Tiểu luận... Chính sách công và đánh giá chính sách công ở việt nam

1. Lý do chọn đề tài Trong nền hành chính nhà nước, chính sách công là bộ phận nền tảng trọng yếu của thể chế hành chính, là cơ sở và chi phối các yếu tố cấu thành khác của nền hành chính như: bộ máy hành chính; đội ngũ cán bộ công chức; tài chính công. Ở Việt Nam, với hoạt động quản lý, điều hành của Chính phủ trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) thì chính sách công là công cụ tiền đề, không thể thay thế và chi phối các công cụ quản lý khác như pháp luật, kế hoạch, phân cấp phân quyền… Điều đó giải thích vì sao trong những năm gần đây Đảng và Nhà nước ta luôn đặc biệt quan tâm tới việc nâng cao vai trò của chính sách công như là một công cụ hữu hiệu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước nói riêng và đẩy mạnh chất lượng của sự nghiệp đổi mới nói chung. Tuy nhiên, trước yêu cầu ngày càng cao và phức tạp của quản lý nhà nước thì hoạt động hoạch định và thực thi chính sách công ở nước ta đang ở trong bối cảnh nào và đặt ra những vấn đề gì cần giải quyết? Trong thời gian qua, hoạt động hoạch định chính sách công đã đạt được một số kết quả đáng khích lệ cả về số lượng và chất lượng trên các lĩnh vực trọng yếu, cấp bách về kinh tế, chính trị (tổ chức bộ máy nhà nước, an sinh xã hội, quân sự, ngoại giao…). Một số chính sách công quan trọng đã được luận chứng khoa học hơn, bám sát thực tiễn đất nước, địa phương và ngành. Nhờ đó, bước đầu đã tạo lập và hoàn thiện được một hệ thống chính sách công khá phù hợp, đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của quản lý hành chính nhà nước, phục vụ chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Trong lĩnh vực kinh tế, một số chính sách mới được ban hành đã đáp ứng được về cơ bản yêu cầu phát triển và hoàn thiện thể chế của nền kinh tế thị trường, đặc biệt, có tính ứng phó khá tốt với tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu như: chính sách kích cầu, chính sách điều chỉnh tiền lương cơ bản, chính sách hạ thấp lãi suất cho vay của ngân hàng, lãi suất tối đa cho tiền gửi bằng đồng Việt Nam, chính sách mang ngoại tệ, tiền Việt Nam của cá nhân khi xuất nhập cảnh, chính sách điều chỉnh thuế thu nhập cá nhân, chính sách miễn giảm thuế sử dụng đất nông nghiệp… Theo đó, nhiều chính sách đã phát huy được tác dụng trong kiềm chế lạm phát, góp phần ổn định giá cả thị trường và mức độ tăng trưởng của nền kinh tế trong điều kiện khủng hoảng kinh tế. Điều đó được đánh giá như những phản ứng kịp thời của nhà nước trước những biến động lớn của kinh tế toàn cầu và khu vực. Bên cạnh đó, việc tổ chức thực thi chính sách công cũng đạt được những yêu cầu cơ bản như: kịp thời, đồng bộ, hiệu quả trong phạm vi cả nước cũng như từng địa phương, ngành. Một số địa phương đã chủ động, linh hoạt và sáng tạo trong triển khai thực thi chính sách cho phù hợp với đặc điểm của mình, có tính đến đặc điểm của đối tượng thụ hưởng chính sách. Công tác tổng kết thực tiễn thi hành chính sách cũng đã bắt đầu được chú ý hơn; một số chính sách được sơ kết, tổng kết khá công phu, có quy trình khoa học và có giá trị tham khảo lớn. Nhìn tổng thể, việc thực thi chính sách đã đi vào nề nếp, nghiêm minh với không ít kinh nghiệm bổ ích đã được đúc rút từ thực tiễn. Tuy nhiên, thực tiễn ở nước ta, của từng địa phương, từng ngành vẫn chưa thật sự được quan tâm như là một tiền đề, điều kiện tối quan trọng để xây dựng, ban hành, tổ chức thực hiện chính sách công. Vì thế, vẫn còn không ít những chính sách xa với thực tế, gây khó khăn khi tổ chức thực hiện và không được dư luận thật sự đồng tình. Đặc biệt, những căn bệnh chủ quan, duy ý chí, chạy theo thành tích, thích đánh bóng hình ảnh, lợi ích cục bộ của từng bộ, ngành hoặc lợi ích của một số nhóm trong xã hội vẫn tồn tại dai dẳng đã gây những hậu quả không nhỏ cho xã hội, cho từng ngành và địa phương từ hoạt động hoạch định cho tới tổ chức thực thi chính sách công. Xuất phát từ vai trò quan trọng như trên, đồng thời cũng là nhiệm vụ hoàn thành môn học, vì vậy, qua việc học tập môn Hoạch định và thực thi chính sách công, người viết lựa chọn đề tài “Chính sách công và đánh giá chính sách công ở Việt Nam” để làm bài tiểu luận hết môn.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong nền hành chính nhà nước, chính sách công là bộ phận nền tảng trọngyếu của thể chế hành chính, là cơ sở và chi phối các yếu tố cấu thành khác củanền hành chính như: bộ máy hành chính; đội ngũ cán bộ - công chức; tài chínhcông Ở Việt Nam, với hoạt động quản lý, điều hành của Chính phủ trong nềnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) thì chính sách công làcông cụ tiền đề, không thể thay thế và chi phối các công cụ quản lý khác nhưpháp luật, kế hoạch, phân cấp - phân quyền… Điều đó giải thích vì sao trongnhững năm gần đây Đảng và Nhà nước ta luôn đặc biệt quan tâm tới việc nângcao vai trò của chính sách công như là một công cụ hữu hiệu nhằm nâng caohiệu quả quản lý nhà nước nói riêng và đẩy mạnh chất lượng của sự nghiệp đổimới nói chung Tuy nhiên, trước yêu cầu ngày càng cao và phức tạp của quản lýnhà nước thì hoạt động hoạch định và thực thi chính sách công ở nước ta đang ởtrong bối cảnh nào và đặt ra những vấn đề gì cần giải quyết?

