NGHIÊN cứu PHÁT TRIỂN kĩ NĂNG THAM vấn NGHỀ CHO SINH VIÊN sư PHẠM

Thông tư 32/2018/TT- BGD&ĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo 2018 về ban hànhchương trình phổ thông, ngày 26 tháng 12 năm 2018 đã chỉ rõ trong mục tiêu của chương trình “Chương trình giáo dục

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ

CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM

Ths Vũ Thị Thu Hường, Ths Trần Thị Thảo

Năm học

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 2

MỤC LỤC 3

DANH MỤC BẢNG 6

DANH MỤC HÌNH 7

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 14

1.1 T ỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 14

1.1.1 Nghiên cứu về tham vấn nghề 14

1.2 T HAM VẤN NGHỀ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 19

1.2.1 Khái niệm tham vấn nghề 19

1.2.1.1 Phân biệt tham vấn nghề và tư vấn nghề 20

1.2.2 Mục tiêu của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 21

1.2.3 Nội dung của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 22

1.2.4 Các hình thức tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 24

1.2.5 Quy trình tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 25

1.2.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông 26

1.3 K Ĩ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CẦN PHÁT TRIỂN CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 28

1.3.1 Định nghĩa kĩ năng và kĩ năng tham vấn nghề 28

1.3.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm 29

1.3.2.1 Cơ sở xác định hệ thống kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm 29

1.3.2.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của sinh viên sư phạm 35

1.3.3 Các con đường phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm 40

1.4 P HÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ 42

1.5 C ÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 43

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 45

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 47

2.1 K HÁI QUÁT CHUNG VỀ KHẢO SÁT THỰC TRẠNG 47

2.1.1 Mục tiêu khảo sát 47

2.1.2 Nội dung khảo sát 47

Một bảng hỏi (hay phiếu điều tra) bao gồm các câu hỏi nhiều lựa chọn đã được thiết kế để thu thập các thông tin của giảng viên và sinh viên về các nội dung sau (xem bảng hỏi chi tiết trong phụ lục 1 và phụ lục 2): 47 - Nhận thức của SV sư phạm trường ĐHTĐHN về tham vấn nghề 47

- Mức độ kĩ năng tham vấn nghề hiện có của sinh viên theo quan điểm của giảng viên và tự đánh giá của sinh

viên 47

- Các con đường phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm 47

- Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm 47

2.1.3 Đối tượng khảo sát 47

2.1.4 Phương pháp khảo sát 47

2.1.4.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 47

2.1.4.4 Phương pháp thống kê toán học 48

2.1.5 Tiêu chí và thang điểm đánh giá 48

2.2 K ẾT QUẢ KHẢO SÁT THỰC TRẠNG 61

2.2.1 Nhận thức của SV sư phạm trường ĐHTĐHN về tham vấn nghề 61

2.2.2 Nhận thức về tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng tham vấn nghề 63

2.2.3 Thực trạng kĩ năng tham vấn nghề của sinh viên sư phạm 65

2.2.3.1 Thực trạng từng nhóm kĩ năng tham vấn nghề của sinh viên sư phạm 65

2.2.3.2 Đánh giá chung về kĩ năng tham vấn nghề của sinh viên sư phạm 67

2.4 C ÁC CON ĐƯỜNG PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 68

2.5 C ÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SV KHOA SP TRƯỜNG ĐHTĐHN 69

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 71

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM 73

3.1 N GUYÊN TẮC ĐẢM PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ NGHIỆP CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM 73

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích 73

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 73

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 74

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 74

3.1.5 Nguyên tắc tập trung vào năng lực của sinh viên 74

3.1.6 Nguyên tắc coi trọng hoạt động thực hành, trải nghiệm 75

3.2 B IỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG TVN CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM 75

3.2.1 Tích hợp năng lực giáo dục hướng nghiệp vào chương trình đào tạo ngành Sư phạm 76

3.2.1.1 Mục đích, ý nghĩa 76

3.2.1.2 Nội dung của biện pháp 76

3.2.1.3 Tổ chức thực hiện biện pháp 76

3.2.1.4 Điều kiện thực hiện biện pháp 77

3.2.1.5 Ví dụ minh họa học phần Giáo dục hướng nghiệp 77

3.2.2.Tổ chức thực hiện các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cho sinh viên 78

3.2.2.1 Mục đích, ý nghĩa của biện pháp 78

3.2.2.2 Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp 79

3.2.2.4 Ví dụ minh họa 82

3.2.3 Tổ chức dạy học theo hướng phát triển kĩ năng tham vấn nghề của sinh viên thông qua các nhiệm vụ học tập 82

3.2.3.1.Mục đích, ý nghĩa của biện pháp 82

3.2.3.2 Nội dung và cách thức thực hiện biện pháp 83

3.2.3.3 Điều kiện thực hiện biện pháp 84

3.2.4 Mối liên hệ giữa các biện pháp 85

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 2

1 K ẾT LUẬN 2

2 K HUYẾN NGHỊ 2

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 4

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Nhiệm vụ của giáo viên thực hiện công tác tham vấn nghề 18

Bảng 1.2 Những công việc giáo viên cần làm khi thực hiện công tác tham vấn nghề 19

Bảng 1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của SV SP 25

Bảng 2.1. 40

Bảng 2.2. 41

Bảng 2.3 Nhận thức của SV về tham vấn nghề trong GDHN 41

Bảng 2.4 Mức độ quan trọng của việc rèn luyện các kỹ năng sư phạm đối với SV ĐHTĐHN 44

Bảng 2.5. 46

Bảng 2.6 Đánh giá chung về mức độ kĩ năng tham vấn nghề của SV SP 49

Bảng 2.7. 50

Bảng 2.8 Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến phát triển KN TVN của SVSP 51

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 47 Hình 3.1 Quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm GDHN cho SV 63

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu

Giáo dục hướng nghiệp (GDHN) ở trường phổ thông có tầm quan trọng đặc biệt, cungcấp và hướng dẫn học sinh cách tìm những thông tin nghề nghiệp, hệ thống đào tạo và thịtrường lao động một cách có hệ thống, giúp học sinh có thể lựa chọn cho mình nghềnghiệp phù hợp với năng lực của bản thân và nhu cầu của xã hội Ở trường phổ thông việcgiáo dục hướng nghiệp cho học sinh được thực hiện thông qua các con đường cơ bản sau:1/ Thông qua dạy học các môn khoa học cơ bản; 2/ Thông qua việc tổ chức hoạt độnggiáo dục hướng nghiệp chính khóa; 3/ Thông qua hoạt động ngoại khóa; 4/ Thông quaviệc dạy học môn công nghệ; 5/ Thông qua các buổi sinh hoạt hướng nghiệp Các conđường GDHN này chú trọng đến việc cung cấp những kiến thức về các ngành nghề, các

cơ sở đào tạo, nhu cầu thị trường lao động nhưng chưa đi sâu giải quyết những thắc mắc,băn khoăn, lo lắng của học sinh khi các em lựa chọn nghề nghiệp Hơn nữa, các em còn

có những căng thẳng, áp lực trong quá trình học tập và trong cuộc sống nên khó có thể tựmình giải quyết hiệu quả được tất cả những vấn đề nảy sinh Những vấn đề này sẽ đượcgiải quyết thông qua một con đường giáo dục hướng nghiệp khác – thông qua tham vấnnghề Lúc này, thầy cô bên cạnh việc thực hiện tốt vai trò của người giáo viên còn cầnphải là những nhà tham vấn để giúp đỡ học sinh giải tỏa những khó khăn, vướng mắctrong quá trình lựa chọn nghề nghiệp

Giáo dục hướng nghiệp nói chung và tham vấn nghề nói riêng cũng là vấn đề đã được sự quan tâm của các cấp, các ngành: Ngày 19 tháng 3 năm 1981, Hội đồng Chính phủ đã ban hành Quyết định 126- CP Trong đó đã quy định mục đích, nhiệm vụ của công tác hướng nghiệp.và giao nhiệm vụ cho các bộ, ngành, địa phương phối hợp với ngành giáo dục thực hiện [90] Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương khóa 8 khóa XI về

đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo chỉ rõ “đẩy mạnh phân luồng sau trung học

cơ sở; định hướng nghề nghiệp ở trung học phổ thông”,“bảo đảm cho học sinh có trình độ trung học cơ sở có tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh sau trung học cơ sở; trung học phổ thông phải tiếp cận nghề nghiệp và chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất lượng”[78] Thông báo số 3119/BGDĐT-GDCN về việc hướng dẫn phối

hợp để thực hiện giáo dục hướng nghiệp, đào tạo kĩ năng nghề nghiệp cho học sinh phổ thông, ngày 17 tháng 06 năm 2014, có nội dung “để nâng cao hiệu quả của công tác hướng nghiệp trong nhà trường, các trường phổ thông phối hợp với các cơ sở đào tạo trung cấp

nghiệp khác cho học sinh như: Thăm quan cơ sở đào tạo; giảng dạy môn học Công nghệ;

tổ chức các buổi nói chuyện, tư vấn nghề nghiệp cho học sinh” [12]

Những chỉ đạo được thể hiện ở văn bản nêu trên cho thấy, Đảng và Nhà nước ta đã rấtquan tâm đến việc tăng cường công tác hướng nghiệp nhằm góp phần tích cực và có hiệuquả vào việc phân luồng học sinh, chuẩn bị cho học sinh đi vào lao động hoặc tiếp tụcđược đào tạo phù hợp với năng lực, sở trường của bản thân và nhu cầu của xã hội

Thông tư 32/2018/TT- BGD&ĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018) về ban hànhchương trình phổ thông, ngày 26 tháng 12 năm 2018 đã chỉ rõ trong mục tiêu của chương

trình “Chương trình giáo dục trung học phổ thông giúp học sinh…có khả năng lựa chọn

nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động” [16]

Trong những năm gần đây, tỷ lệ sinh viên ra trường thất nghiệp ngày càng nhiều.Một số người tìm được việc làm thì không đúng chuyên ngành đào tạo, một số thì phảiđào tạo lại Trong khi đó một số ngành vẫn đang còn thiếu nguồn nhân lực Theo công bốcủa Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội tính đến quý IV năm 2019 cả nước có 1.063,8triệu người trong độ tuổi lao động đang thất nghiệp Trong đó, số người thất nghiệp ởtrình độ cao đẳng là 92.500 người, trình độ đại học trở lên là 200.200 người [17] Mộttrong những nguyên nhân của thực trạng nói trên là việc lựa chọn nghề của học sinh chưaphù hợp Nhiều trường phổ thông chưa thực hiện đầy đủ các nội dung GDHN, chưa thựchiện hoặc thực hiện chưa hiệu quả công tác tham vấn nghề cho học sinh

Theo sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục - Đào tạo trong công văn số 3119/BGDĐT-GDCN ngày 17 tháng 6 năm 2014 [12] về việc hướng dẫn phối hợp để thực hiện giáo dục hướng nghiệp, đào tạo kĩ năng nghề nghiệp cho học sinh phổ thông thì việc thực hiện giáo dục hướng nghiệp nóichung và tham vấn nghề nói riêng ngoài đội ngũ giáo viên ở các trường phổ thông thì cần có

sự chung tay giúp sức của các lực lượng khác, trong đó có giảng viên các trường cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp để thực hiện các nhiệm vụ, nội dung của giáo dục hướng nghiệp và tham vấn nghề nhằm trợ giúp học sinh giải quyết được những khó khăn, vướng mắc trong quá trình chọn nghề và lựa chọn được nghề nghiệp cho bản thân trên cơ sở khoa học Tuy nhiên, đội ngũ giáo viên thực hiện GDHN nói chung và tham vấn nghề nói riêng chưa được đào tạo chính quy, còn quá thiếu về số lượng, yếu về chất lượng, họ hầu như chưa được trang

bị những kiến thức, kĩ năng tham vấn nghề mà chủ yếu thực hiện bằng kinh nghiệm, thiếu phương pháp, yếu kĩ năng, kém lý luận Tuy được Bộ hoặc Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức

thời gian dành cho hoạt động này ít nên việc tổ chức hoạt động tham vấn nghề ở trường phổ thông gặp khó khăn và đạt hiệu quả chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của học sinh và của xã hội, học sinh chưa có sự chuẩn bị chu đáo để lựa chọn cho mình một ngành nghề phù hợp với bản thân và yêu cầu của xã hội - đây là thực trạng cần được giải quyết.

Vì vậy, việc phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên (SV) sư phạm (SP) làrất cần thiết nhằm giúp cho SV SP sau khi ra trường vừa đảm nhiệm tốt việc giảng dạychuyên môn, vừa có kiến thức, kĩ năng mang tính chuyên nghiệp nhằm nâng cao hiệu quảcông tác tham vấn nghề ở các cơ sở giáo dục – Đây là một trong những hướng đi nhằmthực hiện mục tiêu kép trong đào tạo giáo viên

Từ những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn “Nghiên cứu phát triển kĩ năng tham

vấn nghề cho sinh viên sư phạm” làm đề tài nghiên cứu khoa học.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn việc kĩ năng tham vấn nghề của sinhviên sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội, đề xuất các biện pháp phát triển kĩ năngtham vấn nghề cho sinh viên sư phạm

3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Quá trình đào tạo sinh viên sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Qúa trình phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP trường Đại học Thủ Đô HàNội

4 Giả thuyết khoa học

Phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP là cần thiết và phù hợp với xu thế đổimới của chương trình giáo dục phổ thông 2018 Tuy nhiên, hiện nay việc đào tạo giáoviên ở trường Đại học Thủ Đô Hà Nội chưa coi trọng đúng mức vấn đề này Nếu xâydựng được hệ thống các biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề thì sẽ nâng cao hiệuquả phát triển kĩ năng cho sinh viên sư phạm

5. Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lí luận về phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

-Khảo sát thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

- Đề xuất các biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

6. Phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu về phát triển kĩ năng tham vấnnghề cho SV SP SV sau khi tốt nghiệp sẽ làm công tác giáo dục hướng nghiệp ở cáctrường THPT

- Giới hạn về đối tượng khảo sát: Khảo sát giảng viên và sinh viên 1 số

chuyên ngành khoa Sư phạm trường Đại học Thủ Đô Hà Nội

7. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận

Đề tài được thực hiện dưới những tiếp cận dưới đây:

- Tiếp cận trải nghiệm

Theo tiếp cận này, để phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP cần nghiên cứu,phân tích và tổ chức hoạt động dạy học NVSP cho SV SP theo hướng tổ chức các hoạtđộng thực gắn liền với thực tiễn, tạo môi trường học tập để sinh viên có cơ hội được trảinghiệm dựa trên sự hiểu biết và kinh nghiệm sẵn có của SV, từ đó giúp SV SP tích lũyđược kiến thức, kinh nghiệm mới, giúp phát triển kĩ năng tham vấn nghề

- Tiếp cận hệ thống - cấu trúc

Theo tiếp cận này, chúng tôi xem xét quá trình phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho

SV SP là một hệ thống và để phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP cần quan tâmtới tất cả những thành tố trong hệ thống đó

có kiến thức, kĩ năng mang tính chuyên nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả công tác thamvấn nghề ở các cơ sở giáo dục Việc phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP đượcthực hiện bằng cách chỉ rõ những kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho SV SP và đềxuất được biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh,phân loại, hệ thống hóa, mô hình hóa để nghiên cứu và xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài.Việc sử dụng những phương pháp nghiên cứu lí thuyết này để xác định bản chất các kháiniệm tham vấn nghề, tiếp cận trải nghiệm, những kĩ năng tham vấn nghề cần có của SVSP…từ đó xây dựng khung lí thuyết cho đề tài.

