Tôn giáo thuộc phạm trù ý thức hệ nhưng rất đặc biệt. Tôn giáo là một thành tố xã hội, văn hoá, đạo đức mang tính cộng đồng. Trong thời đại ngày nay, tôn giáo là một sức mạnh. Vấn đề tôn giáo chiếm giữ một vị trí rất quan trọng, bởi bản thân nó luôn ẩn chứa nhiều yếu tố, có thể chi phối, tác động mạnh mẽ đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, thậm chí là sự mất, còn; sự phát triển hay suy yếu của quốc gia, dân tộc. Thực tiễn đời sống tôn giáo ở nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy, tôn giáo không chỉ có vai trò tích cực đối với xã hội thông qua các giá trị văn hoá, đạo đức của nó, mà tôn giáo còn có nhiều giá trị tiến bộ và tích cực khác đối với ổn định xã hội, đoàn kết, khoan dung xã hội và sự phát triển bền vững. Tôn giáo cũng là một lực lượng quan trọng để thúc đẩy mở rộng tình đoàn kết hữu nghị giữa nhân dân các nước; giải quyết các vấn đề có tính chất toàn cầu như: Bảo vệ môi trường, chống chiến tranh, bá quyền, bạo lực, nghèo đói, thảm hoạ thiên tai, các căn bệnh thế kỷ,…Từ những lí do đó, nhóm 6 chúng em xin phép được trình bày vấn đề: “Từ công cụ định vị văn hóa bằng tôn giáo, hãy phân tích vai trò của các tôn giáo lớn đối với xã hội Việt Nam hiện nay”.
Trang 1Đề bài: Từ công cụ định vị văn hóa bằng tôn giáo, hãy phân tích vai trò của các tôn giáo lớn đối với xã hội Việt Nam hiện nay.
Mục Lục
2 Phật giáo và vai trò của Phật giáo trong đời sống 7
3 Nho giáo và vai trò của Nho giáo trong đời sống 10
4 Đạo giáo và vai trò của Đạo giáo trong đời sống 14
5 Giải pháp phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của các
tôn giáo VN
15
C Tổng kết
Phụ lục
16 17
Trang 2A Phần mở đầu
Tôn giáo thuộc phạm trù ý thức hệ nhưng rất đặc biệt Tôn giáo là một thành tố xã hội, văn hoá, đạo đức mang tính cộng đồng Trong thời đại ngày nay, tôn giáo là một sức mạnh Vấn đề tôn giáo chiếm giữ một vị trí rất quan trọng, bởi bản thân nó luôn
ẩn chứa nhiều yếu tố, có thể chi phối, tác động mạnh mẽ đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, thậm chí là sự mất, còn; sự phát triển hay suy yếu của quốc gia, dân tộc Thực tiễn đời sống tôn giáo ở nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy, tôn giáo không chỉ có vai trò tích cực đối với xã hội thông qua các giá trị văn hoá, đạo đức của nó, mà tôn giáo còn có nhiều giá trị tiến bộ và tích cực khác đối với ổn định xã hội, đoàn kết, khoan dung xã hội và sự phát triển bền vững Tôn giáo cũng là một lực lượng quan trọng để thúc đẩy mở rộng tình đoàn kết hữu nghị giữa nhân dân các nước; giải quyết các vấn đề có tính chất toàn cầu như: Bảo vệ môi trường, chống chiến tranh, bá quyền, bạo lực, nghèo đói, thảm hoạ thiên tai, các căn bệnh thế kỷ,…Từ những lí do
đó, nhóm 6 chúng em xin phép được trình bày vấn đề: “Từ công cụ định vị văn hóa bằng tôn giáo, hãy phân tích vai trò của các tôn giáo lớn đối với xã hội Việt Nam hiện nay”
B Nội dung
1 Khái niệm công cụ định vị tôn giáo:
Tôn giáo là cụm từ chúng ta hay nhắc tới khi nói đến văn hóa Việt Nam, tuy nhiên không phải ai cũng biết rõ khái niệm này bởi lẽ trong lịch sử đã tồn tại rất nhiều các quan niệm khác nhau về tôn giáo Theo C Mác: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, nó là tinh thần của trật tự không có tinh thần” Các nhà thần học cho rằng: “Tôn giáo là mối liên hệ giữa thần thánh và con người”.Một số nhà tâm lý học lại cho rằng “Tôn giáo là sự sáng tạo của mỗi cá nhân trong nỗi cô đơn của mình, tôn giáo là sự cô đơn, nếu anh chưa từng cô đơn thì anh chưa bao giờ có tôn giáo” 1 Vậy tôn giáo là gì?