Trong thời gian qua, hoạt động hoạch định chính sách công đã đạt đượcmột số kết quả đáng khích lệ cả về số lượng và chất lượng trên các lĩnh vựctrọng yếu, cấp bách về kinh tế, chính trị (tổ chức bộ máy nhà nước, an sinh xãhội, quân sự, ngoại giao…) Một số chính sách công quan trọng đã được luậnchứng khoa học hơn, bám sát thực tiễn đất nước, địa phương và ngành Nhờ đó,bước đầu đã tạo lập và hoàn thiện được một hệ thống chính sách công khá phùhợp, đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của quản lý hành chính nhà nước,phục vụ chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Trong lĩnh vực kinh

tế, một số chính sách mới được ban hành đã đáp ứng được về cơ bản yêu cầuphát triển và hoàn thiện thể chế của nền kinh tế thị trường, đặc biệt, có tính ứngphó khá tốt với tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu như: chính sáchkích cầu, chính sách điều chỉnh tiền lương cơ bản, chính sách hạ thấp lãi suấtcho vay của ngân hàng, lãi suất tối đa cho tiền gửi bằng đồng Việt Nam, chínhsách mang ngoại tệ, tiền Việt Nam của cá nhân khi xuất nhập cảnh, chính sách

điều chỉnh thuế thu nhập cá nhân, chính sách miễn giảm thuế sử dụng đất nôngnghiệp… Theo đó, nhiều chính sách đã phát huy được tác dụng trong kiềm chếlạm phát, góp phần ổn định giá cả thị trường và mức độ tăng trưởng của nềnkinh tế trong điều kiện khủng hoảng kinh tế Điều đó được đánh giá như nhữngphản ứng kịp thời của nhà nước trước những biến động lớn của kinh tế toàn cầu

và khu vực

Bên cạnh đó, việc tổ chức thực thi chính sách công cũng đạt được nhữngyêu cầu cơ bản như: kịp thời, đồng bộ, hiệu quả trong phạm vi cả nước cũng nhưtừng địa phương, ngành Một số địa phương đã chủ động, linh hoạt và sáng tạotrong triển khai thực thi chính sách cho phù hợp với đặc điểm của mình, có tínhđến đặc điểm của đối tượng thụ hưởng chính sách Công tác tổng kết thực tiễnthi hành chính sách cũng đã bắt đầu được chú ý hơn; một số chính sách được sơkết, tổng kết khá công phu, có quy trình khoa học và có giá trị tham khảo lớn.Nhìn tổng thể, việc thực thi chính sách đã đi vào nề nếp, nghiêm minh vớikhông ít kinh nghiệm bổ ích đã được đúc rút từ thực tiễn