7.2.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

-Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Chúng tôi điều tra bằng bảng hỏi với giảng viên,

sinh viên SP thuộc các chuyên ngành SP Văn, Toán, Vật lý, GDCD thuộc khoa Sư phạmtrường Đại học Thủ Đô Hà Nội Đây là phương pháp chủ đạo trong đề tài nhằm thu thậpthông tin về thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP Cụ thể, bảng hỏiđược thiết kế với hệ thống câu hỏi đóng và câu hỏi mở tập trung làm rõ mức độ kĩ năngtham vấn nghề của SVSP, phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP, những khó khănkhi phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

- Phương pháp quan sát: Chúng tôi tiến hành quan sát và ghi chép theo biên bản

quan sát đã được thiết kế sẵn trong quá trình dự giờ của các giảng viên giảng dạy NVSPnhằm thu thập những thông tin phục vụ cho quá trình nghiên cứu

- Phương pháp chuyên gia: Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi xin ý kiến

chuyên gia là các nhà khoa học, các nhà quản lý và các giảng viên có kinh nghiệm tronggiảng dạy NVSP về tính cần thiết, tính khả thi của quy trình phát triển kĩ năng tham vấnnghề cho SVSP

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Chúng tôi tiến hành nghiên cứu

hồ sơ giảng dạy của giảng viên ( lịch trình, giáo án, đề cương bài giảng…) và sản phẩmhoạt động học tập của sinh viên trong quá trình học tập NVSP để thu thập những thông tincần thiết về quá trình dạy học NVSP, về kĩ năng tham vấn nghề của SV SP

7.2.3 Nhóm các phương pháp hỗ trợ

Chúng tôi sử dụng thống kê toán học và phần mềm SPSS để xử lí số liệu thực trạng và thực nghiệm nhằm rút ra những kết luận cần thiết

8.Những đóng góp mới của đề tài

- Đề tài đã góp phần làm mới hơn các thành phần trong cấu trúc của kĩ năng

tham vấn nghề trong đào tạo cho sinh viên SP

- Đề tài đã làm rõ thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP ở trườngĐại học Thủ Đô Hà Nội Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để đề xuất biện pháp pháttriển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

9.Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục các công trình của tác giả

đã công bố, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

Chương 2: Thực trạng phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

Chương 3: Biện pháp phát triển kĩ năng tham vấn nghề cho SV SP

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM

VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM

1.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

1.1.1 Nghiên cứu về tham vấn nghề

Trên thế giới, tham vấn nghề đã xuất hiện vào cuối thế kỉ 19, với nhiều hướng nghiêncứu điển hình dưới đây:

* Hướng nghiên cứu về lý thuyết tham vấn nghề

Các tác giả đã đưa ra nhiều lý thuyết tham vấn nghề có giá trị đến hiện nay như:

Lý thuyết đặc điểm và nhân tố của Frank Parsons (1909) [112] đã chỉ ra rằng thôngqua việc làm trắc nghiệm tâm lý sẽ phát hiện ra các đặc điểm khác nhau của con người Sau

đó, nhà tham vấn giúp họ tìm hiểu về công việc và kết hợp nhân cách của họ với nhữngcông việc phù hợp

Lý thuyết về nhân cách của Holland (1997) [120] là lý thuyết được sử dụng rộng rãihiện nay Holland cho rằng đặc điểm nhân cách của con người cần được xem xét trong sựthống nhất với môi trường nghề nghiệp và có sáu kiểu nhân cách cơ bản: 1/ Kiểu thực tế(Realistic), 2/ Kiểu khám phá (Investigate), 3/ Kiểu nghệ sĩ (Aritistic), 4 Kiểu xã hội(Social), 5/ Kiểu quyết đoán (Enterprising), 6/ Kiểu truyền thống/bảo thủ (Conventional).Con người sẽ có xu hướng tìm kiếm những môi trường làm việc mà ở đó có cơ hội thể hiệnđặc điểm nhân cách

Ngoài ra, còn có các lý thuyết khác như lý thuyết hệ thống [143], lý thuyết vị trí điềukhiển [134], lý thuyết 5 nhân tố [144]… Những lý thuyết này đã chỉ ra:

Trong quá trình chọn nghề, mỗi cá nhân phải hiểu về bản thân mình, về thế giới nghềnghiệp và mối liên hệ giữa đặc điểm của bản thân và yêu cầu công việc cụ thể để chọn đượcnghề phù hợp

Việc lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân không chỉ phụ thuộc vào yếu tố chủ quan

mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khách quan tác động như gia đình, ý kiến bạn bè, trào lưu

xã hội, tập quán địa phương Chúng ta không điều khiển được ngoại cảnh nhưng điều khiểnđược nội tâm của mình và làm chủ được vận mệnh của mình

Nhấn mạnh đến năm yếu tố chính trong tham vấn nghề có ảnh hưởng đến quyết địnhlựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân: 1/ Sự nỗ lực; 2/ Sự nhạy cảm; 3/ Hướng ngoại; 4/

Sự hài lòng; 5/ Sự cởi mở đối với trải nghiệm: thông minh, táo bạo, giàu tưởng tượng, tò

mò, sáng tạo, khác biệt

Mô tả 6 kiểu người đặc trưng, 6 loại môi trường tương ứng và sẽ có những nghềnghiệp tương ứng với từng kiểu tính cách và môi trường làm việc, từ đó tạo ra sự hòa hợpgiữa con người và môi trường làm việc

Những nội dung trong lý thuyết mà các tác giả đưa ra là cơ sở quan trọng để các nhàtham vấn nghề vận dụng khi tham vấn cho khách hàng

* Hướng nghiên cứu về mục tiêu, nội dung, các giai đoạn tham vấn nghề cho đối tượng ngoài trường phổ thông

Tác giả Williamson trong nghiên cứu của mình vào năm 1965 đã đưa ra 6 bước trongtham vấn: 1/ Phân tích vấn đề; 2/ Tổng hợp vấn đề; 3/Dự đoán những tình huống có thể xảyra; 4/ Chẩn đoán những hành vi, suy nghĩ của thân chủ; 5 Tham vấn cho thân chủ; 6 Theodõi việc thực hiện kế hoạch của thân chủ [trích theo 127]

Tác giả Winslade trong nghiên cứu của mình vào năm 2005 đã đưa ra 6 bước cho buổitham vấn nghề như sau: 1/ Thiết lập mối quan hệ, xây dựng lòng tin, phát hiện vấn đề vàdẫn dắt thân chủ đến với quá trình tham vấn; 2/ Phát triển cuộc trò chuyện, phân tích vấn đề

và xác định từng vấn đề trong cuộc trò chuyện; 3/ Kết nối, liên hệ những ý kiến suy luận từcâu chuyện được kể từ thân chủ; 4/ Nhận ra nỗ lực của thân chủ trong việc cố kháng cự lạinhững suy luận trên; 5/ Tìm hiểu kỹ hơn khách hàng, đưa ra những suy luận khác; 6/ Pháttriển những suy nghĩ, mối quan hệ trong các buổi trò chuyện để đưa ra những phán quyếtđúng đắn [trích theo 127]

Ngoài ra, các tác giả David Capuzzi, Mark D Stauffer (2011) [107] Elizabeth B Yost;

M Anne Corbishley (1987) [110]; Gysbers N.C., Heppner M.J và Johnston J.A (1998)[118]; Isaacson, L.E, & Brown, D (2000) [122]; James P Sampson, JR Robert C Readon,Gary W Peterson, Janet G Lenz (2004) [126]; Lynda Ali và Barbara Graham (1996) [136];Mary McMahon và Wendy Patton (2006) [144]; Migel Jayasinghe (2001) [145]; Nathan, R

và Hill, L (2006) [146]; Robert Lee Metcalf (1999) [151]; Ramesh Chatuverdi (2007)[150]; UNESCO (2002) [157] đã nghiên cứu và chỉ ra những vấn đề về tham vấn nghề dành

cho đối tượng ngoài nhà trường phổ thông khi họ muốn tìm một công việc cho bản thânhoặc đang gặp khó khăn trong công việc hoặc muốn thay đổi công việc của mình Họ có thể

là sinh viên, những người đang thất nghiệp hoặc những lao động tự do…, bao gồm:

Tham vấn nghề có mục tiêu giúp thân chủ tìm được công việc phù hợp với bản thân.Nội dung của tham vấn nghề chính là việc giúp đỡ thân chủ tự nhận thức về bản thân,

về thế giới nghề nghiệp, giúp thân chủ đưa ra được những quyết định phù hợp nhất trongquá trình chọn nghề

Chỉ ra quy trình tham vấn nghề và các kĩ năng cần có của nhà tham vấn để thực hiện

có hiệu quả công việc của mình

Ngoài ra, còn có những công trình khác nghiên cứu về đặc điểm của thân chủ, về quátrình ra quyết định chọn nghề của thân chủ với các đại diện Crites,J.O [106]; Eugene JosephMartinez (1980) [111]; Gideon Arulmani và Sonali Nag Armani (2004) [113]; Ginzberg, E;Ginsburg, S.W; Axelrad, S, & Herma (1951) [115]; Gottfredson, L.S (1981) [116]; Holland,J.L [120]; Krumboltz, Mitchell và Gellat (1975) [133]; Mark Pope [140]; Roger D Herring[152]; Norman C Gysbers [147]; Wendy Patton và Mary Mc Mahon (2006) [159]; …

*Hướng nghiên cứu về mục tiêu, nội dung, các giai đoạn tham vấn nghề cho đối tượng trong trường phổ thông

Các tác giả Schmidt, J.J, (1996) [153]; Roger D Herring (1998) [152];VernonG.Zunker (2002) [158]; Jennifer M Kidd (2006) [127]; Norman C Gysbers, Mary J.Heppner, Joseph A Johnston (2009) [148]; Lynda Ali and Barbara Graham [136]; UNESCO(2002) [157] đã nghiên cứu trên những khía cạnh sau:

- Xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tham vấn nghề cho học sinh các cấp

- Xây dựng chương trình giáo dục hướng nghiệp và tham vấn nghề trong trường phổ thông trong đó xác định cụ thể mục tiêu, nội dung, phương pháp và tiêu chí đánh giá

- Đưa ra quy trình tham vấn nghề theo từng giai đoạn và chỉ rõ nội dung, cách thức thực hiện từng giai đoạn

- Những khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình chọn nghề

- Xác định vai trò của nhà tham vấn và chỉ ra những kĩ năng cần thiết của nhà tham

Như vậy, tham vấn nghề là vấn đề được các nhà khoa học trên thế giới đề cập từ rấtsớm, kết quả đó chính là một hệ thống lý luận vô cùng quý báu cho việc phát triển hoạtđộng giáo dục hướng nghiệp nói chung và tham vấn nghề nói riêng ở nước ta

Tại Việt Nam, khi nói đến vấn đề trợ giúp người học giải quyết những khó khăn trong

lựa chọn nghề nghiệp thì nhiều tác giả sử dụng cụm từ “tư vấn nghề”, thuật ngữ “tham vấnnghề” mới xuất hiện trong mấy năm gần đây Vì vậy, chúng tôi khái quát những công trìnhnghiên cứu trong nước theo các hướng sau:

1.1.2 Nghiên cứu về tư vấn nghề tại Việt Nam

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền (2009) đã đưa ra những vấn đề lý luận về tư vấnnghề như: mục đích, chức năng, phân loại tư vấn nghề; những thành tố cơ bản của mô hình

tư vấn nghề tư vấn nghề trong trường trung học phổ thông; đề xuất mô hình tư vấn nghềtrong trường trung học phổ thông [53]

Tác giả Đặng Danh Ánh (2010) đã đưa ra 7 bước trong quá trình tư vấn gồm có: 1/Tìm hiểu nguyện vọng, sở trường, hứng thú, năng lực nghề, học lực, và hoàn cảnh của HS;2/ Tiến hành những phép đo cần thiết; 3/ Nghiên cứu mô tả nghề, rút ra các yêu cầu vềnghề; 4/ Đối chiếu các đặc điểm tâm sinh lí của HS với các yêu cầu của nghề và rút ra kếtluận ban đầu; 5/Nghiên cứu nhu cầu nhân lực của thị trường lao động địa phương, quốc gia,

KV và quốc tế; 6/ Đối chiếu kết quả thu được ở bước 5 với kết luận ban đầu ở bước 4 vàđưa ra lời khuyên; 7/ Hướng dẫn tìm trường, tìm khoa đào tạo trong hệ thống dạy nghề,trường cao đẳng, đại học [4]

Các tác giả Lê Thị Thanh Hương (2010) [60]; Dương Thị Diệu Hoa (2012) [38];

Tổ chức VVOB Việt Nam (2012) [97], [ 98], [101], [102]; Phan Văn Nhân (2012)[81];

Phạm Ngọc Linh (2013) [70] đã chỉ ra những nội dung quan trọng về tư vấn nghề, cụthể:

Chỉ ra những vấn đề lý luận chung về tư vấn nghề; Mô hình tư vấn nghề theo các lýthuyết; Kinh nghiệm về tư vấn hướng nghiệp của một số nước trên thế giới như Mỹ, Pháp,

Áo, Malaysia, New Zealand, Hàn Quốc, Ấn Độ

Đưa ra những lý thuyết về hướng nghiệp như: lý thuyết cây nghề nghiệp, lý thuyết mật

mã Holland, lý thuyết hệ thống, lý thuyết vị trí điều khiển, lý thuyết ngẫu nhiên có kếhoạch…

Đánh giá nhu cầu tư vấn nghề, thực trạng công tác tư vấn nghề cho học sinh trong nhàtrường phổ thông Xây dựng mô hình tư vấn nghề trong nhà trường phổ thông nhằm gópphần thực hiện tốt nhiệm vụ hướng nghiệp cho học sinh phổ thông

Quy trình thực hiện tư vấn nghề, những công việc phải chuẩn bị trước, trong và sauquá trình tư vấn

Đưa ra mô hình nhân cách, trong đó cụ thể hóa những phẩm chất và năng lực cần thiếtcủa nhà tư vấn để thực hiện có hiệu quả công tác tư vấn nghề

* Nghiên cứu về tham vấn nghề tại Việt Nam

Mặc dù tham vấn nghề là thuật ngữ mới xuất hiện ở Việt Nam trong những năm gầnđây nhưng cũng đã những công trình nghiên cứu của các tác giả theo những chiều hướngnhất định, điển hình như:

Tác giả Mai Thị Việt Thắng (2008) [93] đã đưa ra cách thức phân loại các lý thuyết vềtham vấn hướng nghiệp: phân loại dựa trên các đặc điểm nhân cách, phân loại dựa trên cácgiai đoạn phát triển của con người và phân loại dựa trên quá trình xử lý thông tin và raquyết định Cùng với mỗi cách phân loại đó, tác giả đi phân tích các lý thuyết của các tácgiả điển hình

Tác giả Trương Thị Hoa (2014),( 2015) [39], [40], [41], [42], [43] trong những nghiêncứu đã chỉ ra:

Những vấn đề cơ bản của tham vấn nghề trong giáo dục hướng nghiệp ở trường phổthông như: Quan niệm về tham vấn nghề, ưu thế của tham vấn nghề và quy trình của hoạtđộng tham vấn nghề

Các lý thuyết phát triển nghề nghiệp được phân chia thành hai hướng: thứ nhất các lýthuyết tập trung vào nội dung, thứ hai các lý thuyết tập trung vào quá trình Và trong bàiviết của tác giả tập trung vào một số lý thuyết tập trung về nội dung trong tham vấn nghềvới các đại diện tiêu biểu Parsons, Holland, Bordin (1990), Brown, Dawis, Lofquist,McCrae, John

Thực trạng công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông.

