LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH (TRƯỜNG HỢP CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG)

Hiện nay, hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiêncứu folklore với quan niệm xem folklore là một quá trình, một sự diễn hóa baogồm quá trình hiện thực, nghệ thuật và giao tiếp, chú trọng đến

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRẦN VĂN THỊNH

NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH (TRƯỜNG HỢP CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU

LONG)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRẦN VĂN THỊNH

NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH (TRƯỜNG HỢP CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU

1 PGS.TS NGUYỄN THỊ NGỌC ĐIỆP

2 PGS.TS NGUYỄN VĂN NỞ

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2022

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình.

Người nghiên cứu

Trần Văn Thịnh

TRONG TIẾP CẬN CA DAO DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH 8

1.1.1 Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh ở nước ngoài 81.1.2 Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh trong nước 101.1.3 Nghiên cứu ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long và những bước đi đầu tiên trong tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh 15

1.2 Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh - những vấn đề còn

1.2.1 Ca dao - dân ca được tiếp cận như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập với sự kiện diễn xướng, không chú ý đến các dạng thức tồn tại cụ thể

1.2.2 Ca dao - dân ca được quan niệm như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc

lập, tách rời với bối cảnh chung trong nghiên cứu 211.2.3 Quan niệm xem dân ca là đối tượng của lĩnh vực âm nhạc chứ không

phải là đối tượng nghiên cứu của hướng tiếp cận bối cảnh 221.2.4 Ca dao - dân ca cần được nhận thức là một thực thể tồn tại dưới dạng

thức một quá trình giao tiếp trong nhóm nhỏ 231.2.5 Vấn đề nhận dạng các thành tố của ca dao - dân ca trong bối cảnh 251.2.6 Vấn đề phương pháp trong sưu tầm và nghiên cứu ca dao - dân ca trong

2.2 Các dạng thức của ca dao - dân ca trong bối cảnh 62

2.3 Ca dao - dân ca trong bối cảnh là một hệ thống 71

2.3.1 Tính hệ thống của ca dao - dân ca trong bối cảnh 712.3.2 Một số thành tố hệ thống của ca dao - dân ca trong bối cảnh

73_Toc110602963

NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH TỪ SƯU TẦM THỰC TẾ - TRƯỜNG HỢP90

3.1.1 Về phạm vi, đối tượng và phương pháp sưu tầm 903.1.2 Kết quả sưu tầm khảo sát và đối tượng tiếp cận 91

3.2 Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong dạng thức nói năng 91

3.2.1 Nhận dạng bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng dựa vào

chức năng cụ thể và chức năng khái quát 913.2.2 Nhận dạng bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng dựa vào

4.2 Bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca trong dạng thức dân ca 138

4.2.1 Nhận dạng bối cảnh một số dạng thức dân ca phi đối đáp 1394.2.2 Nhận dạng bối cảnh dạng thức dân ca đối đáp nam nữ 148

4.3 Một số đặc điểm hình thức định hướng thể loại ca dao - dân ca trong

4.3.1 Đặc điểm các hình thức diễn xướng 1674.3.2 Đặc điểm yếu tố nhịp điệu trong các dạng thức dân ca của ca dao -

4.3.3 Đặc điểm về người diễn xướng 184

ngày đã mất 60Bảng 2 5: Các dạng thức ca dao - dân ca ở cấp độ đơn vị diễn xướng 66Bảng 2 6: Các biểu hiện dạng thức ca dao - dân ca ở cấp độ sự kiện diễn xướng 67Bảng 2 7: Các loại chuỗi diễn xướng đối đáp 69Bảng 2 8: Bảng so sánh dạng thức nói năng và dạng thức dân ca 70Bảng 2 9: Cấu trúc cơ bản của người diễn xướng 74Bảng 2 10: Cấu trúc cơ bản của người tham gia 76Bảng 2 11: Phương thức diễn xướng ca dao - dân ca 79Bảng 2 12: Một số dạng thức lời ca dao - dân ca cơ bản trong một số dạng thức bối