Trước hết nhắc đến nguồn gốc tôn giáo thì tôn giáo do con người sáng tạo và do con người sùng bái mà trở thành một kiểu tồn tại Con người trong quá khứ đã bất lực trước sức mạnh tự phát của thiên nhiên do chưa hiểu biết rộng rãi về các vấn đề khoa học tự nhiên, xã hội Mặt khác, trong xã hội xưa, giai cấp thống trị đã lợi dụng tôn giáo để ru ngủ sức phản kháng của các giai cấp khác Và một điều tồn tại cho đến ngày nay là sự bất lực, bất hạnh trong cuộc sống cá nhân khiến con người tìm đến tôn giáo như một chỗ dựa Tôn giáo còn do tín ngưỡng phát triển thành
Như vậy, ta có thể định nghĩa: Tôn giáo là niềm tin của con người vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, thiêng liêng, được chấp nhận và sùng bái, nhằm lý giải những vấn
đề trong thế giới hiện hữu và thế giới khác Nó tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt
1 https://nhanhoc.hcmussh.edu.vn/?ArticleId=2b1e0f35-321d-4906-88a4-ec6169255110
Trang 3động bao gồm đối tượng tôn giáo, lễ nghi, giáo lý, giáo luật và tổ chức Nó đóng vai trò là công cụ định vị văn hóa Việt Nam Nói cách khác, tôn giáo là cơ sở để xác định Việt Nam nằm ở vị trí nào trên bản đồ văn hóa
Ngày nay tôn giáo đóng vai trò rất lớn trong đời sống tinh thần của người Việt Nam Xét theo công cụ định vị tôn giáo, Việt Nam tồn tại ba tôn giáo lớn là: Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo (Lão giáo) trên cơ sở Tam giáo đồng nguyên với Phật giáo là trọng tâm Mặc dù việc giao lưu – tiếp biến văn hóa đã làm đa dạng hóa các tôn giáo ở Việt Nam cũng như làm xuất hiện các tôn giáo mới du nhập từ phương Tây nhưng Nho – Phật – Đạo luôn là các tôn giáo ảnh hưởng lớn nhất đến đời sống con người Việt Nam hiện nay
2 Phật giáo và vai trò của Phật giáo trong đời sống hiện nay
Phật giáo hay đạo Phật là một tôn giáo đồng thời cũng là một hệ thống triết học bao gồm một loạt các giáo lý, tư tưởng triết học cũng như tư tưởng cùng tư duy về nhân sinh quan, vũ trụ quan, thế giới quan, giải thích hiện tượng tự nhiên, tâm linh, xã hội, bản chất sự vật và sự việc Phật giáo là một trào lưu triết học-tôn giáo xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ 6 TCN ở Bắc Ấn Độ Người sáng lập ra hệ thống triết học- tôn giáo này là Tất Đạt Đa (Siddhatha), thái tử của vua Tịnh Phạn (Suddhodana) thuộc bộ tộc Sakiya
Phật giáo được du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, khoảng thế kỷ thứ III đến thế kỷ II trước Công nguyên Ở Việt Nam, Phật giáo Việt Nam gắn bó với dân tộc Việt Nam trong cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước từng là cơ sở của khối đại đoàn kết dân tộc Với hệ tư tưởng nhân nghĩa tốt đẹp, Phật giáo là phương tiện để biểu đạt chủ nghĩa nhân đạo và tính vị tha của dân tộc Việt Nam như quan điểm “ở hiền gặp lành”,
“báo đáp tứ trọng ân”, “người Phật tử hiếu hạnh”, “hành thiện tránh ác”, “từ bi cứu khổ”, “tôn trọng con người”, “bình đẳng tâm, không phân biệt đẳng cấp, sang hèn”,
“yêu chuộng hòa bình” đã thấm đậm trong tâm tưởng mỗi con người Việt Nam qua các thế hệ Nó đã góp phần tạo dựng nên nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc
Phật giáo đóng vai trò to lớn đối với đời sống con người biểu hiện rõ rệt nhất ở đạo đức, văn hóa ứng xử cũng như lối sống, tư tưởng chính trị và pháp luật Việt Nam hiện hành
