấn nghề như sau: 1/ Thiết lập mối quan hệ, xây dựng lòng tin, phát hiệnvấn đề và dẫn dắt thân chủ đến với quá trình tham vấn; 2/ Phát triển cuộc trò chuyện,phân tích vấn đề và xác định từng vấn đề trong cuộc trò chuyện; 3/ Kết nối, liên hệnhững ý kiến suy luận từ câu chuyện được kể từ thân chủ; 4/ Nhận ra nỗ lực của thânchủ trong việc cố kháng cự lại những suy luận trên; 5/ Tìm hiểu kỹ hơn khách hàng,đưa ra những suy luận khác; 6/ Phát triển những suy nghĩ, mối quan hệ trong các buổitrò chuyện để đưa ra những phán quyết đúng đắn [trích theo 127]

Ngoài ra, các tác giả David Capuzzi, Mark D Stauffer (2011) [107] Elizabeth B.Yost; M Anne Corbishley (1987) [110]; Gysbers N.C., Heppner M.J và Johnston J.A(1998) [118]; Isaacson, L.E, & Brown, D (2000) [122]; James P Sampson, JR Robert

C Readon, Gary W Peterson, Janet G Lenz (2004) [126]; Lynda Ali và BarbaraGraham (1996) [136]; Mary McMahon và Wendy Patton (2006) [144]; MigelJayasinghe (2001) [145]; Nathan, R và Hill, L (2006) [146]; Robert Lee Metcalf(1999) [151]; Ramesh Chatuverdi (2007) [150]; UNESCO (2002) [157] đã nghiên cứu

và chỉ ra những vấn đề về tham vấn nghề dành cho đối tượng ngoài nhà trường phổthông khi họ muốn tìm một công việc cho bản thân hoặc đang gặp khó khăn trong

công việc hoặc muốn thay đổi công việc của mình Họ có thể là sinh viên, nhữngngười đang thất nghiệp hoặc những lao động tự do…, bao gồm:

Tham vấn nghề có mục tiêu giúp thân chủ tìm được công việc phù hợp với bảnthân

Nội dung của tham vấn nghề chính là việc giúp đỡ thân chủ tự nhận thức về bảnthân, về thế giới nghề nghiệp, giúp thân chủ đưa ra được những quyết định phù hợpnhất trong quá trình chọn nghề

Chỉ ra quy trình tham vấn nghề và các kĩ năng cần có của nhà tham vấn để thựchiện có hiệu quả công việc của mình

Ngoài ra, còn có những công trình khác nghiên cứu về đặc điểm của thân chủ, vềquá trình ra quyết định chọn nghề của thân chủ với các đại diện Crites,J.O [106];Eugene Joseph Martinez (1980) [111]; Gideon Arulmani và Sonali Nag Armani (2004)[113]; Ginzberg, E; Ginsburg, S.W; Axelrad, S, & Herma (1951) [115]; Gottfredson,L.S (1981) [116]; Holland, J.L [120]; Krumboltz, Mitchell và Gellat (1975) [133];Mark Pope [140]; Roger D Herring [152]; Norman C Gysbers [147]; Wendy Patton

- Xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tham vấn nghề chohọc sinh các cấp

- Xây dựng chương trình giáo dục hướng nghiệp và tham vấn nghề trongtrường phổ thông trong đó xác định cụ thể mục tiêu, nội dung, phương pháp và tiêu chíđánh giá

- Đưa ra quy trình tham vấn nghề theo từng giai đoạn và chỉ rõ nội dung,cách thức thực hiện từng giai đoạn

- Những khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình chọn nghề

- Xác định vai trò của nhà tham vấn và chỉ ra những kĩ năng cần thiết củanhà tham vấn.

- Như vậy, tham vấn nghề là vấn đề được các nhà khoa học trên thế giới

đề cập từ rất sớm, kết quả đó chính là một hệ thống lý luận vô cùng quý báu cho việcphát triển hoạt động giáo dục hướng nghiệp nói chung và tham vấn nghề nói riêng ởnước ta

- Tại Việt Nam, khi nói đến vấn đề trợ giúp người học giải quyết những

khó khăn trong lựa chọn nghề nghiệp thì nhiều tác giả sử dụng cụm từ “tư vấn nghề”,thuật ngữ “tham vấn nghề” mới xuất hiện trong mấy năm gần đây Vì vậy, chúng tôikhái quát những công trình nghiên cứu trong nước theo các hướng sau:

1.1.2 Nghiên cứu về tư vấn nghề tại Việt Nam

- Tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền (2009) đã đưa ra những vấn đề lý luận

về tư vấn nghề như: mục đích, chức năng, phân loại tư vấn nghề; những thành tố cơbản của mô hình tư vấn nghề tư vấn nghề trong trường trung học phổ thông; đề xuất

mô hình tư vấn nghề trong trường trung học phổ thông [53]

- Tác giả Đặng Danh Ánh (2010) đã đưa ra 7 bước trong quá trình tư vấngồm có: 1/ Tìm hiểu nguyện vọng, sở trường, hứng thú, năng lực nghề, học lực, vàhoàn cảnh của HS; 2/ Tiến hành những phép đo cần thiết; 3/ Nghiên cứu mô tả nghề,rút ra các yêu cầu về nghề; 4/ Đối chiếu các đặc điểm tâm sinh lí của HS với các yêucầu của nghề và rút ra kết luận ban đầu; 5/Nghiên cứu nhu cầu nhân lực của thị trườnglao động địa phương, quốc gia, KV và quốc tế; 6/ Đối chiếu kết quả thu được ở bước 5với kết luận ban đầu ở bước 4 và đưa ra lời khuyên; 7/ Hướng dẫn tìm trường, tìmkhoa đào tạo trong hệ thống dạy nghề, trường cao đẳng, đại học [4]

- Các tác giả Lê Thị Thanh Hương (2010) [60]; Dương Thị Diệu Hoa(2012) [38];

- Tổ chức VVOB Việt Nam (2012) [97], [ 98], [101], [102]; Phan VănNhân (2012) [81];

- Phạm Ngọc Linh (2013) [70] đã chỉ ra những nội dung quan trọng về tưvấn nghề, cụ thể:

- Chỉ ra những vấn đề lý luận chung về tư vấn nghề; Mô hình tư vấn nghề

theo các lý thuyết; Kinh nghiệm về tư vấn hướng nghiệp của một số nước trên thế giớinhư Mỹ, Pháp, Áo, Malaysia, New Zealand, Hàn Quốc, Ấn Độ.