Tuy nhiên, thực tiễn ở nước ta, của từng địa phương, từng ngành vẫn chưathật sự được quan tâm như là một tiền đề, điều kiện tối quan trọng để xây dựng,ban hành, tổ chức thực hiện chính sách công Vì thế, vẫn còn không ít nhữngchính sách xa với thực tế, gây khó khăn khi tổ chức thực hiện và không được dưluận thật sự đồng tình Đặc biệt, những căn bệnh chủ quan, duy ý chí, chạy theothành tích, thích "đánh bóng hình ảnh", lợi ích cục bộ của từng bộ, ngành hoặclợi ích của một số nhóm trong xã hội vẫn tồn tại dai dẳng đã gây những hậu quảkhông nhỏ cho xã hội, cho từng ngành và địa phương từ hoạt động hoạch địnhcho tới tổ chức thực thi chính sách công

Xuất phát từ vai trò quan trọng như trên, đồng thời cũng là nhiệm vụ hoànthành môn học, vì vậy, qua việc học tập môn Hoạch định và thực thi chính sách

công, người viết lựa chọn đề tài “Chính sách công và đánh giá chính sách công ở Việt Nam” để làm bài tiểu luận hết môn.

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài trên cơ sở nghiên cứu nhiều nguồn tài liệu sẽ tiến hành làm rõ nhữngnội dung lý luận về chính sách công Những vấn đề thực trạng về đánh giá chínhsách công của Việt Nam hiện nay, đồng thời đề xuất một số giải pháp trong đánhgiá chính sách trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài là thực trạng đánh giá hànhchính sách công của Việt Nam

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài dưa trên cơ sở lý luận là phương pháp luận duy vật biện chứng củachủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, chủ trương củaĐảng Cộng sản Việt Nam về việc đánh giá chính sách công

Bên cạnh đó đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như phântích, thống kê, tổng hợp…

5 Ý nghĩa của đề tài

Việc nghiên cứu đề tài giúp người học nắm rõ lý luận về chính sách côngcủa nhà nước Qua đó nắm được những vấn đề vướng mắc trong việc đánh giáchính sách công Việt Nam

6 Kết cấu tiểu luận

Tiểu luận được kết cấu thành 2 chương

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHÍNH SÁCH CÔNG

1.1 Khái niệm về chính sách công

1.1.1 Khái niệm chính sách

Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về chính sách:

Theo James Anderson (2003): "Chính sách là một quá trình hành động cómục đích được theo đuổi một cách kiên định bởi một hoặc nhiều chủ thể trongviệc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm"; Chính sách là hành động của cácchủ thể nhằm quyết định cái gì được thực hiện

Các chính sách có thể được đề ra và thực hiện bởi nhiều chủ thể khác nhau,

ở những phạm vi và tầng nấc khác nhau: Chính sách của Liên hiệp quốc, chínhsách của một đảng chính trị, chính sách của nhà nước, chính sách của chínhquyền địa phương, chính sách của một bộ, chính sách của một tổ chức, đoàn thể,hiệp hội, chính sách của một doanh nghiệp…

Căn cứ vào phạm vi, quy mô ảnh hưởng và tính chất của các chủ thể hoạchđịnh chính sách mà người ta chia chính sách thành chính sách công và chínhsách tư Theo đó, “chính sách tư” là chính sách do các tổ chức, các doanhnghiệp, các hiệp hội, đoàn thể… ban hành để điều chỉnh các mối quan hệ cũngnhư làm cơ sở cho việc triển khai hoạt động của tổ chức ấy Các chính sách nàynhằm giải quyết những vấn đề đặt ra cho mỗi tổ chức, chúng chỉ có hiệu lực thihành trong nội bộ tổ chức đó, vì vậy, chúng mang tính chất riêng biệt Còn

“chính sách công” là những chính sách do các cơ quan nhà nước có thẩm quyềnban hành nhằm giải quyết những vấn đề có tính cộng đồng Do được ban hành

và thực thi bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền (cơ quan công quyền haycòn gọi là cơ quan thực thi quyền lực công) nên chính sách công được coi là mộttrong những công cụ quản lý quan trọng của nhà nước

1.1.2 Khái niệm chính sách công

Cho đến nay trên thế giới, cuộc tranh luận về định nghĩa chính sách côngvẫn là một chủ đề sôi động và khó đạt được sự nhất trí rộng rãi Sau đây là một

số định nghĩa chính sách công khá tiêu biểu của các học giả nước ngoài và trongnước.