Đạo đức Phật giáo chính là một trong những yếu tố có vai trò quan trọng trong giáo dục đạo đức thanh niên Việt Nam hiện nay Tại nhiều ngôi chùa trong cả nước đã thực hiện tốt việc truyền tải các giá trị đạo đức Phật giáo vào trong thanh niên thông qua các câu lạc bộ thanh niên Phật tử hay các khóa tu ngắn nhân mùa Vu lan, khóa tu mùa hè…dành cho học sinh, sinh viên Chùa Quán Sứ, chùa Bằng A tại quận Hoàng Mai,
Trang 4Hà Nội, chùa Đình Quán… là những ngôi chùa điển hình trong việc giáo dục đạo đức một cách hiệu quả cho thanh niên hiện nay
Ngoài ra Phật giáo còn có tác dụng trong việc giáo dục ý thức, hành vi, khuyến khích các tín đồ phật tử 50 làm nhiều việc lành, tránh việc ác, giữ tâm trong sạch, khuyến khích hoạt động công ích cứu tế, giúp người có hoàn cảnh khó khăn, thậm chí là cứu người khỏi cửa tử, với phương châm: “Dù xây chín bậc phù đồ/Không bằng làm phúc cứu cho một người”
Tục ăn chay, phóng sinh vào các dịp lễ quan trong của Phật giáo cũng là biểu hiện của tinh thần yêu sự sống, yêu giống loài, không sát sanh Từ đó, chúng ta có thể chia sẻ quan điểm với PGS.TS Đặng Thị Lan cho rằng: “Đạo Phật là đạo của lòng từ bi, hỷ
xả, sẵn sàng xóa đi những oán ghét, phục thù”.1 Điều này rất phù hợp với bản chất nhân đạo của người Việt
Về giao tiếp, ứng xử trong gia đình, Phật giáo không chỉ ảnh hưởng tích cực đến việc điều chỉnh hành vi của thanh niên trong mối quan hệ vợ chồng mà tới việc điều chỉnh hành vi đạo đức trong mối quan hệ giữa con cháu với ông bà, cha mẹ Phật giáo đề cao sự hòa thuận và trách nhiệm của các bậc cha mẹ, anh em, vợ chồng… đề cao sự hiếu thuận thông qua thực hiện Tứ ân Điều này được thể hiện rất nhiều trong ca dao, tục ngữ Việt Nam: “Công cha như núi Thái Sơn/Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra/Một lòng thờ mẹ, kính cha/Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”, hay như: “Đi khắp thế gian, không ai tốt bằng mẹ/Gánh nặng cuộc đời, không ai khổ bằng cha” đã trở thành đạo lý, lẽ sống của người Việt
Đối với văn hóa dân tộc, Phật giáo hình thành những nét văn hóa, những lối sống tốt đẹp điển hình như:
Tục ăn chay: rất đông người Việt Nam chịu ảnh hưởng nếp sống văn hóa này, phải thể hiện lòng từ bi (điều không thể có được khi con người còn ăn thịt, còn uống máu chúng sinh), cũng là một cách ủng hộ quyền động vật Một số chùa ở Hà Nội (chùa Kim Liên, chùa Bồ Đề…) thường xuyên tổ chức nấu cơm chay vào ngày rằm và mùng một hàng tháng để phục vụ các Phật tử
Phóng sinh và bố thí: mọi người tham gia vào những đợt cứu trợ, tương tế cho các đồng bào gặp thiên tai, hoạn nạn, gặp hoàn cảnh sống gặp khó khăn đúng với truyền thống đạo lí của dân tộc “lá lành đùm lá rách
Cúng Rằm, mùng Một và lễ chùa: người Việt Nam muốn đi xem lễ hội hoặc thích chiêm ngưỡng vẻ đẹp của chùa chiền, nhưng khi đã hội nhập vào bầu không khí trang nghiêm họ cũng thấy mình trở nên đĩnh đạc và trầm tĩnh hơn Họ cầu phúc cho bản thân và mọi người, nhờ đó con người sống nhân ái, chan hòa, yêu thương nhau hơn Những tổ chức gia đình hướng thiện như gia đình Liên Hoa ở Hà Nội đang là nơi giáo
1 Đặng Thị Lan (2006), Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội
Trang 5dục đào tạo thanh thiếu niên trở thành những người công dân tốt, góp phần xây dựng
xã hội mới
Nhiều quần thể kiến trúc độc đáo và danh lam thắng cảnh, nhiều ngôi chùa nổi tiếng ở