Bảng 3 1: Bảng phân loại bối cảnh gắn với chức năng cụ thể 93Bảng 3 2: Bảng thống kê một số bối cảnh khái quát 106Bảng 3 3: Bảng thống kê các tổ hợp chức năng 112Bảng 3 4: Bảng thống kê các bối cảnh gắn với tổ hợp chức năng 114Bảng 3 5: Bảng thống kê các cuộc thoại sử dụng ca dao - dân ca ĐBSCL 118Bảng 3 6: Bảng thống kê người sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng theo giới

Bảng 3 7: Bảng thống kê người sử dụng ca dao - dân ca trong nói năng theo lứa

Bảng 3 14: Bảng thống kê tỉ lệ hành động mượn lời và dẫn lời 132

Bảng 4 1: Bảng thống kê về mối quan hệ giữa nội dung câu ca dao và loại bối cảnh

165Bảng 4 2: Dạng thức diễn xướng của ca dao - dân ca ĐBSCL 167Bảng 4 3: Tiểu dạng thức diễn xướng thuộc dạng thức diễn xướng Lý của ca dao -

Bảng 4 11: Nhịp điệu dạng thức diễn xướng Hát ru của ca dao - dân ca ĐBSCL 184Bảng 4 12: Cơ cấu giới ở các tiểu dạng thức qua số bài được nam/ nữ cung cấp 192

Biểu đồ 4 3: Biểu đồ đặc điểm chung về độ tuổi của người diễn xướng (khoảng

Biểu đồ 4 4: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở dạng thức lí của ca dao - dân

ca ĐBSCL (khoảng cách 4 tuổi) 187Biểu đồ 4 5: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở tiểu dạng thức lí của ca dao -

dân ca ĐBSCL (khoảng cách 10 tuổi) 187Biểu đồ 4 6: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở tiểu dạng thức hò của ca dao

- dân ca ĐBSCL (khoảng cách 4 tuổi) 188Biểu đồ 4 7: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở tiểu dạng thức hò của ca dao

- dân ca ĐBSCL (khoảng cách 10 tuổi) 188Biểu đồ 4 8: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở tiểu dạng thức hát ru của ca

dao - dân ca ĐBSCL (khoảng cách 4 tuổi) 189Biểu đồ 4 9: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở tiểu dạng thức hát ru của ca

dao - dân ca ĐBSCL (khoảng cách 10 tuổi) 190Biểu đồ 4 10: Biểu đồ độ tuổi của người diễn xướng ở tiểu dạng thức hát huê tình

của ca dao - dân ca ĐBSCL (khoảng cách 4 tuổi) 191

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng tôi chọn đề tài Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh

(Trường hợp ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long) thuộc lĩnh vực văn học

dân gian vì một số lí do dưới đây:

Văn học dân gian là một bộ phận của văn hóa dân gian, nơi lưu giữ và traotruyền những thực thể chứa đựng những giá trị văn hóa có thể lí giải quá trìnhhình thành, tồn tại và phát triển của một cộng đồng Nhiều vấn đề cuộc sống thuộccác lĩnh vực xã hội, chính trị, kinh tế của lịch sử và hiện tại muốn hiểu được phảinhờ vào văn học dân gian Những giá trị chứa đựng trong các thực thể văn học đóhiện được xem là một trong những động lực quan trọng trong định hướng và pháttriển xã hội Vì vậy, nghiên cứu văn học dân gian là một trong những nhiệm vụkhoa học không chỉ có tầm quốc gia mà còn có tính quốc tế trong bối cảnh hộinhập

Nghiên cứu văn học dân gian từ trước đến nay đã đạt được nhiều thànhtựu Tuy nhiên, các thành tựu đó chủ yếu dựa trên quan điểm diễn giải văn bảnvăn học dân gian từ các thành tố ngôn ngữ của văn bản Việc mở rộng hướngnghiên cứu, điều chỉnh và bổ sung lí luận, xác định những chiều kích khác của cácthực thể văn học dân gian cụ thể trên cơ sở tiếp thu các lí thuyết đương đại là mộtnhu cầu khách quan và cần thiết Hiện nay, hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiêncứu folklore với quan niệm xem folklore là một quá trình, một sự diễn hóa baogồm quá trình hiện thực, nghệ thuật và giao tiếp, chú trọng đến những yếu tốngoài văn bản là một trong những hướng tiếp cận văn học dân gian hứa hẹn nhiềutriển vọng nhưng cũng chứa đựng nhiều thách thức về mặt lí luận, thực tiễn