- Đưa ra những lý thuyết về hướng nghiệp như: lý thuyết cây nghề nghiệp, lýthuyết mật mã Holland, lý thuyết hệ thống, lý thuyết vị trí điều khiển, lý thuyết ngẫunhiên có kế hoạch…

- Đánh giá nhu cầu tư vấn nghề, thực trạng công tác tư vấn nghề cho học sinhtrong nhà trường phổ thông Xây dựng mô hình tư vấn nghề trong nhà trường phổthông nhằm góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ hướng nghiệp cho học sinh phổ thông

- Quy trình thực hiện tư vấn nghề, những công việc phải chuẩn bị trước, trong vàsau quá trình tư vấn

- Đưa ra mô hình nhân cách, trong đó cụ thể hóa những phẩm chất và năng lựccần thiết của nhà tư vấn để thực hiện có hiệu quả công tác tư vấn nghề

- * Nghiên cứu về tham vấn nghề tại Việt Nam

- Mặc dù tham vấn nghề là thuật ngữ mới xuất hiện ở Việt Nam trong những nămgần đây nhưng cũng đã những công trình nghiên cứu của các tác giả theo những chiềuhướng nhất định, điển hình như:

- Tác giả Mai Thị Việt Thắng (2008) [93] đã đưa ra cách thức phân loại các lýthuyết về tham vấn hướng nghiệp: phân loại dựa trên các đặc điểm nhân cách, phânloại dựa trên các giai đoạn phát triển của con người và phân loại dựa trên quá trình xử

lý thông tin và ra quyết định Cùng với mỗi cách phân loại đó, tác giả đi phân tích các

lý thuyết của các tác giả điển hình

- Tác giả Trương Thị Hoa (2014),( 2015) [39], [40], [41], [42], [43] trong nhữngnghiên cứu đã chỉ ra:

- Những vấn đề cơ bản của tham vấn nghề trong giáo dục hướng nghiệp ở trườngphổ thông như: Quan niệm về tham vấn nghề, ưu thế của tham vấn nghề và quy trìnhcủa hoạt động tham vấn nghề

- Các lý thuyết phát triển nghề nghiệp được phân chia thành hai hướng: thứ nhấtcác lý thuyết tập trung vào nội dung, thứ hai các lý thuyết tập trung vào quá trình Vàtrong bài viết của tác giả tập trung vào một số lý thuyết tập trung về nội dung trongtham vấn nghề với các đại diện tiêu biểu Parsons, Holland, Bordin (1990), Brown,

Dawis, Lofquist, McCrae, John.

Thực trạng công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông

Đề xuất quy trình tham vấn nghề gồm có 3 giai đoạn với 11 bước và hướng dẫnthực hiện quy trình tham vấn nghề cho học sinh trung học phổ thông

Như vậy, ở Việt Nam trong những năm gần đây cũng có những công trình nghiêncứu về tư vấn nghề và tham vấn nghề và các tác giả không những đã khái quát lạinhững lý thuyết về tư vấn nghề và tham vấn nghề mà còn chỉ ra vai trò, nhu cầu vàthực trạng tư vấn nghề, tham vấn nghề, quy trình tham vấn nghề ở trường phổ thôngnhưng cũng chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến những kĩ năng tham vấnnghề và việc phát triển kĩ năng này cho đội ngũ giáo viên làm công tác tham vấn nghề

ở trường phổ thông

1.2 Tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

1.2.1 Khái niệm tham vấn nghề

Có rất nhiều quan niệm khác nhau của các tác giả trong và ngoài nước về thamvấn nghề, điển hình:

F.Parsons cho rằng “Tham vấn nghề là việc trợ giúp một cá nhân lựa chọn một nghề” [112].

Herr, E L., & Cramer, S H (1996) quan niệm: “Tham vấn nghề là một tiến trình tương tác bằng lời thông qua đó nhà tham vấn và người được tham vấn có mối quan

hệ thúc đẩy và hợp tác, tập trung vào xác định và hành động theo các mục tiêu của người được tham vấn, trong đó nhà tham vấn thực hiện hàng loạt các kĩ năng và tiến trình tham vấn để giúp người được tham vấn tự hiểu biết, hiểu được các hành vi lựa chọn và tự ra quyết định, người được tham vấn có trách nhiệm với hành động của chính mình” [119;tr.5].

Mary J Heppner and P Paul Heppner (2004) cho rằng: “Tham vấn nghề là sự tương tác trực tiếp của những người được đào tạo chuyên nghiệp nhằm hỗ trợ mọi người trong việc hiểu rõ về bản thân (ví dụ: hứng thú, kĩ năng, giá trị, đặc điểm tính cách) và bức tranh của thế giới công việc để họ có những sự lựa chọn hài lòng”

[142;tr.9]

Jennifer M Kidd (2006): “Tham vấn nghề là sự tương tác cởi mở giữa tham vấn viên và khách hàng trong đó tham vấn viên vận dụng các thuyết tâm lí và các kĩ năng

giao tiếp nhằm giúp khách hàng đưa ra quyết định và giải quyết các vấn đề liên quan tới nghề nghiệp” [127;tr.1].

Howard Figler & Richard Nelson Bolles (2009): “Tham vấn nghề được coi là sự

nỗ lực của nhà tham vấn để chia sẻ với thân chủ về những “công cụ” như hiểu biết, kiến thức, thông tin bằng cách trợ giúp họ ứng dụng những công cụ đó trong lĩnh vực công việc và cuộc sống” [121;tr.11].

Vũ Mộng Đóa đã quan niệm như sau: “Tham vấn nghề nghiệp là một quá trình tương tác giữa nhà tham vấn và thân chủ, cùng nhau chia sẻ, thảo luận để giúp thân chủ khám phá bản thân về các khía cạnh cơ bản: sự hứng thú, năng lực, kiến thức và các nguồn lực hỗ trợ (gia đình và những người thân); khám phá thế giới nghề nghiệp

và khám phá về nhu cầu xã hội để từ đó giúp thân chủ ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp phù hợp” [28].

Tác giả Trương Thị Hoa cho rằng: “Tham vấn nghề là quá trình tương tác giữa nhà tham vấn và thân chủ, trong đó nhà tham vấn vận dụng các kiến thức và kĩ năng của bản thân để trợ giúp thân chủ nhằm giúp họ nâng cao năng lực tự giải quyết những khó khăn gặp phải trong quá trình lựa chọn nghề tương lai” [41].

Như vậy, các tác giả đều cho rằng tham vấn nghề là sự tương tác giữa nhà tham

vấn và thân chủ, giúp các thân chủ giải quyết được khó khăn và lựa chọn được nghềnghiệp phù hợp

Trên cơ sở kế thừa quan điểm của các tác giả trên, chúng tôi cho rằng:

Tham vấn nghề là việc trợ giúp thân chủ nâng cao năng lực giải quyết những khó khăn trong quá trình chọn nghề và lựa chọn được nghề cho bản thân trên cơ sở khoa học.