Hà Nội như chùa Một Cột, chùa Quán Sứ, chùa Láng, chùa Hà Các ngôi chùa ở Hà Nội hàm chứa cả nội dung triết lý Phật giáo và nội dung thẩm mỹ thanh khiết, là một tác phẩm nghệ thuật, một công trình kiến trúc phản ánh triết lý tổng hợp của Phật giáo Việt Nam Phật giáo để lại nhiều quần thể kiến trúc độc đáo và danh lam thắng cảnh cho nước Việt, nhiều ngôi chùa nổi tiếng như ở miền Bắc có chùa Một Cột, chùa Tây phương, chùa Hương, ở miền Trung có chùa Thiên Mụ, chùa Từ Hiếu, chùa Báo Quốc; và ở miền Nam có các chùa Giác Lâm, chùa Vĩnh Tràng… trở thành điểm đến thu hút khách du lịch trong và ngoài nước
Đối với tư tưởng chính trị và pháp luật, Phật giáo cũng đóng một vai trò to lớn
Trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc, các đại diện thành viên của Giáo hội từ Trung ương đến địa phương đều tham gia Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp Nhìn chung, Tăng Ni và Phật tử luôn giữ vững lập trường, phát huy truyền thống đoàn kết, hòa hợp, độc lập dân tộc, theo hướng đi lên của thời đại, góp phần xây dựng xã hội Việt Nam văn minh, tiến bộ, giàu mạnh
Trong xã hội hiện đại, đời sống vật chất và tinh thần của con người được cải thiện và nâng cao rõ rệt Song nó luôn luôn tồn tại một thực tế là các nhu cầu của con người và nhu cầu xã hội phát triển quá nhanh hơn so với sự cung cấp và đảm bảo cho các nhu cầu đó, đồng thời với những thiên tai, dịch bệnh, xung đột…đã đẩy con người luôn phải đối diện với những khổ đau, bất hạnh, phiền muộn Do đó, ngày càng có nhiều người cần một nơi nương tựa về tinh thần để tự giải phóng khỏi những khổ đau đó Ban Hoằng pháp và Ban Hướng dẫn Phật tử của Giáo hội đã làm tốt sứ mệnh của mình giúp cho mọi người tăng trưởng đạo tâm, phát huy chính tín, tạo nguồn an lạc, lạc quan, giải thoát, ổn định trong cuộc sống
Tiếp thu tư tưởng vị tha của đạo Phật, pháp luật Việt Nam có những quy định về việc giảm án đối với những phạm nhân biết hối cải, khuyến khích người phạm tội ra đầu thú để được hưởng sự khoan hồng của pháp luật Từ đó, con người có niềm tin để làm lại cuộc đời, sống tốt đẹp hơn
Hiện nay, hơn bao giờ hết, Phật giáo có những hoạt động thiết thực đóng góp cho đất nước trên lĩnh vực chính trị, tư tưởng và luôn luôn đồng hành với dân tộc Phương châm hành đạo của Giáo hội Phật giáo Việt Nam là “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa
xã hội” Nhiều vị chức sắc Phật giáo tham gia Quốc hội, Mặt trận Tổ Quốc và đã có những ý kiến đóng góp hiệu quả cho Đảng và Nhà nước Đặc biệt Phật giáo luôn luôn tích cực đấu tranh chống lại những hoạt động lợi dụng tôn giáo phá hoại cách mạng nước ta của các thế lực thù địch, vạch rõ âm mưu thâm độc của chúng, qua đó bảo vệ
Trang 6chính sách dân tộc, tôn giáo đúng đắn của Đảng và Nhà nước ta, góp phần ổn định, phát triển đất nước
3 Nho giáo và vai trò của Nho giáo đối với đời sống hiện nay
Nho giáo là một thuật ngữ bắt đầu từ chữ Nho Nho là hạng người luôn luôn được cần dùng đến để giúp ích cho nhân quần xã hội biết cách ăn ở sao cho hợp với lòng người
và lẽ Trời
Nho giáo là một tôn giáo bắt nguồn từ Trung Quốc, là một hệ tư tưởng ảnh hưởng lớn đến đời sống con người Việt Nam Người có công sáng lập ra Nho giáo là Khổng Tử (551-479 TCN), tên là Khâu, tự là Trọng Ni, người nước Lỗ (nay thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc) Dưới thời Bắc thuộc, Nho giáo du nhập vào Việt Nam với vai trò một công cụ đồng hóa của quân xâm lược Lúc ấy, Nho giáo chưa có vị thế trong xã hội Việt Nam bởi vì người ta quan niệm nó đến kèm với cai trị, bóc lột, chiến tranh,… Mãi cho đến khi Văn Miếu được xây dựng dưới đời Thánh Tông thời Lý thì Nho giáo mới được chính thức tiếp nhận ở Việt Nam Hiện diện trên đất Việt hơn 2000 năm, Nho giáo từng rất được coi trọng, đặc biệt thời Lê, Nguyễn đã học tập nhiều về cách thức tổ chức triều đình và hệ thống pháp luật