Đề xuất quy trình tham vấn nghề gồm có 3 giai đoạn với 11 bước và hướng dẫn thựchiện quy trình tham vấn nghề cho học sinh trung học phổ thông

Như vậy, ở Việt Nam trong những năm gần đây cũng có những công trình nghiên cứu

về tư vấn nghề và tham vấn nghề và các tác giả không những đã khái quát lại những lýthuyết về tư vấn nghề và tham vấn nghề mà còn chỉ ra vai trò, nhu cầu và thực trạng tư vấnnghề, tham vấn nghề, quy trình tham vấn nghề ở trường phổ thông nhưng cũng chưa cócông trình nghiên cứu nào đề cập đến những kĩ năng tham vấn nghề và việc phát triển kĩnăng này cho đội ngũ giáo viên làm công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông

1.2 Tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

1.2.1 Khái niệm tham vấn nghề

Có rất nhiều quan niệm khác nhau của các tác giả trong và ngoài nước về tham vấnnghề, điển hình:

F.Parsons cho rằng “Tham vấn nghề là việc trợ giúp một cá nhân lựa chọn một nghề”

[112]

Herr, E L., & Cramer, S H (1996) quan niệm: “Tham vấn nghề là một tiến trình

tương tác bằng lời thông qua đó nhà tham vấn và người được tham vấn có mối quan hệ thúc đẩy và hợp tác, tập trung vào xác định và hành động theo các mục tiêu của người được tham vấn, trong đó nhà tham vấn thực hiện hàng loạt các kĩ năng và tiến trình tham vấn để giúp người được tham vấn tự hiểu biết, hiểu được các hành vi lựa chọn và tự ra quyết định, người được tham vấn có trách nhiệm với hành động của chính mình” [119;tr.5].

Mary J Heppner and P Paul Heppner (2004) cho rằng: “Tham vấn nghề là sự tương

tác trực tiếp của những người được đào tạo chuyên nghiệp nhằm hỗ trợ mọi người trong việc hiểu rõ về bản thân (ví dụ: hứng thú, kĩ năng, giá trị, đặc điểm tính cách) và bức tranh của thế giới công việc để họ có những sự lựa chọn hài lòng” [142;tr.9].

Jennifer M Kidd (2006): “Tham vấn nghề là sự tương tác cởi mở giữa tham vấn viên

và khách hàng trong đó tham vấn viên vận dụng các thuyết tâm lí và các kĩ năng giao tiếp nhằm giúp khách hàng đưa ra quyết định và giải quyết các vấn đề liên quan tới nghề nghiệp” [127;tr.1].

Howard Figler & Richard Nelson Bolles (2009): “Tham vấn nghề được coi là sự nỗ

lực của nhà tham vấn để chia sẻ với thân chủ về những “công cụ” như hiểu biết, kiến thức, thông tin bằng cách trợ giúp họ ứng dụng những công cụ đó trong lĩnh vực công việc và cuộc sống” [121;tr.11].

Vũ Mộng Đóa đã quan niệm như sau: “Tham vấn nghề nghiệp là một quá trình tương

tác giữa nhà tham vấn và thân chủ, cùng nhau chia sẻ, thảo luận để giúp thân chủ khám phá bản thân về các khía cạnh cơ bản: sự hứng thú, năng lực, kiến thức và các nguồn lực

hỗ trợ (gia đình và những người thân); khám phá thế giới nghề nghiệp và khám phá về nhu cầu xã hội để từ đó giúp thân chủ ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp phù hợp” [28].

Tác giả Trương Thị Hoa cho rằng: “Tham vấn nghề là quá trình tương tác giữa nhà

tham vấn và thân chủ, trong đó nhà tham vấn vận dụng các kiến thức và kĩ năng của bản thân để trợ giúp thân chủ nhằm giúp họ nâng cao năng lực tự giải quyết những khó khăn gặp phải trong quá trình lựa chọn nghề tương lai” [41].

Như vậy, các tác giả đều cho rằng tham vấn nghề là sự tương tác giữa nhà tham vấn và

thân chủ, giúp các thân chủ giải quyết được khó khăn và lựa chọn được nghề nghiệp phùhợp

Trên cơ sở kế thừa quan điểm của các tác giả trên, chúng tôi cho rằng:

Tham vấn nghề là việc trợ giúp thân chủ nâng cao năng lực giải quyết những khó khăn trong quá trình chọn nghề và lựa chọn được nghề cho bản thân trên cơ sở khoa học.

1.2.1.1 Phân biệt tham vấn nghề và tư vấn nghề

Ở Việt Nam, việc cung cấp thông tin, cho lời khuyên, trợ giúp những khó khăn tâm lý,chỉ bảo hay hướng dẫn… cho một cá nhân hoặc một tổ chức, khi họ có nhu cầu thường gọi

là tư vấn nhưng cũng có khi được gọi là tham vấn Một số tác giả đã chỉ ra sự giống và khácnhau giữa tham vấn (Counseling) và tư vấn (Consulation) như Trần Thị Minh Đức, Bùi ThịXuân Mai, Trương Thị Hoa [29],[74],[41]

Trên cơ sở đó, chúng tôi khái quát sự giống và khác nhau giữa tư vấn nghề và tham vấn nghề như sau:

- Giống nhau: Đều là sự tương tác giữa nhà tham vấn và thân chủ để trợ giúp thân

chủ giải quyết những khó khăn trong lựa chọn nghề nghiệp

1.2.2 Mục tiêu của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Tác giả Schmidt,J.J, (1996) [128]; Roger D Herring (1998) [152]; Vernon G.Zunker(2001) [158] đã chỉ ra mục tiêu của tham vấn nghề trong trường phổ thông bao gồm: giúp

đỡ học sinh trong việc tìm hiểu thế giới nghề nghiệp, về năng lực, tính cách, sở thích củabản thân và đưa ra lời khuyên giúp học sinh có thể lựa chọn được nghề phù hợp nhất vớibản thân

Tác giả Trương Thị Hoa [41] đã chỉ ra mục tiêu tham vấn nghề trong GDHN ở trườngtrung học phổ thông như sau:

- Học sinh giải quyết được những khó khăn trong quá trình chọn nghề

- Đạt được mục tiêu của GDHN, cụ thể:

+ Học sinh có năng lực tự khám phá bản thân: Năng lực, tính cách, sở thích, giá trị, mong muốn, nguyện vọng của bản thân

+ Học sinh có hiểu biết đầy đủ về ngành nghề, trường thi

+ Học sinh có năng lực lựa chọn ngành nghề phù hợp

1.2.3 Nội dung của tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Tác giả Schmidt,J.J (1996) trong cuốn “Counseling in school: Essential services andcomprehensive programs” [153] và “Handbook on career counseling” của Unesco (2002)

thông tin về thế giới nghề nghiệp, kết nối học sinh với các nguồn lực; giúp các em nhậnthức về sở thích, giá trị, khả năng và cá tính của bản thân; động viên khuyến khích, thúc đẩy

và đưa ra lời khuyên cho các em để có thể chọn con đường sự nghiệp phù hợp; giúp họcsinh chủ động quản lý con đường sự nghiệp của mình cũng như trở thành người học suốtđời

Tác giả Trương Thị Hoa [41] đã chỉ ra nội dung của tham vấn nghề ở trường trung họcphổ thông như sau:

* Trợ giúp học sinh trung học phổ thông tự nhận thức về bản thân

- Tự nhận thức bản thân tức là tự đánh giá được điểm yếu, điểm mạnh của bản thânmình về năng lực, sở thích, kĩ năng của từng cá nhân Tự nhận thức về bản thân là yếu tố

quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn nghề nghiệp Vì vậy, trong quá trìnhtham vấn nghề, giáo viên cần trợ giúp học sinh “tự nhận thức” bản thân mình ở những khíacạnh cơ bản sau:

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu điểm mạnh, điểm yếu về thể lực, sức khỏe và hình thức của bản thân có ảnh hưởng đến nghề nghiệp trong tương lai

+ Trợ giúp học sinh tự nhận thức những điều kiện, hoàn cảnh của gia đình có tác động đến nghề nghiệp trong tương lai

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu về tính cách, khí chất của bản thân và những ngành nghề phù hợp với kiểu khí chất, tính cách đó

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu về sở thích, hứng thú, nhu cầu, về xu hướng nghề, về động cơ lựa chọn nghề của bản thân

+ Trợ giúp học sinh tự tìm hiểu về năng lực của bản thân.