1.2.1.1 Phân biệt tham vấn nghề và tư vấn nghề

Ở Việt Nam, việc cung cấp thông tin, cho lời khuyên, trợ giúp những khó khăntâm lý, chỉ bảo hay hướng dẫn… cho một cá nhân hoặc một tổ chức, khi họ có nhu cầuthường gọi là tư vấn nhưng cũng có khi được gọi là tham vấn Một số tác giả đã chỉ ra

sự giống và khác nhau giữa tham vấn (Counseling) và tư vấn (Consulation) như TrầnThị Minh Đức, Bùi Thị Xuân Mai, Trương Thị Hoa [29],[74],[41]

Trên cơ sở đó, chúng tôi khái quát sự giống và khác nhau giữa tư vấn nghề vàtham vấn nghề như sau:

- Giống nhau: Đều là sự tương tác giữa nhà tham vấn và thân chủ để trợ giúp

thân chủ giải quyết những khó khăn trong lựa chọn nghề nghiệp

Khác nhau

Tiêu chí Tham vấn nghề Tư vấn nghề

1 Mục tiêu Nhà tham vấn trợ giúp thân chủ

nâng cao năng lực tự giải quyếtkhó khan trong quá trình chọnnghề

Nhà tư vấn đưa ra lời khuyên

về việc chọn nghề cho thân chủ

2 Tiến trình Có thể diễn ra trong thời gian

dài, gồm nhiều buổi nói chuyện,gặp gỡ liên tục giữa nhà thamvấn với cá nhân hay nhóm nhỏ

Thường diễn ra trong thời gianngắn hoặc trong một lần gặp

gỡ, giải quyết vấn đề tức thời(Tư vấn nghề thường được tổchức dưới dạng các buổi giaolưu tư vấn toàn trường haynhóm ngành

- Cung cấp thông tin và lờikhuyên từ nhà tư vấn vớinhững kiến thức chuyên sâu vềvấn đề cần tư vấn

- Nhà tư vấn là chuyên gia, làngười chủ động, tích cực, cònthân chủ thì thụ động nghe theo

sự phân tích và khuyên bảo củanhà tư vấn

4 Kết quả Sự thành công của quá trình

tham vấn phụ thuộc vào kĩ năngtương tác của nhà tham vấn đểthân chủ tự nhận thức bản thân

Sự thành công của quá trình tưvấn phụ thuộc vào sự hiểu biếtcủa nhà tư vấn về lĩnh vựcnghề mà thân chủ đang cần tư

và những điều kiện hoàn cảnhcủa mình để chủ động tìm kiếmgiải pháp phù hợp cho sự lựachọn nghề nghiệp của bản thân.

vấn

1.2.2 Mục tiêu của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Tác giả Schmidt,J.J, (1996) [128]; Roger D Herring (1998) [152]; Vernon G.Zunker(2001) [158] đã chỉ ra mục tiêu của tham vấn nghề trong trường phổ thông bao gồm:giúp đỡ học sinh trong việc tìm hiểu thế giới nghề nghiệp, về năng lực, tính cách, sởthích của bản thân và đưa ra lời khuyên giúp học sinh có thể lựa chọn được nghề phùhợp nhất với bản thân

Tác giả Trương Thị Hoa [41] đã chỉ ra mục tiêu tham vấn nghề trong GDHN ởtrường trung học phổ thông như sau:

- Học sinh giải quyết được những khó khăn trong quá trình chọn nghề

- Đạt được mục tiêu của GDHN, cụ thể:

+ Học sinh có năng lực tự khám phá bản thân: Năng lực, tính cách, sở thích, giátrị, mong muốn, nguyện vọng của bản thân

+ Học sinh có hiểu biết đầy đủ về ngành nghề, trường thi

+ Học sinh có năng lực lựa chọn ngành nghề phù hợp

1.2.3 Nội dung của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Tác giả Schmidt,J.J (1996) trong cuốn “Counseling in school: Essential servicesand comprehensive programs” [153] và “Handbook on career counseling” của Unesco(2002) [157] đã chỉ ra nội dung của tham vấn nghề trong trường phổ thông bao gồm:Cung cấp thông tin về thế giới nghề nghiệp, kết nối học sinh với các nguồn lực; giúpcác em nhận thức về sở thích, giá trị, khả năng và cá tính của bản thân; động viênkhuyến khích, thúc đẩy và đưa ra lời khuyên cho các em để có thể chọn con đường sựnghiệp phù hợp; giúp học sinh chủ động quản lý con đường sự nghiệp của mình cũngnhư trở thành người học suốt đời

Tác giả Trương Thị Hoa [41] đã chỉ ra nội dung của tham vấn nghề ở trườngtrung học phổ thông như sau:

* Trợ giúp học sinh trung học phổ thông tự nhận thức về bản thân

- Tự nhận thức bản thân tức là tự đánh giá được điểm yếu, điểm mạnh củabản thân mình về năng lực, sở thích, kĩ năng của từng cá nhân Tự nhận thức về bảnthân là yếu tố quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn nghề nghiệp Vìvậy, trong quá trình tham vấn nghề, giáo viên cần trợ giúp học sinh “tự nhận thức” bảnthân mình ở những khía cạnh cơ bản sau:

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu điểm mạnh, điểm yếu về thể lực, sức khỏe vàhình thức của bản thân có ảnh hưởng đến nghề nghiệp trong tương lai

+ Trợ giúp học sinh tự nhận thức những điều kiện, hoàn cảnh của gia đình cótác động đến nghề nghiệp trong tương lai

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu về tính cách, khí chất của bản thân và nhữngngành nghề phù hợp với kiểu khí chất, tính cách đó

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu về sở thích, hứng thú, nhu cầu, về xu hướngnghề, về động cơ lựa chọn nghề của bản thân

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu về năng lực của bản thân

* Trợ giúp học sinh trung học phổ thông tìm hiểu về thế giới nghề nghiệp, về nhu cầu xã hội

Nhà tham vấn cần trợ giúp học sinh trong việc tìm hiểu về thế giới nghề nghiệp,giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm, yêu cầu và những chống chỉ định của nghề mà mìnhchọn lựa

Ngoài ra, nhà tham vấn còn trợ giúp học sinh trong việc tìm hiểu về hệ thốngcác trường cao đẳng, đại học và các trường dạy nghề từ trung ương đến địa phương cóđào tạo ngành, nghề đó

Hơn nữa, nhà tham vấn sẽ trợ giúp học sinh tìm hiểu về nhu cầu xã hội, nhu cầucủa thị trường lao động đối với ngành, nghề đó không chỉ ở hiện tại mà cả trong tươnglai

* Trợ giúp học sinh ra quyết định chọn nghề cho bản thân trên cơ sở khoa học

và giải quyết được khó khăn trong quá trình chọn nghề

Muốn chọn được nghề phù hợp với bản thân mình thì bản thân học sinh ngoàiviệc tự nhận thức đúng về năng lực, sở thích, tính cách của bản thân thì cần đối chiếu

những đặc điểm kể trên với đặc điểm, yêu cầu, những chống chỉ định của nghề và nhucầu nhân lực của xã hội không chỉ ở hiện tại mà cả trong tương lai Nói cách khác, khitrước khi quyết định lựa chọn nghề nghiệp, học sinh phải trả lời ba câu hỏi:

Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, ngoài những khó khăn đã chỉ ra ở trên,học sinh sẽ gặp phải những khó khăn khác nữa như sự mâu thuẫn quan điểm với cha

mẹ trong sự lựa chọn nghề, mâu thuẫn giữa năng lực và sở thích của bản thân trongchọn nghề hay sự băn khoăn, sự bực bội, chán nản, lo lắng…khi không biết chọn nghề

gì Vì vậy, giáo viên trong quá trình tham vấn nghề luôn phải chú ý đến trạng thái tâm

lý của học sinh để trợ giúp các em giải tỏa những khó khăn tâm lý Trạng thái tâm lýbên trên của học sinh luôn tỷ lệ thuận với với mức độ giải quyết những khó khăn trongquá trình chọn nghề Vì thế, dưới sự trợ giúp của giáo viên, học sinh tự nhận thức vềbản thân, về các ngành, nghề, về yêu cầu xã hội và lựa chọn được ngành nghề cho bảnthân mình Từ đó, học sinh sẽ không còn tâm trạng chán nản, băn khoăn, lo lắng…vàgiúp các em tự tin vào bản thân và sự lựa chọn nghề nghiệp của mình

1.2.4 Các hình thức tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

* Tham vấn nghề cho cá nhân học sinh

Đây là hình thức tham vấn được tiến hành giữa giáo viên (nhà tham vấn) với cánhân học sinh (nam, nữ) có nhu cầu để giúp học sinh nâng cao năng lực tự giải quyếtđược những khó khăn trong quá trình lựa chọn nghề từ đó có thể lựa chọn được nghềnghiệp phù hợp với bản thân, gia đình và nhu cầu xã hội

Trong quá trình tham vấn cho cá nhân học sinh, đòi hỏi giáo viên phải có kiếnthức, kinh nghiệm về tâm lý và tham vấn, có hiểu biết về đối tượng tham vấn và cókhả năng sư phạm Nói cách khác, để giúp cho quá trình tham vấn đạt được hiệu quả,giáo viên cần tuân thủ những nguyên tắc trong tham vấn nghề và phải có những kĩ

năng tham vấn cơ bản và chuyên biệt trong tham vấn nghề để trợ giúp học sinh giảiquyết được những khó khăn và lựa chọn được ngành, nghề phù hợp.

Giáo viên có thể tham vấn trực tiếp cho học sinh hoặc có thể tham vấn gián tiếpthông qua điện thoại, email, facebook…

* Tham vấn nghề cho nhóm học sinh

Đây là hình thức tham vấn được tiến hành giữa giáo viên (nhà tham vấn) vớinhóm học sinh (nam, nữ) có thể cùng lớp hoặc cùng khối trong cùng thời gian vàkhông gian nhất định Tùy vào điều kiện của cơ sở giáo dục mà nhà tham vấn có thể tổchức tham vấn nghề cho nhóm lớn hoặc nhóm nhỏ nhằm nâng cao năng lực giải quyếtkhó khăn cho từng học sinh trong nhóm đồng thời giải quyết được khó khăn chung cho

cả nhóm Trong quá trình tham vấn nghề, dưới sự trợ giúp của giáo viên các thành viêntrong nhóm sẽ thảo luận, trao đổi, chia sẻ các vấn đề và hỗ trợ lẫn nhau để giúp mỗihọc sinh đưa ra cách giải quyết phù hợp cho vấn đề chọn nghề

1.2.5 Quy trình tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Tác giả Jennifer M Kidd (2006) [127] đã đưa ra quy trình tham vấn nghề gồm 4giai đoạn: 1/ Xây dựng mối quan hệ; 2/ Giúp thân chủ tự nhận thức; 3/ Khám phá tìm

ra những quan điểm mới; 4/ Hình thành chiến lược và kế hoạch

Nhóm tác giả Norman C Gysbers, Mary J Heppner, Joseph A Johnston (2009)[148,tr.64-68] đã đưa ra 5 giai đoạn của quy trình tham vấn nghề như sau: 1/ Nhậndạng mục tiêu và vấn đề của thân chủ; 2/ Thu thập thông tin về thân chủ; 3/ Đưa ranhững giả thuyết về hành vi của thân chủ; 4/ Giúp thân chủ giải quyết khó khăn và đạtđược mục tiêu; 5/ Đánh giá kết quả và kết thúc mối quan hệ Nhóm tác giả cũng đã chỉ

rõ nội dung và cách thức thực hiện từng giai đoạn và nhà tham vấn đã phần nào thựchiện vai trò trợ giúp thân chủ để họ nhận thức và giải quyết được vấn đề của bản thân

Tác giả Trương Thị Hoa [41] đã xây dựng quy trình tham vấn nghề gồm 03 giaiđoạn với 11 bước như sau:

Giai đoạn 1: Khảo sát tìm hiểu đặc điểm HS Giai đoạn này gồm 05 bước: 1/Chuẩn bị; 2/ Điều tra, khảo sát sơ bộ về HS; 3/ Tổ chức cho HS làm trắc nghiệm; 4/Phân loại nhóm và xác định vấn đề của HS; 5/ Lập kế hoạch tham vấn nghề

Giai đoạn 2: Tham vấn nghề cho HS Giai đoạn này gồm 04 bước:

1/ Thiết lập mối quan hệ và xác định mục tiêu, cách thức thực hiện tham vấnnghề;

1/ Tổng kết đánh giá và rút kinh nghiệm sau quá trình tham vấn nghề;

2/ Rút ra những kết luận, đề xuất những giải pháp nâng cao GDHN

1.2.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Quá trình tham vấn nghề ở trường phổ thông chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố.Trong đó, có các yếu tố thuộc về nhà trường, yếu tố thuộc về nhà tham vấn (Giáoviên), các yếu tố thuộc về học sinh như sau:

* Yếu tố thuộc về nhà trường và cơ sở vật chất

Để thực hiện có hiệu quả việc tham vấn nghề cho học sinh phổ thông thì cần cónhững điều kiện tối thiểu như: Phòng tham vấn, tài liệu phục vụ tham vấn Trong đó:

Phòng tham vấn phải có đầy đủ các trang thiết bị, phương tiện, công cụ phù hợpcho làm việc cá nhân và làm việc nhóm trong quá trình tham vấn nghề

Tài liệu phục vụ cho tham vấn nghề phải phong phú và được cập nhật thườngxuyên Tài liệu bao gồm các trắc nghiệm tâm lý, nghề nghiệp; các tài liệu về các ngànhnghề; thông tin về thị trường lao động; những tình huống tham vấn nghề trong thựctiễn

- Sự quan tâm của các cấp quản lý

Sự quan tâm được thể hiện ở việc nhận thức đúng về vai trò và ý nghĩa củatham vấn nghề trong việc lựa chọn nghề của học sinh phổ thông và xây dựng được lựclượng chuyên trách làm công tác tham vấn nghề, lực lượng này phải được bồi dưỡng,tập huấn thường xuyên về chuyên môn Sự quan tâm còn được thể hiện ở việc độngviên, khích lệ và tạo mọi điều kiện cho giáo viên khi họ thực hiện công tác tham vấnnghề ở trường phổ thông