William Jenkin cho rằng: "Chính sách công là một tập hợp các quyết định

có liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm nhà chính trị gắn liềnvới việc lựa chọn các mục tiêu và các giải pháp để đạt được các mục tiêuđó"(William Jenkin, 1978)

Định nghĩa này nhấn mạnh các mặt sau:

- Chính sách công không phải là một quyết định đơn lẻ nào đó, mà là mộttập hợp các quyết định khác nhau có liên quan với nhau trong một khoảng thờigian dài

- Chính sách công do các nhà chính trị trong bộ máy nhà nước ban hành.Nói cách khác, các cơ quan nhà nước là chủ thể ban hành chính sách công

- Chính sách công nhằm vào những mục tiêu nhất định theo mong muốncủa Nhà nước và bao gồm các giải pháp để đạt được mục tiêu đă lựa chọn

Thomas R Dye lại đưa ra một định nghĩa ngắn gọn về chính sách công,song định nghĩa này lại được nhiều học giả tán thành Theo ông, "Chính sáchcông là cái mà nhà nước lựa chọn làm hay không làm"(Thomas R Dye, 1984).Bốn mặt quan trọng của định nghĩa này là:

Thứ nhất, không giống như các định nghĩa khác, nó không bàn luận về

"mục tiêu" hay "mục đích" của chính sách Các chính sách là các chương trìnhhành động riêng biệt; việc áp dụng các chính sách không có nghĩa là tất cảnhững ai đồng tình với chính sách sẽ có cùng một mục đích như nhau Trên thực

tế, một số chính sách ra đời không phải vì sự nhất trí về mục tiêu, mà bởi vìnhiều nhóm người khác nhau đồng tình với chính sách đó với nhiều nguyên dokhác nhau (tuy nhiên, theo chúng tôi, dù các nhóm khác nhau có những mục tiêukhác nhau, song bản thân mỗi chính sách vẫn phản ánh những mục tiêu nhấtđịnh của nhà nước)

Thứ hai, định nghĩa của Dye thừa nhận rằng, các chính sách phản ánh sự

lựa chọn làm hay không làm Việc quyết định không làm có thể cũng quan trọng

như việc quyết định làm Điều này hoàn toàn hợp lý trong trường hợp nhà nước

ra quyết định không can thiệp vào hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước

Thứ ba, theo cách tiếp cận này thì các hoạt động mà chính quyền làm hoặc

không làm phải có tác động, ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc đến nhân dân thì mới

là chính sách công Như vậy không phải tất cả những việc mà chính quyền làmhoặc không làm đều là chính sách công

Thứ tư, một điểm được nhấn mạnh ở đây là các chính sách không chỉ là

những đề xuất của nhà nước về một vấn đề nào đó, mà còn là cái được thực hiệntrên thực tế Nói cách khác, định nghĩa của Dye về những cái mà nhà nước làmhoặc không làm, chứ không phải là cái mà họ muốn làm hoặc lập kế hoạch đểlàm

Theo Charles O Jones (1984), chính sách công là một tập hợp các yếu tố,bao gồm:

Dự định (intentions): Trình bày những mong muốn của chính quyền; Mục tiêu (goals): Trình bày những dự định được tuyên bố một cách cụ thể

hoặc cụ thể hóa những dự định bằng các mục tiêu về số lượng;

Đề xuất (proposals): Trình bày các cách thức để đạt được mục tiêu;

Chương trình (program): Xác định các phương tiện hợp pháp để theo

đuổi mục tiêu ;

Các quyết định hay các lựa chọn (decisions or choices): Trình bày những

quyết định hoặc những phương hướng cần lựa chọn;

Hiệu lực (effects): Trình bày những hiệu lực của chính sách, các hiệu ứng

mà chính sách tác động vào xã hội, không kể là có chủ định hay không có chủđịnh

Ở đây cũng cần lưu ý sự phân biệt giữa đầu ra của chính sách (policyoutputs) và kết quả của chính sách (policy outcomes) Đầu ra của chính sách đó

là những hành động mà nhà nước tiến hành để thực hiện mục tiêu của nó, nhưcung cấp các hàng hóa và dịch vụ công về giáo dục, y tế, an ninh quốc phòng,v.v Còn kết quả của chính sách là những hiệu ứng mà chính sách tác động vào

xã hội khi nó được thực hiện Hiệu ứng ở đây có thể là tích cực và cũng có thể là

tiêu cực, nó tùy thuộc vào kết quả cụ thể đạt được trên thực tế khi chính sáchđược triển khai

B Guy Peter đưa ra định nghĩa: "Chính sách công là toàn bộ các hoạt độngcủa Nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến cuộc sống của mọi côngdân" Định nghĩa này khẳng định chủ thể ban hành và thực thi chính sách công

là nhà nước, đồng thời nhấn mạnh tác động của chính sách công đến đời sốngcủa người dân với tư cách là một cộng đồng (B Guy Peters, 1999)