* Trợ giúp học sinh trung học phổ thông tìm hiểu về thế giới nghề nghiệp, về nhu cầu

xã hội

Nhà tham vấn cần trợ giúp học sinh trong việc tìm hiểu về thế giới nghề nghiệp, giúphọc sinh hiểu rõ đặc điểm, yêu cầu và những chống chỉ định của nghề mà mình chọn lựa.Ngoài ra, nhà tham vấn còn trợ giúp học sinh trong việc tìm hiểu về hệ thống cáctrường cao đẳng, đại học và các trường dạy nghề từ trung ương đến địa phương có đào tạongành, nghề đó

Hơn nữa, nhà tham vấn sẽ trợ giúp học sinh tìm hiểu về nhu cầu xã hội, nhu cầu củathị trường lao động đối với ngành, nghề đó không chỉ ở hiện tại mà cả trong tương lai

* Trợ giúp học sinh ra quyết định chọn nghề cho bản thân trên cơ sở khoa học và giải quyết được khó khăn trong quá trình chọn nghề

Muốn chọn được nghề phù hợp với bản thân mình thì bản thân học sinh ngoài việc tựnhận thức đúng về năng lực, sở thích, tính cách của bản thân thì cần đối chiếu những đặcđiểm kể trên với đặc điểm, yêu cầu, những chống chỉ định của nghề và nhu cầu nhân lựccủa xã hội không chỉ ở hiện tại mà cả trong tương lai Nói cách khác, khi trước khi quyếtđịnh lựa chọn nghề nghiệp, học sinh phải trả lời ba câu hỏi:

Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, ngoài những khó khăn đã chỉ ra ở trên, học sinh

sẽ gặp phải những khó khăn khác nữa như sự mâu thuẫn quan điểm với cha mẹ trong sự lựachọn nghề, mâu thuẫn giữa năng lực và sở thích của bản thân trong chọn nghề hay sự bănkhoăn, sự bực bội, chán nản, lo lắng…khi không biết chọn nghề gì Vì vậy, giáo viên trongquá trình tham vấn nghề luôn phải chú ý đến trạng thái tâm lý của học sinh để trợ giúp các

em giải tỏa những khó khăn tâm lý Trạng thái tâm lý bên trên của học sinh luôn tỷ lệ thuậnvới với mức độ giải quyết những khó khăn trong quá trình chọn nghề Vì thế, dưới sự trợgiúp của giáo viên, học sinh tự nhận thức về bản thân, về các ngành, nghề, về yêu cầu xãhội và lựa chọn được ngành nghề cho bản thân mình Từ đó, học sinh sẽ không còn tâmtrạng chán nản, băn khoăn, lo lắng…và giúp các em tự tin vào bản thân và sự lựa chọn nghềnghiệp của mình

1.2.4 Các hình thức tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

* Tham vấn nghề cho cá nhân học sinh

Đây là hình thức tham vấn được tiến hành giữa giáo viên (nhà tham vấn) với cá nhânhọc sinh (nam, nữ) có nhu cầu để giúp học sinh nâng cao năng lực tự giải quyết được nhữngkhó khăn trong quá trình lựa chọn nghề từ đó có thể lựa chọn được nghề nghiệp phù hợp vớibản thân, gia đình và nhu cầu xã hội

Trong quá trình tham vấn cho cá nhân học sinh, đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức,kinh nghiệm về tâm lý và tham vấn, có hiểu biết về đối tượng tham vấn và có khả năng sưphạm Nói cách khác, để giúp cho quá trình tham vấn đạt được hiệu quả, giáo viên cần tuânthủ những nguyên tắc trong tham vấn nghề và phải có những kĩ năng tham vấn cơ bản vàchuyên biệt trong tham vấn nghề để trợ giúp học sinh giải quyết được những khó khăn vàlựa chọn được ngành, nghề phù hợp

Giáo viên có thể tham vấn trực tiếp cho học sinh hoặc có thể tham vấn gián tiếp thông qua điện thoại, email, facebook…

* Tham vấn nghề cho nhóm học sinh

Đây là hình thức tham vấn được tiến hành giữa giáo viên (nhà tham vấn) với nhómhọc sinh (nam, nữ) có thể cùng lớp hoặc cùng khối trong cùng thời gian và không gian nhấtđịnh Tùy vào điều kiện của cơ sở giáo dục mà nhà tham vấn có thể tổ chức tham vấn nghềcho nhóm lớn hoặc nhóm nhỏ nhằm nâng cao năng lực giải quyết khó khăn cho từng họcsinh trong nhóm đồng thời giải quyết được khó khăn chung cho cả nhóm Trong quá trìnhtham vấn nghề, dưới sự trợ giúp của giáo viên các thành viên trong nhóm sẽ thảo luận, traođổi, chia sẻ các vấn đề và hỗ trợ lẫn nhau để giúp mỗi học sinh đưa ra cách giải quyết phùhợp cho vấn đề chọn nghề

1.2.5 Quy trình tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Tác giả Jennifer M Kidd (2006) [127] đã đưa ra quy trình tham vấn nghề gồm 4 giaiđoạn: 1/ Xây dựng mối quan hệ; 2/ Giúp thân chủ tự nhận thức; 3/ Khám phá tìm ra nhữngquan điểm mới; 4/ Hình thành chiến lược và kế hoạch

Nhóm tác giả Norman C Gysbers, Mary J Heppner, Joseph A Johnston (2009)[148,tr.64-68] đã đưa ra 5 giai đoạn của quy trình tham vấn nghề như sau: 1/ Nhận dạngmục tiêu và vấn đề của thân chủ; 2/ Thu thập thông tin về thân chủ; 3/ Đưa ra những giảthuyết về hành vi của thân chủ; 4/ Giúp thân chủ giải quyết khó khăn và đạt được mục tiêu;5/ Đánh giá kết quả và kết thúc mối quan hệ Nhóm tác giả cũng đã chỉ rõ nội dung và cáchthức thực hiện từng giai đoạn và nhà tham vấn đã phần nào thực hiện vai trò trợ giúp thânchủ để họ nhận thức và giải quyết được vấn đề của bản thân

Tác giả Trương Thị Hoa [41] đã xây dựng quy trình tham vấn nghề gồm 03 giai đoạnvới 11 bước như sau:

Giai đoạn 1: Khảo sát tìm hiểu đặc điểm HS Giai đoạn này gồm 05 bước: 1/ Chuẩn bị;2/ Điều tra, khảo sát sơ bộ về HS; 3/ Tổ chức cho HS làm trắc nghiệm; 4/ Phân loại nhóm

và xác định vấn đề của HS; 5/ Lập kế hoạch tham vấn nghề

Giai đoạn 2: Tham vấn nghề cho HS Giai đoạn này gồm 04 bước:

1/ Thiết lập mối quan hệ và xác định mục tiêu, cách thức thực hiện tham vấn nghề;

2/ Rút ra những kết luận, đề xuất những giải pháp nâng cao GDHN

1.2.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến tham vấn nghề ở trường trung học phổ thông

Quá trình tham vấn nghề ở trường phổ thông chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố Trong

đó, có các yếu tố thuộc về nhà trường, yếu tố thuộc về nhà tham vấn (Giáo viên), các yếu tốthuộc về học sinh như sau:

*Yếu tố thuộc về nhà trường và cơ sở vật chất

Để thực hiện có hiệu quả việc tham vấn nghề cho học sinh phổ thông thì cần có nhữngđiều kiện tối thiểu như: Phòng tham vấn, tài liệu phục vụ tham vấn Trong đó:

Phòng tham vấn phải có đầy đủ các trang thiết bị, phương tiện, công cụ phù hợp cholàm việc cá nhân và làm việc nhóm trong quá trình tham vấn nghề

Tài liệu phục vụ cho tham vấn nghề phải phong phú và được cập nhật thường xuyên.Tài liệu bao gồm các trắc nghiệm tâm lý, nghề nghiệp; các tài liệu về các ngành nghề; thôngtin về thị trường lao động; những tình huống tham vấn nghề trong thực tiễn