Hệ thống của Nho giáo thì theo chủ nghĩa: “Thiên Địa Vạn vật đồng nhất thể”, nghĩa là: Trời Đất và muôn vật đều đồng một thể với nhau Để tổ chức xã hội có hiệu quả, điều quan trọng nhất là phải đào tạo cho được người cai trị kiểu mẫu - người lý tưởng này gọi là Quân Tử Để trở thành người quân tử, con người ta trước hết phải "Tự Đào Tạo", phải "Tu Thân" Sau khi Tu Thân xong, người quân tử phải có bổn phận phải
"Hành Đạo"
Vai trò của Nho giáo biểu hiện rõ ràng nhất trong đạo đức, văn hóa ứng xử, đời sống chính trị - pháp luật
Về đạo đức,Nho giáo có vai trò tích cực trong việc giáo dục mỗi cá nhân ý thức tự tu dưỡng đạo đức của bản thân Không thể phủ nhận rằng đạo đức của một bộ phận không nhỏ người Việt Nam đang xuống cấp trầm trọng (những vụ giết người, phạm tội, tình trạng vô cảm diễn ra hết sức phổ biến) Chính vì thế, việc tự rèn luyện, tu dưỡng đạo đức là điều vô cùng quan trọng đối với cá nhân Nó giúp cho con người giữ vững được những nhân cách trước mọi thử thách và cám dỗ của cuộc sống hiện đại
Nho giáo cũng có tác dụng trong việc giáo dục con người có ý thức tôn trọng trật tự,
kỉ cương, có tinh thần, trách nhiệm đối với các mối quan hệ của mình từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội Trong xã hội hiện tại, mỗi cá nhân hàng ngày, hàng giờ đang tham gia đời sống xã hội với rất nhiều các mối quan hệ, các cách thức khác nhau Nhưng, dù có là mối quan hệ nào đi chăng nữa thì việc đề ra những quy định, những chuẩn mực đạo đức mang tính nguyên tắc quy định trách nhiệm, nghĩa vụ cho
Trang 7mỗi cá nhân tham gia vào mối quan hệ ấy theo từng vị trí khác nhau là điều cần thiết
và quan trọng Đó cũng chính là cái chuẩn để đánh giá một con người là tốt hay xấu,
là thiện hay ác, người có tư cách hay không có tư cách
Tính nhân văn trong đạo đức Nho giáo có ảnh hưởng tích cực trong việc xây dựng đời sống đạo đức của người Việt Nam hiện nay hướng tới chủ nghĩa nhân văn, nhân đạo cao cả Những tư tưởng nhân nghĩa của Nho giáo cần được khai thác mạnh hơn trước hiện trạng bất ổn của xã hội hiện đại khi mà tình nghĩa gia đình, làng xóm, lòng nhân
ái, khoan dung, vị tha của con người đang dần phai nhạt, khi mà thái độ thờ ơ, vô cảm, dửng dưng trước những bất hạnh của người khác ngày càng trở nên phổ biến, khi mà những tấm lòng nhân ái, khoan dung trở nên yếu thế trước sức mạnh của vật chất, tiền bạc …
Vai trò của Nho giáo biểu hiện trong những mối quan hệ gia đình Trong quan hệ giữa cha mẹ và con cái, Nho giáo có những vai trò nhất định trong việc điều chỉnh quan hệ ứng xử giữa cha mẹ và con cái, đó là hai chuẩn mực căn bản: “từ” và “hiếu”
“Từ” thể hiện tình thương cũng như trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái Trong gia đình Việt Nam truyền thống thể hiện rất rõ điều này, cha mẹ luôn quan tâm chăm
lo đến con cái Ngày nay, tình thương ấy vẫn được thể hiện đậm nét ở sự quan tâm chăm sóc đến đời sống vật chất, tinh thần và tương lai của con cái Nuôi con khỏe mạnh, khôn lớn; dạy con cách thức ứng xử trong quan hệ với mọi người xung quanh, với anh em, họ hàng, làng nước; lo lắng cho tương lai của con cái; dạy con nghề nghiệp; dựng vợ, gả chồng và cố gắng dành dụm cho con một chút sản nghiệp… Đó