* Yếu tố thuộc về nhà tham vấn (Giáo viên)

- Hiểu biết của giáo viên về lĩnh vực tham vấn nghề

Trong quá trình thực hiện tham vấn nghề, nhà tham vấn cần có hiểu biết bài bản

và có hệ thống về lĩnh vực tham vấn tâm lý, đặc biệt là hiểu biết về lĩnh vực tham vấnnghề Đó là những hiểu biết về những lý thuyết và trắc nghiệm dùng trong tham vấnnghề, về tìm hiểu đặc điểm của học sinh, về đặc điểm và yêu cầu của các ngành nghềtrong xã hội, về nhu cầu của thị trường lao động, về quy trình tham vấn nghề cho họcsinh phổ thông…

- Kĩ năng tham vấn nghề của giáo viên

Jennifer M Kidd [127]; Lynda Ali and Barbara Graham [136], NormanC.Gysbers, Mary J Heppner, Joseph A Johnston [148]; Trần Thị Minh Đức [30] thìnhà tham vấn nghề cần có kĩ năng của một nhà tham vấn, đó là: Kĩ năng thiết lập mốiquan hệ; Kĩ năng lắng nghe; Kĩ năng thấu hiểu; Kĩ năng chia sẻ; Kĩ năng quan sát; Kĩnăng phản hồi; Kĩ năng khai thác thông tin; Kĩ năng phân tích, đánh giá thông tin; Kĩnăng quản lí thời gian…

Tuy nhiên, những kĩ năng nói trên mà các tác giả đưa ra chỉ là những kĩ năngtham vấn cơ bản Để thực hiện có hiệu quả công tác tham vấn nghề ở trường phổ thôngthì nhà tham vấn cần có những kĩ năng tham vấn chuyên biệt như: Kĩ năng tìm hiểuđặc điểm tâm sinh lý học sinh; Kĩ năng tìm kiếm và sử dụng những công cụ trắcnghiệm phù hợp với học sinh; Kĩ năng thu thập và phân tích thông tin về HS; Kĩ năngthiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từng HS/ nhóm HS; Kĩ năng thu thập, phân tích vàduy trì cơ sở dữ liệu về thế giới nghề nghiệp, về nhu cầu nguồn nhân lực của thịtrường lao động; Kĩ năng thiết kế hoạt động tham vấn nghề; Kĩ năng nhận diện các vấn

đề liên quan đến chọn nghề của HS; Kĩ năng hướng dẫn HS tự nhận thức và đánh giábản thân; Kĩ năng hướng dẫn HS tìm hiểu và đánh giá thông tin về ngành nghề, trườngđào tạo các nghề, nhu cầu nguồn nhân lực; Kĩ năng hướng dẫn HS giải quyết nhữngkhó khăn tâm lý có liên quan trong quá trình chọn nghề; Kĩ năng hướng dẫn HS raquyết định lựa chọn ngành, nghề phù hợp trên cơ sở khoa học; Kĩ năng phân tíchthông tin của HS/ nhóm HS sau quá trình tham vấn; Kĩ năng điều chỉnh và lên kếhoạch quá trình tham vấn tiếp theo

- Sự nhiệt tình, yêu thích và trách nhiệm đối với công việc của nhà thamvấn

Mark Pope, Ed.D trong “History and Development of Career Counseling in the USA” [139] đã chỉ ra tham vấn nghề là một nghề bình thường và nhàm chán Vì vậy,

khi thực hiện công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông thì nhà tham vấn cần dànhthời gian, sự nhiệt tình, yêu thích và trách nhiệm đối với công việc thì mới mang lạihiệu quả cao

* Yếu tố thuộc về học sinh

- Học sinh ý thức được vai trò, sự cần thiết của việc đánh giá bản thânTrong quá trình tham vấn nghề, HS phải xác định được vai trò và sự cần thiếtcủa đánh giá bản thân và thực hiện tự đánh giá bản thân ở các khía cạnh trình độ, nănglực, tính cách, sở thích…Trên cơ sở tự đánh giá bản thân, học sinh sẽ đối chiếu, sosánh với yêu cầu của nghề để lựa chọn cho mình một ngành nghề phù hợp với bảnthân và nhu cầu của xã hội

- Sự chủ động, tích cực trong việc tìm kiếm các thông tin nghề nghiệpTrong quá trình lựa chọn nghề nghiệp của học sinh phổ thông, sự chủ động, tíchcực trong việc tìm kiếm những thông tin nghề nghiệp là rất quan trọng, giúp các emnhanh chóng tìm được các thông tin cần thiết về ngành nghề, về nơi đào tạo nghề, vềnhu cầu của thị trường lao động

- Sự chủ động, tích cực trong việc trao đổi những khó khăn khi lựa chọnnghề của bản thân học sinh với nhà tham vấn

Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, học sinh sẽ gặp phải nhiều khó khăn nênhọc sinh càng chủ động, tích cực, vượt qua được những e ngại để gặp gỡ, trao đổi, chia

sẻ những khó khăn vướng mắc với nhà tham vấn thì nhà tham vấn sẽ trợ giúp để các

em tìm ra được những hướng giải quyết hiệu quả cho việc chọn nghề

Ngoài những yếu tố đã nêu trên thì còn có những yếu tố khác có ảnh hưởng đếnhiệu quả công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông như: Mối quan hệ giữa nhà thamvấn (giáo viên) với học sinh, thời gian, thời lượng dành cho tham vấn nghề, các yếu tố

thuộc về văn hóa và gia đình học sinh…

1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm

1.3.1 Định nghĩa kĩ năng và kĩ năng tham vấn nghề

* Khái niệm kĩ năng

Theo các nghiên cứu của tâm lý học thì có quan niệm xem xét kĩ năng nghiêng

về mặt thao tác của hành động, hoạt động với các đại diện điển hình như A.G.Covaliov, V.A Cruchetxki, A.V Petroxki, Trần Trọng Thủy… Quan niệm thứ hai xemxét kĩ năng không đơn thuần là mặt kĩ thuật của hành động mà còn là biểu hiện nănglực của con người, gắn kĩ năng với năng lực Quan điểm này có các tác giả điển hìnhnhư K.K Platônov, N.Đ Lêvitov, Nguyễn Quang Uẩn, Nguyễn Ánh Tuyết, NguyễnVăn Khôi…

Tác giả Vũ Dũng cho rằng “Kĩ năng là năng lực vận dụng có kết quả tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng” [26].