Ca dao - dân ca là một trong những thể loại quan trọng của văn học dângian Việt Nam Các nhà nghiên cứu đã tiến hành công tác sưu tầm cũng như thựchiện nhiều công trình nghiên cứu về thể loại này Tuy nhiên, trong khi hướng tiếp

cận bối cảnh trong folklore học đang được áp dụng cho một số thể loại folklore thìthể loại ca dao vẫn chưa được quan tâm đúng mức Điều này dẫn đến trình trạngnhiều bối cảnh sử dụng ca dao - dân ca và các dạng thức cụ thể của nó ít được tìmhiểu và lưu giữ Vì vậy, hướng nghiên cứu các thể loại trong đó có ca dao - dân cadưới góc nhìn bối cảnh là một trong những nhiệm vụ quan trọng hiện nay.

Tìm hiểu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh, chúng tôi chọn đối tượngkhảo sát cụ thể là ca dao - dân ca được lưu truyền ở tiểu vùng văn hóa ĐBSCL Điềunày xuất phát từ vấn đề văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam đã vàđang được giới nghiên cứu quan tâm theo hướng tìm hiểu sự “thống nhất trong đadạng” Trong kho tàng văn học dân gian ĐBSCL, ca dao - dân ca không chỉ là mộtthể loại có nội dung và nghệ thuật độc đáo mà còn có trữ lượng đa dạng, phongphú, hiện diện ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống dân gian Trong thực tế, ca dao -dân ca tồn tại trong các nghi lễ vòng đời, các sinh hoạt lễ hội, lao động sản xuất,sinh hoạt giải trí, trong lời ăn tiếng nói… gắn liền với nhiều dạng thức độc đáo Ởdạng thức nào, ca dao - dân ca cũng thể hiện đây là một sản phẩm tinh thần tinh

tế, một thực thể văn hóa độc đáo vừa mang tính kế thừa, vừa mang tính sáng tạocủa cư dân địa phương Tuy vậy, hiện tại các thực thể tinh thần này đang mai mộttrong bối cảnh hiện đại và ít được nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy Vìvậy, nhu cầu nghiên cứu để nhận thức, giữ gìn và phát huy những đặc điểm riêngcủa ca dao - dân ca nơi đây cũng hết sức cấp thiết

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh (Trường hợp ca

dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long hướng tới các mục đích cụ thể như sau:

- Vận dụng lí luận của lí thuyết bối cảnh để xác định những vấn đề còn bỏngỏ, cần bổ khuyết trong nghiên cứu, sưu tầm ca dao - dân ca, từ đó tiến tới xâydựng cơ sở lí luận và công cụ cho việc sưu tầm, nghiên cứu ca dao - dân ca cụ thể ởĐBSCL

- Làm rõ vai trò, vị trí của ca dao - dân ca ĐBSCL trong đời sống văn hóa quacác giao tiếp nói năng và các hình thức diễn xướng dân ca, từ đó khẳng định nhữnggiá trị của di sản folklore này trong đời sống tinh thần của người dân ĐBSCL.