là trách nhiệm, đồng thời cũng là niềm hạnh phúc, thậm chí còn là lẽ sống của nhiều người làm cha mẹ Nếu những trách nhiệm đó được thực hiện suôn sẻ, người ta sẽ được hưởng sự thanh thản và hạnh phúc; ngược lại, vì một lý do nào đó, những trách nhiệm ấy không được thực hiện, người ta sẽ cảm thấy bất hạnh, thậm chí “chết không nhắm mắt được”
“Hiếu” được coi là chuẩn mực, đồng thời là phẩm chất đạo đức trung tâm và quan trọng nhất của con người trong quan hệ gia đình Một trong những điểm nổi bật của đạo đức Nho giáo là rất mực đề cao đạo “hiếu” của con cái đối với cha mẹ ở trong gia đình Hiện nay, một trong những tiêu chí mà Đảng, Nhà nước ta chú trọng, đó là xây dựng gia đình “ông bà, cha mẹ gương mẫu; con cháu hiếu thảo” Tuy rằng, đây là những chuẩn mực đạo đức quy định hành vi ứng xử giữa những thành viên gia đình trong xã hội mới, nhưng có thể thấy, nó chịu nhiều ảnh hưởng từ tư tưởng “hiếu” của Nho giáo… Trong các gia đình Việt Nam hiện nay vẫn thường lấy chữ “hiếu” để giáo dục, uốn nắn, xây dựng mối quan hệ gắn bó giữa con cái với cha mẹ Đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ thể hiện rất cụ thể và đời thường thông qua sự quan tâm, chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ khi già yếu; vâng lời giáo huấn của cha mẹ; làm bất cứ việc
gì cũng luôn giữ gìn bản thân để cha mẹ yên tâm và cảm thấy tự hào hoặc không phải
Trang 8lo lắng Đạo “hiếu” đã trở thành một phẩm chất đạo đức rất đời thường và gần gũi, một nét đẹp văn hóa trong cách ứng xử của con cái đối với cha mẹ trong gia đình người Việt truyền thống cũng như hiện đại
Thông qua tư tưởng “tam cương”, “ngũ thường” và “tứ đức”, Nho giáo có vai trò rất
to lớn trong quan hệ vợ chồng Những chuẩn mực đạo đức này đã tác động lớn đến hành vi ứng xử trong quan hệ giữa vợ chồng, hình thành nên lối sống tình nghĩa, thủy chung, hòa thuận Đây là cơ sở để xây dựng nên quan hệ vợ chồng bền vững, yên ấm, hạnh phúc Chuẩn mực đạo đức tình nghĩa, thủy chung, hòa thuận trong quan hệ vợ chồng thể hiện thông qua tình yêu thương, sự quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau, chia
sẻ với nhau những công việc trong gia đình như: lao động sản xuất; phụng dưỡng cha
mẹ già; chăm sóc, nuôi dạy con cái… Đây là những giá trị đạo đức tạo nên sức mạnh
để vợ chồng vượt qua khó khăn trong cuộc sống Tình nghĩa gắn bó, thủy chung, hòa thuận trong quan hệ vợ chồng được thể hiện một cách dung dị, đời thường trong cuộc sống hàng ngày thông qua các câu ca dao, tục ngữ “Vợ chồng là nghĩa tào khang/Xuống khe bắt ốc lên ngàn hái rau” hay “Chồng em áo rách em thương/Chồng người áo gấm xông hương mặc người” Nho giáo rất mực đề cao sự gắn bó, hòa thuận, mặc dù nhiều khi các cặp vợ chồng lấy nhau không xuất phát từ tình yêu đôi lứa mà xuất phát từ sự sắp đặt của cha mẹ Ngày nay, những giá trị đạo đức tình nghĩa, thủy chung, hòa thuận trong quan hệ vợ chồng vẫn luôn được coi trọng và lưu giữ ở nhiều gia đình, được thực hiện một cách phổ biến trên cơ sở bình đẳng giữa vợ
và chồng Đây là một tiêu chí cơ bản để xây dựng gia đình “hòa thuận, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh”
VD: theo Khoản 1 Điều 19 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 qui định: Vợ chồng