Chính sách công là một kết hợp phức tạp những sự lựa chọn liên quan lẫnnhau, bao gồm cả các quyết định không hành động, do các cơ quan nhà nướchay các quan chức nhà nước đề ra (William N Dunn, 1992)

Ở Việt Nam, có quan điểm cho rằng chính sách được hiểu là đường lối cụthể của chủ thể quyền lực công về một lĩnh vực nhất định trong một giai đoạnxác định cùng các biện pháp, kế hoạch thực hiện đường lối ấy

Theo định nghĩa này, một chính sách thường gồm ba bộ phận cấu thành: 1)đường lối cụ thể về một lĩnh vực nhất định trong một thời gian xác định, 2) biệnpháp thực hiện, 3) kế hoạch thực hiện đường lối ấy

Ví dụ: Nghị quyết 36 ngày 26/3/2004 của Bộ Chính trị BCH Trung ươngĐảng Cộng sản Việt Nam là đường lối của Đảng về công tác đối với người ViệtNam ở nước ngoài, được thực hiện từ sau ngày ban hành Nghị quyết Đường lối

đó là một bộ phận của đường lối chung “đại đoàn kết, phát huy sức mạnh toàndân tộc để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” mà Đại hội Đảng đã đề ra

Nghị quyết 36 của Bộ Chính trị gồm bốn phần: (I) Tình hình và công tácđối với người Việt Nam ở nước ngoài thời gian qua; (II) Chủ trương và phươnghướng công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài thời gian tới; (III) Nhiệm

vụ chủ yếu; (IV) Tổ chức thực hiện Có thể thấy phần II là phần trình bày nộidung chính sách, phần (III) - biện pháp thực hiện, còn phần (IV) là kế hoạchthực hiện

Tuy có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về chính sách công như đă nêutrên, song điều đó không có nghĩa là chính sách công mang những bản chất khácnhau Thực ra, tùy theo quan niệm của mỗi tác giả mà các định nghĩa đưa ra

nhấn mạnh vào đặc trưng này hay đặc trưng khác của chính sách công Nhữngđặc trưng này phản ánh chính sách công từ các góc độ khác nhau, song chúngđều hàm chứa những nét đặc thù thể hiện bản chất của chính sách công.

Từ những phân tích trên, thuật ngữ chính sách có thể hiểu như sau: "Chínhsách công là thuật ngữ dùng để chỉ một chuỗi các quyết định hoạt động của nhànước nhằm giải quyết một vấn đề chung đang đặt ra trong đời sống kinh tế – xăhội theo mục tiêu xác định"

1.2 Các đặc trưng cơ bản của chính sách công

Thứ nhất, chính sách công tập trung giải quyết một vấn đề đang đặt ra

trong đời sống kinh tế – xã hội theo những mục tiêu xác định

Chính sách công là một quá trình hành động nhằm giải quyết một vấn đềnhất định Khác với các loại công cụ quản lý khác như chiến lược, kế hoạch củaNhà nước là những chương trình hành động tổng quát bao quát một hoặc nhiềulĩnh vực kinh tế – xã hội, đặc điểm của chính sách công là chúng được đề ra vàđược thực hiện nhằm giải quyết một hoặc một số vấn đề liên quan lẫn nhau đangđặt ra trong đời sống xă hội Chính sách công chỉ xuất hiện trước khi đó đã tồntại hoặc có nguy cơ chắc chắn xuất hiện một vấn đề cần giải quyết Vấn đề chínhsách được hiểu là một mâu thuẫn hoặc một nhu cầu thay đổi hiện trạng xuất hiệntrong đời sống kinh tế – xă hội đ ̣òi hỏi nhà nước sử dụng quyền lực công để giảiquyết Có thể nói, vấn đề chính sách là hạt nhân xuyên suốt toàn bộ quy trìnhchính sách (bao gồm các giai đoạn lựa chọn vấn dề chính sách, hoạch định, thựcthi và đánh giá chính sách) Việc giải quyết những vấn đề nói trên nhằm vàonhững mục tiêu mà nhà nước mong muốn đạt được

Thứ hai, chủ thể hoạch định chính sách cũng là chủ thể nắm quyền lực

công – đó là nhà nước, và vì vậy chính sách công được đảm bảo thực thi bởi khảnăng và công cụ cưỡng chế hợp pháp

Chính sách công vừa mang tính chính trị lại vừa mang tính pháp lý Tínhchính trị của chính sách liên quan đến việc lựa chọn phương án hành động hoặckhông hành động, đến việc phân bổ các giá trị xã hội của nhà nước, đến nhữngquyết định chính trị động chạm tới lợi ích của nhiều người; còn tính pháp lý lại

thể hiện ở những văn bản pháp luật chứa đựng nội dung chính sách, ở tính bắtbuộc phải tuân thủ những quy định pháp luật nhằm đảm bảo hiệu lực thực thitrên thực tế của chính sách.