- Sự quan tâm của các cấp quản lý

Sự quan tâm được thể hiện ở việc nhận thức đúng về vai trò và ý nghĩa của tham vấnnghề trong việc lựa chọn nghề của học sinh phổ thông và xây dựng được lực lượng chuyêntrách làm công tác tham vấn nghề, lực lượng này phải được bồi dưỡng, tập huấn thườngxuyên về chuyên môn Sự quan tâm còn được thể hiện ở việc động viên, khích lệ và tạo mọiđiều kiện cho giáo viên khi họ thực hiện công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông

* Yếu tố thuộc về nhà tham vấn (Giáo viên)

- Hiểu biết của giáo viên về lĩnh vực tham vấn nghề

Trong quá trình thực hiện tham vấn nghề, nhà tham vấn cần có hiểu biết bài bản và có

hệ thống về lĩnh vực tham vấn tâm lý, đặc biệt là hiểu biết về lĩnh vực tham vấn nghề Đó lànhững hiểu biết về những lý thuyết và trắc nghiệm dùng trong tham vấn nghề, về tìm hiểuđặc điểm của học sinh, về đặc điểm và yêu cầu của các ngành nghề trong xã hội, về nhu cầucủa thị trường lao động, về quy trình tham vấn nghề cho học sinh phổ thông….

- Kĩ năng tham vấn nghề của giáo viên

Jennifer M Kidd [127]; Lynda Ali and Barbara Graham [136], Norman C.Gysbers,Mary J Heppner, Joseph A Johnston [148]; Trần Thị Minh Đức [30] thì nhà tham vấn nghềcần có kĩ năng của một nhà tham vấn, đó là: Kĩ năng thiết lập mối quan hệ; Kĩ năng lắngnghe; Kĩ năng thấu hiểu; Kĩ năng chia sẻ; Kĩ năng quan sát; Kĩ năng phản hồi; Kĩ năng khaithác thông tin; Kĩ năng phân tích, đánh giá thông tin; Kĩ năng quản lí thời gian…

Tuy nhiên, những kĩ năng nói trên mà các tác giả đưa ra chỉ là những kĩ năng tham vấn

cơ bản Để thực hiện có hiệu quả công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông thì nhà thamvấn cần có những kĩ năng tham vấn chuyên biệt như: Kĩ năng tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lýhọc sinh; Kĩ năng tìm kiếm và sử dụng những công cụ trắc nghiệm phù hợp với học sinh; Kĩnăng thu thập và phân tích thông tin về HS; Kĩ năng thiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từngHS/ nhóm HS; Kĩ năng thu thập, phân tích và duy trì cơ sở dữ liệu về thế giới nghề nghiệp,

về nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường lao động; Kĩ năng thiết kế hoạt động tham vấnnghề; Kĩ năng nhận diện các vấn đề liên quan đến chọn nghề của HS; Kĩ năng hướng dẫn

HS tự nhận thức và đánh giá bản thân; Kĩ năng hướng dẫn HS tìm hiểu và đánh giá thôngtin về ngành nghề, trường đào tạo các nghề, nhu cầu nguồn nhân lực; Kĩ năng hướng dẫn

HS giải quyết những khó khăn tâm lý có liên quan trong quá trình chọn nghề; Kĩ nănghướng dẫn HS ra quyết định lựa chọn ngành, nghề phù hợp trên cơ sở khoa học; Kĩ năngphân tích thông tin của HS/ nhóm HS sau quá trình tham vấn; Kĩ năng điều chỉnh và lên kếhoạch quá trình tham vấn tiếp theo

- Sự nhiệt tình, yêu thích và trách nhiệm đối với công việc của nhà tham vấn

Mark Pope, Ed.D trong “History and Development of Career Counseling in the USA”

[139] đã chỉ ra tham vấn nghề là một nghề bình thường và nhàm chán Vì vậy, khi thực hiệncông tác tham vấn nghề ở trường phổ thông thì nhà tham vấn cần dành thời gian, sự nhiệttình, yêu thích và trách nhiệm đối với công việc thì mới mang lại hiệu quả cao

* Yếu tố thuộc về học sinh

- Học sinh ý thức được vai trò, sự cần thiết của việc đánh giá bản thân

Trong quá trình tham vấn nghề, HS phải xác định được vai trò và sự cần thiết của đánhgiá bản thân và thực hiện tự đánh giá bản thân ở các khía cạnh trình độ, năng lực, tính cách, sởthích…Trên cơ sở tự đánh giá bản thân, học sinh sẽ đối chiếu, so sánh với yêu cầu của nghề đểlựa chọn cho mình một ngành nghề phù hợp với bản thân và nhu cầu của xã hội

- Sự chủ động, tích cực trong việc tìm kiếm các thông tin nghề nghiệp

Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp của học sinh phổ thông, sự chủ động, tích cựctrong việc tìm kiếm những thông tin nghề nghiệp là rất quan trọng, giúp các em nhanhchóng tìm được các thông tin cần thiết về ngành nghề, về nơi đào tạo nghề, về nhu cầu củathị trường lao động

- Sự chủ động, tích cực trong việc trao đổi những khó khăn khi lựa chọn nghề của bản thân học sinh với nhà tham vấn

Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, học sinh sẽ gặp phải nhiều khó khăn nên họcsinh càng chủ động, tích cực, vượt qua được những e ngại để gặp gỡ, trao đổi, chia sẻnhững khó khăn vướng mắc với nhà tham vấn thì nhà tham vấn sẽ trợ giúp để các em tìm rađược những hướng giải quyết hiệu quả cho việc chọn nghề

Ngoài những yếu tố đã nêu trên thì còn có những yếu tố khác có ảnh hưởng đến hiệuquả công tác tham vấn nghề ở trường phổ thông như: Mối quan hệ giữa nhà tham vấn (giáoviên) với học sinh, thời gian, thời lượng dành cho tham vấn nghề, các yếu tố thuộc về vănhóa và gia đình học sinh…

1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm

1.3.1 Định nghĩa kĩ năng và kĩ năng tham vấn nghề

*Khái niệm kĩ năng

Theo các nghiên cứu của tâm lý học thì có quan niệm xem xét kĩ năng nghiêng về mặtthao tác của hành động, hoạt động với các đại diện điển hình như A.G Covaliov, V.A.Cruchetxki, A.V Petroxki, Trần Trọng Thủy… Quan niệm thứ hai xem xét kĩ năng khôngđơn thuần là mặt kĩ thuật của hành động mà còn là biểu hiện năng lực của con người, gắn kĩ

năng với năng lực Quan điểm này có các tác giả điển hình như K.K Platônov, N.Đ.

Lêvitov, Nguyễn Quang Uẩn, Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Văn Khôi…

Tác giả Vũ Dũng cho rằng “Kĩ năng là năng lực vận dụng có kết quả tri thức về

phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng”

[26]

Theo cách tiếp cận thực tế, các tác giả cho rằng KN là hành động có thật chứ khôngphải khả năng, càng không phải thuộc tính tâm lý cũng không phải cách thức thực hiệnhành động Đại diện cho tiếp cận này là tác giả Đặng Thành Hưng với nhiều nghiên cứu về

kĩ năng và vận dụng kĩ năng trong các vấn đề khác nhau Luận án đồng tình theo quan điểm

của tác giá Đặng Thành Hưng [55] coi “kĩ năng là một dạng hành động được thực hiện tự

giác dựa trên tri thức, vốn kinh nghiệm và các điều kiện tâm lý bên trong mỗi cá nhân trong các tình huống khác nhau để đạt được mục tiêu đã đề ra”.

*Khái niệm kĩ năng tham vấn nghề

Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về kĩ năng,

về tham vấn nghề, chúng tôi đưa ra quan niệm về kĩ năng tham vấn nghề như sau:

“Kĩ năng tham vấn nghề là một dạng hành động được chủ thể thực hiện một cách tự giác, có kết quả dựa trên tri trức khoa học về hoạt động tham vấn nghề và những điều kiện sinh học, tâm lý, xã hội có liên quan nhằm trợ giúp một cá nhân lựa chọn được nghề nghiệp trên cơ sở khoa học”.