Theo cách tiếp cận thực tế, các tác giả cho rằng KN là hành động có thật chứkhông phải khả năng, càng không phải thuộc tính tâm lý cũng không phải cách thứcthực hiện hành động Đại diện cho tiếp cận này là tác giả Đặng Thành Hưng với nhiềunghiên cứu về kĩ năng và vận dụng kĩ năng trong các vấn đề khác nhau Luận án đồng

tình theo quan điểm của tác giá Đặng Thành Hưng [55] coi “kĩ năng là một dạng hành

động được thực hiện tự giác dựa trên tri thức, vốn kinh nghiệm và các điều kiện tâm lýbên trong mỗi cá nhân trong các tình huống khác nhau để đạt được mục tiêu đã đề ra”

* Khái niệm kĩ năng tham vấn nghề

Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về kĩnăng, về tham vấn nghề, chúng tôi đưa ra quan niệm về kĩ năng tham vấn nghề nhưsau:

“Kĩ năng tham vấn nghề là một dạng hành động được chủ thể thực hiện một cách tự giác, có kết quả dựa trên tri trức khoa học về hoạt động tham vấn nghề và

những điều kiện sinh học, tâm lý, xã hội có liên quan nhằm trợ giúp một cá nhân lựa chọn được nghề nghiệp trên cơ sở khoa học”.

“Kĩ năng tham vấn nghề của giáo viên là một dạng hành động được giáo viên thực hiện một cách tự giác, có kết quả dựa trên tri trức khoa học về hoạt động tham vấn nghề và những điều kiện sinh học, tâm lý, xã hội có liên quan nhằm trợ giúp học sinh lựa chọn được nghề nghiệp trên cơ sở khoa học”.

1.3.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm

1.3.2.1 Cơ sở xác định hệ thống kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm

Trên cơ sở nghiên cứu những công trình trong và ngoài nước, công trình nghiêncứu của tác giả Trương Thị Hoa [44], chúng tôi đề xuất nhiệm vụ và công việc củagiáo viên phổ thông khi thực hiện công tác tham vấn nghề như sau:

Bảng 1.1 Nhiệm vụ của giáo viên thực hiện công tác tham vấn nghề

1 Giảng dạy các môn học

thuộc chuyên ngành được

3/ Lập hồ sơ tham vấn nghề4/ Thu thập, phân tích cơ sở dữ liệu về thế giới nghềnghiệp, về nhu cầu của thị trường lao động

5/Thiết kế hoạt động tham vấn nghề

2.2 Tổ chức quá trình tham vấn nghề cho cá nhân/ nhóm HS

6/ Nhận diện được những vấn đề liên quan trong quátrình chọn nghề của HS

7/ Trợ giúp HS nhận thức và đánh giá bản thân

8/ Trợ giúp HS tìm hiểu thông tin về ngành, nghề,trường đào tạo,

9/ Trợ giúp HS ra quyết định lựa chọn nghề10/ Trợ giúp HS giải tỏa những khó khăn tâm lí trongquá trình chọn nghề

2.3 Đánh giá, tổng kết

11/ Đánh giá kết quả quá trình tham vấn12/ Điều chỉnh và lên kế hoạch quá trình tham vấn tiếptheo

13/ Lưu trữ hồ sơ tham vấn

Bảng 1.2 Những công việc giáo viên cần làm khi thực hiện công tác tham vấn

nghề Công việc Yêu cầu thực hiện công việc

1 Tìm hiểu đặc

trưng HS

- Đặc điểm tâm lýlứa tuổi

- Quy tắc, kĩ nănggiao tiếp sư phạm

- Thu thập, phântích, lưu trữ thôngtin

Tìm hiểu được đặcđiểm tâm lý

Nhiệt tình, hòanhã, khách quan

- Trắc nghiệmdùng trong thamvấn nghề

- Tìm kiếm đượcnhững công cụ trắcnghiệm

- Sử dụng đượcnhững công cụ trắcnghiệm trong đánhgiá HS

Trách nhiệm sángtạo khách quan

3 Lập hồ sơ tham

vấn nghề

- Lý luận về thamvấn nghề

- Quá trình tổ chứctham vấn nghề choHS

- Lập và quản lý

hồ sơ

Lập được hồ sơtham vấn nghề choHS/nhóm HS

Sáng tạo, tráchnhiệm

4 Thu thập, phân

tích cơ sở dữ liệu

- Lý luận về thamvấn nghề

- Thu thập và phântích được thông tin

Chủ động, tráchnhiệm, sáng tạo

về thế giới nghề

nghiệp, về nhu cầu

của thị trường lao

động

- Thế giới nghềnghiệp

- Thị trường laođộng

về thế giới nghềnghiệp

- Thu thập và phântích được thông tin

về nhu cầu nguồnnhân lực của thịtrường lao động

5 Thiết kế hoạt

động tham vấn

nghề

- Lý luận về thamvấn nghề nghiệp

- Quá trình tổ chứctham vấn nghề choHS

Thiết kế được hoạtđộng tham vấnnghề cho HS

Trách nhiệm, sángtạo

- Kiến thức, quytrình tham vấnnghề

- Quy tắc, kĩ nănggiao tiếp sư phạm

- Tìm hiểu đượcđặc điểm, nguyệnvọng, khó khan,mong muốn của

HS trong quá trìnhchọn nghề

- Phân loại và chianhóm HS theo vấnđề

Chủ động, thânthiện, tôn trọng,sáng tạo

7 Trợ giúp HS

nhận thức và đánh

giá vấn đề

- Tâm lí học lứatuổi

- Lý luận về thamvấn nghề

- Năng lực hướngnghiệp của HS

- Thực hiện đượcviệc nghiên cứu

HS tự nhận thứcđiểm mạnh, yếucủa mình

- Thực hiện đượchướng dẫn HSthực hiện và phântích kết quả trắcnghiệm để đánhgiá về năng lực,tính cách, xuhướng nghề nghiệp

- Thực hiện đượcviệc hướng dẫncho HS so sánh vàđưa ra những đặcđiểm nổi bật củabản thân Từ đóxác định được dảinghề phù hợp

Chủ động, sángtạo, cởi mở, hòanhã

8 Trợ giúp HS tìm

hiểu thông tin về

ngành, nghề

- Lý luận và quytrình tham vấnnghề

- Thực hiện đượcviệc hướng dẫn HStìm hiểu và đánh

Chủ động, thânthiện, sáng tạo

- Thế giới nghềnghiệp

- Xu hướng pháttriển nghề, nhu cầunguồn nhân lựckinh tế-xã hội

- Yêu cầu thịtrường lao động

- Hệ thống các cơ

sở đào tạo

- Quy chế tuyểnsinh

giá thông tin vềngành, nghề,trường đào tạo

- Thực hiện đượchướng dẫn HS tìmhiểu và phân tíchyêu cầu thị trườnglao động của từngngành nghề đàotạo

- Đưa ra nhữngthông tin chính xác

về ngành nghề,trường đào tạo

9 Trợ giúp HS ra

quyết định lựa

chọn nghề

- Lý luận về thamvấn nghề

- Năng lực, tínhcách, sở thích củaHS

- Thế giới nghềnghiệp

- Thị trường laođộng

- Hệ thống các cơ

sở đào tạo

Thực hiện đượcviệc hướng dẫn HStìm những đặcđiểm chung giữanăng lực, tínhcách, sở thích củabản thân với yêucầu cảu từng ngànhnghề

- Thực hiện đượcviệc hướng dẫn HSđối chiếu, so sánh,

ưu nhược điểm củabản thân, yêu cầucảu từng ngành,nghề bản thânthích hợp với điềukiện gia đình, nhucầu thị trường,