Là công cụ của nhà nước để quản lý và định hướng cho sự phát triển của xãhội, chính sách công không chỉ thể hiện ý định của chủ thể hoạch định chínhsách về một vấn đề nào đó, mà còn bao gồm những ý chí và hành động thực hiệncác dự định qua giải pháp và công cụ chính sách Để chính sách công được thựcthi trên thực tế thì nó đòi hỏi phải cần đến bộ máy thực thi cũng như các công cụcưỡng chế hợp pháp mà chỉ có nhà nước mới được sử dụng để vượt qua sựchống đối trong thực thi chính sách Nói cách khác, chính sách công phải đượcthực hiện dựa trên pháp luật và những thẩm quyền hợp pháp của cơ quan nhànước Việc vi phạm chính sách công sẽ phải đối mặt với hình phạt cụ thể Ví dụ,chỉ có nhà nước mới được ban hành Luật về thuế và cũng chỉ có nhà nước mới

có quyền phạt những người không chịu nộp thuế Nếu chính sách về thuế khôngđược đảm bảo bởi các biện pháp cưỡng chế hợp pháp thì nhiều người sẽ tìm mọicách để trốn thuế, từ đó gây thiệt hại cho lợi ích chung của nhà nước và xã hội

Ở Việt Nam, trên sách báo, chúng ta thường gặp cụm từ "chính sách củaĐảng và Nhà nước", vì vậy có ý kiến cho rằng, Đảng cũng là chủ thể ban hànhchính sách công Điều này có thể giải thích bằng thực tế đặc thù của nước ta ỞViệt Nam, Đảng Cộng sản là lực lượng chính trị duy nhất lănh đạo Nhà nước,lănh đạo xă hội Đảng lănh đạo Nhà nước thông qua việc vạch ra cương lĩnh,chiến lược, các định hướng chính sách – đó chính là những căn cứ chỉ đạo đểNhà nước ban hành các chính sách công Như vậy, về thực chất, các chính sáchcông là do Nhà nước Cộng hòa xă hội chủ nghĩa Việt Nam (chủ yếu là Nhà nước

đề ra) Các chính sách này là sự cụ thể hóa đường lối, chiến lược và các địnhhướng chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhằm phục vụ lợi ích của nhândân ta Do vậy, Đảng cộng sản Việt Nam cũng là chủ thể của chính sách công

Thứ ba, chính sách công không phải các quyết định nhất thời (mang tính tình thế) của nhà nước, mà là chương trình hoạt động được suy tính một cách

khoa học, liên quan với nhau một cách hữu cơ và nhằm những mục đích tươngđối cụ thể

Chính sách công nhằm giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp, bức thiết, liênquan đến nhiều người, đến những định hướng phát triển quan trọng nên nó cầnphải có sự chuẩn bị, nghiên cứu một cách thận trọng trước khi ban hành Sựchuẩn bị này nhanh hay chậm phụ thuộc nhiều vào tính phức tạp của vấn đềchính sách, vào những kết quả nghiên cứu, những hoạt động khảo sát nhằm làm

rõ bản chất của vấn đề, các phương án được lựa chọn và các giải pháp được đưa

ra cũng như trình độ của những người nghiên cứu, soạn thảo và ý chí, hành độngchính trị của chủ thể thông qua chính sách

Chính sách công phản ánh các hành vi được thực hiện trên cơ sở các mụctiêu rõ ràng Nó ngụ ý rằng, chính sách công không phản ánh hành vi xảy ra độtngột hoặc bất ngờ Chẳng hạn, chính sách công tập trung /hướng đến mục tiêuxóa đói giảm nghèo, nhưng không phản ánh hành vi cứu trợ của người dân bịđộng đất xảy ra một cách đột ngột Chính sách công thường được thiết kế để giảiquyết một vấn đề cụ thể