có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình
Quan hệ giữa anh, chị, em (quan hệ anh - em) cũng được Nho giáo xem là một trong những mối quan hệ rường cột (ngũ luân) Do chịu sự tác động và quy định của “ngũ luân”, “ngũ thường” hay “hiếu đễ” mà trong các gia đình, mối quan hệ anh em luôn được chú trọng xây dựng bền chặt Hòa thuận đòi hỏi anh em phải thương yêu, đoàn kết và giúp đỡ lẫn nhau; đồng thời hòa thuận cũng là kết quả của tình thương yêu, đoàn kết và giúp đỡ Cha mẹ sinh con, mong muốn con nên người thì cũng mong muốn các con hòa thuận, thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau Ngược lại, con cái muốn cha
mẹ vui lòng, nghĩa là muốn làm tròn đạo hiếu thì ngoài việc phụng dưỡng cha mẹ còn phải hòa thuận với anh em; chỉ như thế thì chữ hiếu mới được trọn vẹn Sự hòa thuận của anh em là một trong những yếu tố làm nên sự hòa thuận của gia đình và sự ổn định của xã hội
Trang 9Đây là những giá trị mang tính trường tồn của đạo đức Nho giáo, có ảnh hưởng tích cực đến việc giữ gìn hòa thuận trong gia đình hiện nay, góp phần thực hiện thành công một trong những tiêu chí cơ bản của việc xây dựng gia đình văn hóa
Trong quan hệ giữa gia đình và xã hội, Nho giáo cho rằng, người và người không thể sống tách rời nhau mà có muôn nghìn gắn bó với nhau trong những cộng đồng nhất định Chịu sự tác động của đạo đức Nho giáo, cùng với truyền thống văn hóa dân tộc, các gia đình người Việt luôn có sự cố kết, gắn bó với cộng đồng Gia đình luôn là cơ
sở, nền tảng và cầu nối để con người vươn ra ngoài xã hội Cũng chính từ đây hình thành nên mối quan hệ tình nghĩa, gắn bó mật thiết giữa gia đình và xã hội, tạo nên một kết cấu xã hội bền chặt giữa nhà - làng - nước Gia đình tốt thì xã hội tốt, gia đình
ổn định thì cộng đồng ổn định, phát triển
Do ảnh hưởng bởi tư tưởng Nho giáo, coi trọng quan hệ huyết thống và đề cao danh
dự gia đình, dòng họ Nên các thành viên trong gia đình, dòng họ thường có ý thức đoàn kết giúp đỡ nhau vươn lên, nhắc nhở nhau giữ gìn danh dự bản thân, gia đình, dòng họ, không để mọi người trong cộng đồng cười chê, khinh miệt Vì thế, ở nhiều địa phương, chúng ta thấy vai trò không nhỏ của các gia đình, dòng họ trong việc tham gia tích cực vào các phong trào do cộng đồng phát động, như phong trào phát triển kinh tế, văn hóa, giữ gìn an ninh trật tự địa phương , góp phần giữ gìn ổn định
và phát triển cộng đồng
Về đời sống chính trị, đường lối đức trị của Nho giáo với quan niệm lấy con người làm cơ sở xuất phát cho các chủ trương chính trị đang có những ảnh hưởng tích cực trong việc xây dựng nền chính trị vì nhân dân ở nước ta hiện nay Tư tưởng lấy dân làm gốc được Đảng và Nhà nước ta quán triệt một cách sâu sắc trong toàn bộ hoạt động lãnh đạo, quản lí của mình Trong Văn kiện Đại hội XII, Đảng ta nhấn mạnh:
“Tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, đảm bảo tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Mọi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước phải xuất phát từ nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, được nhân dân tham gia ý kiến”1
Nho giáo còn có vai trò đối với công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lí ở nước ta hiện nay Với hàng loạt những chuẩn mực và cách thức rèn luyện, tu dưỡng đạo đức mà Nho giáo đề ra cho người quân tử - những người lãnh đạo xã hội