- Sắp xếp cácngành nghề với cáctrường đào tạotheo thứ tự ưu tiên

Chủ động, tôntrọng, thân thiện,sáng tạo

- Quy trình thamvấn nghề

- Thực hiện đượcviệc hướng dẫn HSxác định và phântích những nguyênnhân gây ra khókhăn

- Thực hiện đượcviệc hướng dẫn HS

Chủ động, tôntrọng, thân thiện,sáng tạo

đưa ra và lựa chọnPhương án giảiquyết trên cơ sởphân tích ưu nhượcđiểm của từngPhương án

- Thực hiện đượcviệc hướng dẫn HSlập kế hoạch thựchiện cho phương

- Đánh giá tronggiáo dục

- Đánh giá đượcmức độ đạt đượccủa quá trình thamvấn so với mụctiêu

Khách quan,nghiêm túc

- Quy trình thamvấn nghề

- Thực hiện đượcviệc điều chỉnhtrong quá trìnhtham vấn nếu cầnthiết

- Lập được kếhoạch cho quátrình tham vấn tiếptheo

Khách quan, sángtạo

13 Lưu trữ hồ sơ

tham vấn - Cách lập, quản lývà sử dụng hồ sơ

tham vấn nghề

- Thực hiện đượcviệc lưu trữ hồ sơtham vấn nghề choHS/nhóm HS

Cẩn thận, nghiêmtúc

1.3.2.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của sinh viên sư phạm

Trên cơ sở nghiên cứu về mục đích, nhiệm vụ, nội dung, quy trình tham vấn nghề

và kế thừa những nghiên cứu về kĩ năng tham vấn nghề của các tác giả Jennifer MKidd [127]; Lynda Ali and Barbara Graham [136]; Norman C Gysbers, Mary J.Heppner, Joseph A Johnston [148]

Căn cứ quy định của Bộ ngành liên quan về chức năng, nhiệm vụ giáo viên phổthông và đặc biệt yêu cầu về thực hiện hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp trongchương trình giáo dục phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố ngày 26/12/2018[11]

Căn cứ những công việc cần thực hiện trong các giai đoạn của quá trình tham vấnnghề [41]; Căn cứ công việc nhiệm vụ của hoạt động tham vấn nghề (đã phân tích ởbảng 1.2).

Căn cứ vào đặc điểm của sinh viên SP

Chúng tôi xác định kĩ năng cần có của sinh viên SP như sau:

Bảng 1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của SV SP

3/ KN thu thập và phân tích thông tin về HS4/ KN thiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từng HS/nhóm HS5/ KN thu thập, phân tích và duy trì cơ sở dữ liệu về thế giớinghề nghiệp, nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường lao động6/ KN thiết kế hoạt động tham vấn nghề

11/ KN hướng dẫn HS ra quyết định lựa chọn ngành nghề phùhợp trên cơ sở khoa học

Nhóm 1: Nhóm kĩ năng chuẩn bị

1/ KN tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lý HS

Ngoài những đặc điểm chung về tâm sinh lý lứa tuổi thì mỗi HS lại có những đặcđiểm riêng về khí chất, tính cách, năng lực, tình cảm, nhu cầu, hứng thú…Nhà thamvấn nghề cần có kĩ năng tìm hiểu những đặc điểm này để làm căn cứ tổ chức hoạt độngtham vấn nghề phù hợp.

Để tìm hiểu được đặc điểm tâm lý của học sinh có thể sử dụng các phương phápkhác nhau như: quan sát, trò chuyện, trắc nghiệm… và cũng có thể tìm hiểu qua nhiềunguồn thông tin khác nhau như: giáo viên, cha mẹ HS, bạn bè của HS, cộng đồng vàchính bản thân học sinh

2/ KN tìm kiếm và sử dụng những công cụ trắc nghiệm phù hợp với HS

Biết cách tìm kiếm và sử dụng những công cụ trắc nghiệm phù hợp với đối tượng

HS có vai trò quan trọng nhằm cung cấp thông tin cần thiết nhất giúp cho quá trìnhtham vấn nghề diễn ra hiệu quả Vì vậy, cần trang bị cho sinh viên SP những kĩ năng

để tìm kiếm công cụ trắc nghiệm, kĩ thuật sử dụng các trắc nghiệm cho các đối tượng

có nhu cầu tham vấn nghề

3/ KN thu thập và phân tích thông tin về HS

Sau khi tìm hiểu được những thông tin về HS, nhà tham vấn cần có kĩ năng tậphợp và phân tích thông tin, phân tích kết quả trắc để có những đánh giá đầy đủ, chínhxác về HS phục vụ cho quá trình tham vấn nghề

4/ KN thiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từng HS/nhóm HS

Thiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từng HS hay nhóm HS có vai trò quan trọnggiúp nhà tham vấn nghề có thể biết được đặc điểm tâm sinh lý của từng học sinh, cóthể theo dõi, giám sát những thay đổi của HS để có cơ sở tổ chức hoạt động tham vấnnghề cho phù hợp Nhà tham vấn cần thiết kế một biểu mẫu lưu trữ thông tin HS mộtcách rõ ràng, khoa học Những nội dung cơ bản cần được lưu trữ trong hồ sơ tham vấnnghề bao gồm:

- Thời gian, địa điểm

- Thông tin về tên, tuổi, giới tính, địa chỉ của HS

- Đặc điểm tâm sinh lý của HS

- Đặc điểm nổi bật về nhu cầu, năng lực, tính cách của H

- Xu hướng nghề nghiệp của HS

- Lý do tham vấn nghề cho HS

- Quá trình tham vấn nghề

- Những kết quả đạt được và kế hoạch tham vấn tiếp theo (nếu có)

5/ KN thu thập, phân tích và duy trì cơ sở dữ liệu về thế giới nghề nghiệp,

về nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường lao động

Một công việc không thể thiếu trong quá trình tham vấn nghề cho HS là nhàtham vấn hướng dẫn HS tìm hiểu và đánh giá thông tin về ngành, nghề, trường đào tạocác nghề, nhu cầu nguồn nhân lực Muốn làm tốt được nhiệm vụ này trong quá trìnhtham vấn cho HS thì bản thân nhà tham vấn phải có kĩ năng thu thập thông tin và duytrì thông tin về thế giới nghề nghiệp và nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường laođộng nhưng những thông tin đó cần được phân tích, sàng lọc để lựa chọn được nhữngthông tin chính xác và cập nhật cho HS

6/ KN thiết kế hoạt động tham vấn nghề

Trên cơ sở những thông tin về HS đã được thu thập, phân tích và đánh giá, nhàtham vấn còn thiết kế chương trình cho buổi tham vấn nghề cho HS, trong đó bao gồm

từ việc xác định mục tiêu, đối tượng, nội dung, thời gian, không gian, địa điểm thamvấn nghề đến cách thức thực hiện, nguồn nhân lực Khi thiết kế hoạt động tham vấnnghề cần đảm bảo phù hợp với đối tượng HS, tránh việc thực hiện một cách hình thức