“Kĩ năng tham vấn nghề của giáo viên là một dạng hành động được giáo viên thực

hiện một cách tự giác, có kết quả dựa trên tri trức khoa học về hoạt động tham vấn nghề và những điều kiện sinh học, tâm lý, xã hội có liên quan nhằm trợ giúp học sinh lựa chọn được nghề nghiệp trên cơ sở khoa học”.

1.3.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần phát triển cho sinh viên sư phạm

1.3.2.1 Cơ sở xác định hệ thống kĩ năng tham vấn nghề cho sinh viên sư phạm

Trên cơ sở nghiên cứu những công trình trong và ngoài nước, công trình nghiên cứucủa tác giả Trương Thị Hoa [44], chúng tôi đề xuất nhiệm vụ và công việc của giáo viênphổ thông khi thực hiện công tác tham vấn nghề như sau:

Bảng 1.1 Nhiệm vụ của giáo viên thực hiện công tác tham vấn nghề

Nhiệm vụ

1. Giảng dạy các môn học thuộc (Trong nghiên cứu này chúng tôi chỉ tập

chuyên ngành được đào tạo

2 Tham vấn nghề

Bảng 1.2 Những công việc giáo viên cần làm khi thực hiện công tác tham vấn nghề

1.3.2.2 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của sinh viên sư phạm

Trên cơ sở nghiên cứu về mục đích, nhiệm vụ, nội dung, quy trình tham vấn nghề và

kế thừa những nghiên cứu về kĩ năng tham vấn nghề của các tác giả Jennifer M Kidd [127];Lynda Ali and Barbara Graham [136]; Norman C Gysbers, Mary J Heppner, Joseph A.Johnston [148]

Căn cứ quy định của Bộ ngành liên quan về chức năng, nhiệm vụ giáo viên phổ thông

và đặc biệt yêu cầu về thực hiện hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp trong chương trìnhgiáo dục phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố ngày 26/12/2018 [11]

Căn cứ những công việc cần thực hiện trong các giai đoạn của quá trình tham vấnnghề [41]; Căn cứ công việc nhiệm vụ của hoạt động tham vấn nghề (đã phân tích ở bảng1.2)

Căn cứ vào đặc điểm của sinh viên SP

Chúng tôi xác định kĩ năng cần có của sinh viên SP như sau:

Bảng 1.3 Kĩ năng tham vấn nghề cần có của SV SP TT

năng chuẩn bị

năng tổ chức thực hiện quá trình tham vấn

năng sau quá trình tham

Nhóm 1: Nhóm kĩ năng chuẩn bị

1/ KN tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lý HS

Ngoài những đặc điểm chung về tâm sinh lý lứa tuổi thì mỗi HS lại có những đặc

37TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com

Để tìm hiểu được đặc điểm tâm lý của học sinh có thể sử dụng các phương pháp khácnhau như: quan sát, trò chuyện, trắc nghiệm… và cũng có thể tìm hiểu qua nhiều nguồnthông tin khác nhau như: giáo viên, cha mẹ HS, bạn bè của HS, cộng đồng và chính bảnthân học sinh.

2/ KN tìm kiếm và sử dụng những công cụ trắc nghiệm phù hợp với HS

Biết cách tìm kiếm và sử dụng những công cụ trắc nghiệm phù hợp với đối tượng HS

có vai trò quan trọng nhằm cung cấp thông tin cần thiết nhất giúp cho quá trình tham vấnnghề diễn ra hiệu quả Vì vậy, cần trang bị cho sinh viên SP những kĩ năng để tìm kiếmcông cụ trắc nghiệm, kĩ thuật sử dụng các trắc nghiệm cho các đối tượng có nhu cầu thamvấn nghề

3/ KN thu thập và phân tích thông tin về HS

Sau khi tìm hiểu được những thông tin về HS, nhà tham vấn cần có kĩ năng tập hợp vàphân tích thông tin, phân tích kết quả trắc để có những đánh giá đầy đủ, chính xác về HSphục vụ cho quá trình tham vấn nghề

4/ KN thiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từng HS/nhóm HS

Thiết lập hồ sơ tham vấn nghề cho từng HS hay nhóm HS có vai trò quan trọng giúpnhà tham vấn nghề có thể biết được đặc điểm tâm sinh lý của từng học sinh, có thể theo dõi,giám sát những thay đổi của HS để có cơ sở tổ chức hoạt động tham vấn nghề cho phù hợp.Nhà tham vấn cần thiết kế một biểu mẫu lưu trữ thông tin HS một cách rõ ràng, khoa học.Những nội dung cơ bản cần được lưu trữ trong hồ sơ tham vấn nghề bao gồm:

- Thời gian, địa điểm

- Thông tin về tên, tuổi, giới tính, địa chỉ của HS

- Đặc điểm tâm sinh lý của HS

- Đặc điểm nổi bật về nhu cầu, năng lực, tính cách của H

- Xu hướng nghề nghiệp của HS

- Lý do tham vấn nghề cho HS

- Quá trình tham vấn nghề

- Những kết quả đạt được và kế hoạch tham vấn tiếp theo (nếu có)

5/ KN thu thập, phân tích và duy trì cơ sở dữ liệu về thế giới nghề nghiệp, về nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường lao động

Một công việc không thể thiếu trong quá trình tham vấn nghề cho HS là nhà tham vấnhướng dẫn HS tìm hiểu và đánh giá thông tin về ngành, nghề, trường đào tạo các nghề, nhucầu nguồn nhân lực Muốn làm tốt được nhiệm vụ này trong quá trình tham vấn cho HS thìbản thân nhà tham vấn phải có kĩ năng thu thập thông tin và duy trì thông tin về thế giớinghề nghiệp và nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường lao động nhưng những thông tin đócần được phân tích, sàng lọc để lựa chọn được những thông tin chính xác và cập nhật choHS

6/ KN thiết kế hoạt động tham vấn nghề

Trên cơ sở những thông tin về HS đã được thu thập, phân tích và đánh giá, nhà thamvấn còn thiết kế chương trình cho buổi tham vấn nghề cho HS, trong đó bao gồm từ việcxác định mục tiêu, đối tượng, nội dung, thời gian, không gian, địa điểm tham vấn nghề đếncách thức thực hiện, nguồn nhân lực Khi thiết kế hoạt động tham vấn nghề cần đảm bảophù hợp với đối tượng HS, tránh việc thực hiện một cách hình thức

Nhóm 2: Nhóm kĩ năng tổ chức thực hiện quá trình tham vấn

7/ KN nhận diện các vấn đề liên quan đến chọn nghề của HS

Sau khi thu thập và phân tích những thông tin về HS và thông qua trao đổi với với HS

về sở thích, nhu cầu, về nguyện vọng của HS, về những khó khăn mà HS gặp phải khi lựachọn nghề nghiệp, nhà tham vấn cần nhận biết được vấn đề học sinh gặp phải là gì, phânloại được các vấn đề đó và chia nhóm HS theo từng loại vấn đề (nếu tham vấn theo nhóm)

để tổ chức quá trình tham vấn cho phù hợp

8/ KN hướng dẫn HS tự nhận thức và đánh giá bản thân

Tự nhận thức và đánh giá bản thân có ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn nghềnghiệp của HS Muốn làm tốt được công việc này, nhà tham vấn cần có kĩ năng hướng dẫn

HS tự nhận thức và đánh giá bản thân, cụ thể: hướng dẫn HS tự tìm hiểu những điểm mạnh,điểm yếu của bản thân có ảnh hưởng đến nghề nghiệp trong tương lai; hướng dẫn HS nhậnthức được điều kiện, hoàn cảnh của gia đình có tác động đến nghề nghiệp trong tương lai;hướng dẫn HS tự tìm hiểu về tính cách, khí chất của bản thân và những ngành nghề phù hợpvới kiểu khí chất, tính cách đó; hướng dẫn HS tự tìm hiểu về năng lực,sở thích, hứng thú,