Chính sách công bao gồm nhiều quyết định chính trị liên tục có liên quanlẫn nhau để giải quyết những vấn đề xã hội đặt ra (không nên đồng nhất với cácquyết định hành chính đơn thuần), mà khái niệm quyết định chính trị ở đây là sựlựa chọn của nhà nước, bao gồm việc sử dụng các công cụ, nguồn lực cần thiếtcho các giải pháp chính sách Các quyết định chính trị bao gồm cả luật, các vănbản dưới luật, thậm chí cả chương trình, dự án là các giải pháp cho vấn đề chínhsách

Chính sách công không đồng nghĩa với một luật riêng biệt hay một văn bảnchỉ thị hay quyết định nào đó không có mục tiêu chính trị Các văn bản quyphạm pháp luật đều có mục tiêu giải quyết vấn đề, đó chính là mục tiêu chínhsách Như vậy, chính sách công phải là một tập hợp các quyết định chính trịcùng hướng vào việc giải quyết một vấn đề xã hội, do một hay nhiều cấp khácnhau trong bộ máy nhà nước ban hành và thực thi trong một thời gian dài Chínhsách công được thể hiện chính thức thành văn bản pháp luật (còn gọi là chính

sách, pháp luật) mang tính pháp lý cho việc thực thi, cũng bao gồm những hànhđộng không mang tính pháp lý, mà có tính định hướng, kích thích phát triển.Chính sách công bao gồm một chuỗi các hành động của cơ quan có thẩmquyền.Một quyết định đơn lẻ của cơ quan có thẩm quyền không phải là chínhsách công Chẳng hạn, chính sách không chỉ bao gồm quyết định ban hành đạoluật về một chủ đề nào đó, mà còn là những quyết định tiếp theo liên quan đếnviệc thực hiện hay cưỡng chế thực hiện nó.

Trên thực tế, một chính sách thực sự của nhà nước được kết nối lại từ vô sốcác quyết định và các hành động riêng biệt Chẳng hạn, chính sách cổ phần hóadoanh nghiệp nhà nước ở nước ta bắt nguồn từ những nỗ lực cải cách các doanhnghiệp nhà nước, nó được chính thức đề cập đến trong Quyết định 217/HĐBT(14/11/1987) và được tiếp nối bằng một loạt các quyết định của Nhà nước và cáccấp, các ngành về vấn đề này Nghị định 44/CP của Chính phủ ngày 29/6/1998

và việc thực thi Nghị định đó đă mở ra một chặng đường mới của chính sách cổphần hóa ở nước ta Chúng ta có thể thấy, chính sách này sẽ c ̣n tiếp diễn lâu dàitrong tương lai

Thứ tư, chính sách công bao gồm những gì được thực sự thi hành chứ

không phải chỉ là những tuyên bố

Chính sách công không phải là những ý tưởng của các nhà lãnh đạo thểhiện trong lời nói và hành động của họ Chính sách công trước hết thể hiện dựđịnh của các nhà hoạch định chính sách nhằm làm thay đổi hoặc duy trì một hiệntrạng nào đó Song, nếu chính sách chỉ là những dự định, dù được ghi thành vănbản thì nó vẫn chưa phải là một chính sách Chính sách công còn phải bao gồmcác hành vi thực hiện những dự định nói trên và đưa lại những kết quả thực tế.Chẳng hạn, các dự định của nhà nước có thể không được chuyển đổi trongthực tế Ví dụ: Mặc dù có một luật tiền lương tối thiểu, nhưng không có sự thayđổi xảy ra trong hành vi kinh tế, nó không thể là một chính sách nếu nó khôngđược thực hiện

Nhiều người thường hiểu chính sách công một cách đơn giản là những chủtrương do Nhà nước ban hành, điều đó đúng nhưng chưa đủ Nếu không có việc

thực thi chính sách để đạt được những kết quả nhất định thì những chủ trương

đó chỉ là những khẩu hiệu mà thôi, và mục tiêu của chính sách cũng không baogiờ đạt được Hơn nữa, một chính sách nếu chỉ dừng lại ở những lời tuyên bố, ởnhững cam kết không được thực hiện hoặc được thực hiện không kịp thời thì sẽgây hậu quả khôn lường, đó là vấn đề chính sách không được giải quyết hiệuquả trên thực tế, lòng tin của người dân đối với nhà nước lung lay, tính hiệu quảtrong quản lý, điều hành xã hội của nhà nước bị suy giảm