đã và đang có ý nghĩa to lớn trước thực trạng xuống cấp nghiêm trọng về mặt đạo đức của một bộ phận không nhỏ cán bộ lãnh đạo, quản lí trong các cơ quan của hệ thống chính trị
Đối với đời sống pháp luật, những quan niệm đạo đức trong Nho giáo có tác dụng thúc đẩy con người đạt tới cảnh giới cao nhất của việc thực thi pháp luật, giúp họ thi
1 Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà
Trang 10hành pháp luật một cách triệt để Mặc dù Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đang hướng tới xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhưng trong đó luôn là sự kết hợp chặt chẽ và nhuần nhuyễn giữa đức trị và pháp trị trong việc quản lí xã hội Cách thức điều chỉnh hành vi con người bằng đạo đức vẫn được nhà nước quan tâm và khuyến khích sử dụng đặc biệt trong các quan hệ mà pháp luật chưa vươn tới Với cách thức ổn định trật tự xã hội như vây, ngoài việc răn đe bằng các hình phạt, có thể phát huy tính tự nguyện, tự giác của mỗi con người trong việc tuân thủ các quy chuẩn đạo đức nhằm xây dụng một xã hội có trật tự ổn định, bền vững và lâu dài
Tiếp đến, những chuẩn mực đạo đức Nho giáo (đặc biệt là tư tưởng nhân, nghĩa) có ảnh hưởng tích cực khi góp phần làm tăng tính nhân văn trong việc ban hành và cơ chế thực thi các bộ luật, phù hợp với truyền thống trọng tình, trọng nghĩa của người Việt Trong lịch sử phát triển xã hội nói chung, mục đích phát triển xã hội, cố gắng đưa xã hội tiến lên một tầm cao mới tất cả cũng chỉ vì lợi ích của con người Điều này càng được nhấn mạnh một cách sâu sắc trong xã hội xã hội chủ nghĩa với mục tiêu phát triển cao nhất là hướng tới sự giải phóng con người một cách triệt để Cũng chính
vì thế trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa, yêu cầu thực hiện tính nhân văn, nhân đạo đối với con người là yêu cầu hàng đầu trong sự tồn tại và phát triển của tất
cả các lĩnh vực bao gồm cả pháp luật Trong hệ thống pháp luật Việt Nam luôn có sự kết hợp chặt chẽ giữa tình và lí, giữa đạo đức và pháp luật
VD: theo Khoản 2 Điều 3 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định: Cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của mình trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận Mọi cam kết, thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội có hiệu lực thực hiện đối với các bên và phải được chủ thể khác tôn trọng
Những tư tưởng nhân nghĩa của đạo đức Nho giáo cũng là một trong những tác nhân làm cho nhiều hình phạt trong Bộ luật hình sự của nước ta chủ yếu nghiêng theo hướng cải tạo, giáo dục những người phạm tội trở thành người có ích cho xã hội Hình phạt không gây đau đớn đến thể xác của người phạm tội Hiến pháp Việt Nam luôn nhấn mạnh tính nhân đạo, đòi hỏi trị đúng người, đúng tội với phạm nhân
VD: theo Điều 16 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định: người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm
4 Đạo giáo và vai trò của Đạo giáo trong đời sống hiện nay
Đạo của Lão Tử là một khái niệm trừu tượng chỉ cái tự nhiên, cái có sẵn một cách tự nhiên Nó là nguồn gốc của vạn vật “Theo Đức Lão Tử, Đạo là cái vô danh có trước trời đất, không hình hài, yên lặng trống không, huyền diệu vô cùng, tạo ra trời đất và hóa sinh vạn vật.”1 Cơ sở lý luận của nó là Đạo gia – triết thuyết do Lão Tử đề xướng
1 http://hahoangkiem.com/van-hoa-xa-hoi/tim-hieu-ve-dao-lao-lao-giao-1439.html