Nhóm 2: Nhóm kĩ năng tổ chức thực hiện quá trình tham vấn

7/ KN nhận diện các vấn đề liên quan đến chọn nghề của HS

Sau khi thu thập và phân tích những thông tin về HS và thông qua trao đổi vớivới HS về sở thích, nhu cầu, về nguyện vọng của HS, về những khó khăn mà HS gặpphải khi lựa chọn nghề nghiệp, nhà tham vấn cần nhận biết được vấn đề học sinh gặpphải là gì, phân loại được các vấn đề đó và chia nhóm HS theo từng loại vấn đề (nếutham vấn theo nhóm) để tổ chức quá trình tham vấn cho phù hợp

8/ KN hướng dẫn HS tự nhận thức và đánh giá bản thân

Tự nhận thức và đánh giá bản thân có ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọnnghề nghiệp của HS Muốn làm tốt được công việc này, nhà tham vấn cần có kĩ nănghướng dẫn HS tự nhận thức và đánh giá bản thân, cụ thể: hướng dẫn HS tự tìm hiểunhững điểm mạnh, điểm yếu của bản thân có ảnh hưởng đến nghề nghiệp trong tương

lai; hướng dẫn HS nhận thức được điều kiện, hoàn cảnh của gia đình có tác động đếnnghề nghiệp trong tương lai; hướng dẫn HS tự tìm hiểu về tính cách, khí chất của bảnthân và những ngành nghề phù hợp với kiểu khí chất, tính cách đó; hướng dẫn HS tựtìm hiểu về năng lực,sở thích, hứng thú, nhu cầu, về xu hướng nghề, về động cơ lựachọn nghề của bản thân

9/ KN hướng dẫn HS tìm hiểu và đánh giá thông tin về ngành, nghề, trường đào tạo các nghề, nhu cầu nguồn nhân lực

Thông tin về ngành nghề, trường đào tạo và nhu cầu nguồn nhân lực có vai tròquan trọng, là một trong những cơ sở để HS đưa ra quyết định lựa chọn nghề nghiệpcho phù hợp Vì vậy, nhà tham vấn cần trao đổi và giúp HS nhận thức được nhữngthiếu hụt của thông tin về ngành nghề, thị trường lao động mà HS đang quan tâm Từ

đó, có biện pháp hướng dẫn HS cách tự tìm kiếm, đánh giá, lựa chọn nguồn thông tin

về thế giới nghề nghiệp, về đặc điểm yêu cầu của nghề và những chống chỉ định củangành, nghề; về hệ thống các trường cao đẳng, đại học và các trường dạy nghề từ trungương đến địa phương có đào tạo ngành, nghề HS quan tâm; về nhu cầu xã hội, nhu cầucủa thị trường lao động đối với ngành, nghề đó không chỉ ở hiện tại mà cả trong tươnglai

10/ KN hướng dẫn HS giải quyết những khó khăn tâm lý có liên quan trong quá trình chọn nghề

Trong quá trình chọn nghề, HS sẽ có thể gặp phải những khó khăn tâm lý vì vậygiáo viên trong tư cách nhà tham vấn nghề luôn cần chú ý đến trạng thái tâm lý của HS

để có biện pháp hướng dẫn HS giải quyết kịp thời và hiệu quả những khó khăn tâm lý

đó, giúp HS tự tin vào bản thân và sự lựa chọn nghề nghiệp của mình

11/ KN hướng dẫn HS ra quyết định lựa chọn ngành, nghề phù hợp trên cơ

sở khoa học

Sau khi HS đã tự nhận thức và đánh giá được bản thân và tìm hiểu được nhữngngành nghề, trường đào tạo và nhu cầu nguồn nhân lực dưới sự trợ giúp của nhà thamvấn Tiếp theo, nhà tham vấn cần có kĩ năng hướng dẫn HS ra quyết định lựa chọnngành, nghề phù hợp trên cơ sở khoa học bằng cách hướng dẫn HS tìm được nhữngđiểm tương đồng giữa đặc điểm của bản thân mình với yêu cầu của ngành nghề để đưa

ra một số lựa chọn về ngành nghề Sau đó, nhà tham vấn hướng dẫn HS xác định cáctrường đạo tạo các ngành nghề đã chọn cho phù hợp trên cơ sở năng lực học tập củabản thân, điều kiện kinh tế của gia đình và nhu cầu của xã hội với ngành nghề đó ởhiện tại và tương lai Từ đó, HS tự đưa ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp cho bảnthân.

Nhóm 3: Nhóm kĩ năng sau quá trình tham vấn

12/ KN phân tích thông tin của HS/nhóm HS sau quá trình tham vấn

Sau mỗi quá trình tham vấn nghề cho HS, nhà tham vấn cần tiến hành phân tíchthông tin của HS/ nhóm HS làm căn cứ để tổng kết, rút kinh nghiệm hoặc lên kế hoạch

tổ chức quá trình tham vấn tiếp theo cho HS

13/ KN lưu trữ hồ sơ tham vấn của HS/nhóm HS

Trong quá trình tham vấn nghề nhà tham vấn không chỉ cần kĩ năng thiết lập hồ

sơ tham vấn nghề mà cần có cả kĩ năng lưu trữ hồ sơ tham vấn nghề của HS/ nhóm HS

để có thể theo dõi những thay đổi của HS từ trước khi bắt đầu tham vấn đến nhữngbuổi trong quá trình tham vấn và cả sau khi đã kết thúc quá trình tham vấn…giúp nhàtham vấn có cơ sở đánh giá hiệu quả của quá trình tham vấn mình đã thực hiện và rútkinh nghiệm khi tham vấn nghề cho các đối tượng khác

14/ KN đánh giá kết quả quá trình tham vấn

Đánh giá kết quả của quá trình tham vấn có vai trò rất quan trọng giúp cho nhàtham vấn nhìn lại những điều đã làm được và chưa làm được sau mỗi quá trình thamvấn, nguyên nhân của những hạn chế và tìm cách khắc phục những hạn chế trong quátrình tham vấn tiếp theo Việc đánh giá này được thực hiện trên các khía cạnh sau:Đánh giá chung về kết quả đạt được so với mục tiêu ban đầu; Kết quả việc chọn nghềcủa HS sau khi tham vấn nghề; Những vấn đề HS hay gặp phải trong tham vấn và cáchthức giải quyết; Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện hiện tham vấn nghề…

15/ KN điều chỉnh và lên kế hoạch quá trình tham vấn tiếp theo

Tham vấn nghề cho HS có thể diễn ra trong một buổi nhưng cũng có thể diễn ratrong nhiều buổi điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố đặc biệt là mức độ những khókhăn mà HS gặp phải cần nhà tham vấn trợ giúp để giải quyết trong quá trình chọnnghề Vì vậy, sau mỗi buổi tham vấn nghề, nhà tham vấn cần đánh giá kết quả của