1.3 Phân loại chính sách công

Chính sách công là công cụ quản lý của nhà nước trên các lĩnh vực khácnhau của đời sống xã hội nên chúng rất đa dạng và phong phú Tuy nhiên, căn

cứ vào các tiêu chí cụ thể có thể phân chính sách công thành các loại khác nhau

1.3.1 Phân loại theo chức năng

- Chính sách điều tiết là những chính sách được hoạch định nhằm hạn chế

sự phát triển của bộ phận này hoặc tạo điều kiện cho sự phát triển của bộ phậnkhác nhằm kiềm chế sự phát triển thái quá hoặc duy trì sự công bằng cần thiết

Ví dụ: chính sách điều tiết trong lĩnh vực kinh tế, luật chống độc quyền, luậtcạnh tranh, chính sách thu hút đầu tư vào các vùng khó khăn, chính sách bảo hộmột số mặt hàng trong nước, chính sách bảo vệ môi trường, v.v

Chính sách điều tiết giống với chính sách phân phối lợi ích, song khác ởchỗ mục tiêu của chính sách điều tiết là nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho nhómthiệt thòi có điều kiện vươn lên, tuân theo nguyên tắc bổ trợ

- Chính sách tự điều tiết là những chính sách tạo ra một cơ chế tự bảo vệ

quyền lợi của nhóm người nhất định trong xã hội Ví dụ: chính sách trợ giá nôngphẩm (cơ chế tự bảo vệ lợi ích của những người nông dân), chính sách tuyểndụng chỉ giành cho những đối tượng có chứng chỉ nghề nghiệp và đăng ký hộkhẩu tại địa phương (cơ chế bảo đảm tự giải quyết lao động giành riêng cho địaphương), chính sách về hoạt động của Hội nhà báo, bác sỹ, v.v

- Chính sách phân phối là những chính sách bao hàm phân phối hàng hóa

công cộng đến những bộ phận nhất định trong nhân dân Đặc trưng của chínhsách phân phối là chỉ có những đối tượng trong quy định của chính sách mới

được hưởng lợi ích từ chính sách, còn những đối tượng không thuộc phạm viđiều chỉnh của chính sách thì không được hưởng lợi ích từ chính sách Với cách

hiểu như vậy, chính sách phân phối có hai điểm cần lưu ý: thứ nhất, không nảy

sinh cạnh tranh trong quá trình áp dụng mà nảy sinh sức ép giành giật chính sách

giữa các nhóm lợi ích trước khi chính sách được thông qua; thứ hai, vấn đề chủ

yếu của chính sách phân phối là sử dụng ngân sách nhà nước để hỗ trợ có trọngđiểm cho các nhóm lợi ích hay các bộ phận dân cư Do vậy các nhóm lợi ích haycác bộ phận dân cư thường tìm mọi cách tác động đến quá trình chính sách đểtranh thủ sự hỗ trợ cho chương trình riêng/lợi ích riêng của họ

Ví dụ: chính sách hỗ trợ giá nông sản, chương trình hỗ trợ đánh bắt cá xa

bờ, chương trình 135, phân bổ ngân sách cho địa phương hàng năm, chính sáchngười có công với cách mạng, v.v

- Chính sách phân phối lại là chính sách hướng đến việc đảm bảo sự công

bằng ở mức độ nhất định trong việc thụ hưởng các giá trị/lợi ích xã hội giữa các

bộ phận dân cư khác nhau Chính sách này thường mang nhiều tính xã hội Mụctiêu căn bản của chính sách này là tạo lập sự công bằng tương đối trong cộngđồng về quyền được hưởng các vấn đề thiết yếu của đời sống như: nhà ở, thunhập, y tế, giáo dục, v.v Ví dụ, chính sách thuế thu nhập của những người cóthu nhập cao nhằm chuyển một phận thu nhập của người giàu sang phúc lợi chongười nghèo

- Chính sách phát triển là nhóm chính sách có tác dụng tạo điều kiện thúc

đẩy sự phát triển của từng ngành, từng lĩnh vực cụ thể trong đời sống xã hội.Chẳng hạn: chính sách phát triển giáo dục - đào tạo, chính sách phát triển kinh

tế, chính sách phát triển khoa học - công nghệ, v.v

1.3.2 Phân loại theo tính chất

- Chính sách chủ động là chính sách được Nhà nước chủ động đưa ra mặc

dù chưa có nhu cầu cụ thể, hoặc có nhưng chỉ mới được nhận biết ở một bộ phậnnào đó của xã hội, ở những người sở hữu thông tin đầu tiên Trong khi đó, đại

bộ phận cộng đồng còn chưa ý thức hoặc chưa thể nhìn thấy được nhu cầu vàtính cấp thiết của vấn đề mà chính sách đưa ra