- Chỉ ra những đặc điểm mới của ca dao - dân ca ĐBSCL và mở ra nhữngđịnh hướng mới trong nhận diện thể loại ca dao - dân ca

- Mở ra những định hướng mới trong các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm vàquản lí di sản ca dao - dân ca ĐBSCL trong bối cảnh hiện đại

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu, luận án cần hoàn thành các nhiệm vụkhoa học sau:

- Hệ thống cơ sở lí luận nghiên cứu văn học dân gian nói chung, nghiên cứu

ca dao - dân ca nói riêng dưới góc nhìn bối cảnh thông qua việc tổng thuật cácquan niệm lí thuyết, các công trình vận dụng của các học giả tiêu biểu

- Xác định các vấn đề của việc nghiên cứu ca dao - dân ca và ca dao - dân ca

- Xây dựng cơ sở lí luận và các công cụ tiếp cận riêng đối với đối tượng cadao - dân ca ĐBSCL từ hướng tiếp cận bối cảnh

- Thu thập, tập hợp, thống kê ca dao - dân ca ĐBSCL gắn liền với các dạngthức tương ứng của nó trong bối cảnh sử dụng thực tế

- Phân loại các dạng thức tồn tại trong bối cảnh của ca dao - dân ca ĐBSCL

- Nhận diện đặc điểm các yếu tố văn bản và ngoài văn bản của ca dao - dân

ca ĐBSCL Tiến hành phân tích và đánh giá các thành tố tiêu biểu trong từng dạngthức ca dao - dân ca bối cảnh cụ thể, nhất là các thành tố không thể nhận diện trựctiếp trong văn bản ca dao - dân ca

- Phân tích, hệ thống hóa các luận điểm nhằm định hướng nhận diện đặctrưng thể loại ca dao - dân ca từ góc nhìn bối cảnh; hệ thống các đặc điểm của cadao - dân ca ĐBSCL từ góc nhìn này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong khách thể nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL, luận án xác định đốitượng nghiên cứu là ca dao - dân ca nói chung, ĐBSCL nói riêng ở dạng thức gắnliền với bối cảnh, cụ thể là ca dao - dân ca trong nói năng giao tiếp và ca dao - dân

ca trong các hình thức diễn xướng dân ca

Về đối tượng khảo sát, luận án chỉ giới hạn mảng ca dao - dân ca của ngườiViệt Ca dao thuộc nhiều dạng thức của các dân tộc khác như ca dao - dân ca củangười Hoa, Khmer, Chăm… chưa được khảo sát trong đề tài này Bên cạnh đó, đốitượng khảo sát trọng tâm là ca dao - dân ca thuộc phạm vi tiểu vùng văn hóaĐBSCL Các dạng thức ca dao - dân ca trong bối cảnh của các vùng miền khác nếuđược đề cập chỉ nhằm so sánh, đối chiếu Đối tượng khảo sát không bao gồm cadao - dân ca trẻ em (đồng dao)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh (Trường hợp

ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long, chúng tôi xác định phạm vi nghiên cứu

giới hạn ở việc nghiên cứu đối tượng ca dao - dân ca ĐBSCL trong mối quan hệ vớicác dạng thức trong bối cảnh thực tế của nó như dạng thức nói và dân ca Do sựphức tạp của các dạng thức ca dao - dân ca trong bối cảnh cũng như sự đa dạngcủa các hình thức diễn xướng dân gian, luận án chủ yếu nghiên cứu (vận dụng líluận) ở các dạng thức tiêu biểu như hát ru, hò, lí và dạng thức hát huê tình đểnhận diện đặc điểm ca dao - dân ca ĐBSCL Các dạng thức khác được tiếp cận chủyếu mang tính chất trình diễn thao tác ghi nhận nguồn tư liệu và diễn giải ca dao -dân ca

Trong luận án này, khi tiếp cận các yếu tố có ảnh hưởng, quan hệ nằm ngoàivăn bản ca dao - dân ca ĐBSCL, nội dung nghiên cứu tạm thời chưa tiếp cận cácyếu tố thuần túy thuộc lĩnh vực âm nhạc như thang âm, hoạt động kí âm

4 Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Phương pháp luận của của đề tài dựa trên hướng tiếp cận ca dao - dân ca

ĐBSCL trong bối cảnh, theo đó ca dao - dân ca được nghiên cứu, diễn giải trên cơ

sở quan hệ với các dạng thức sử dụng thực tế của nó

Trên cơ sở định hướng đó, các phương pháp cần được sử dụng để triển khai

đề tài là: phương pháp thống kê, phân loại; phương pháp phân tích - tổng hợp;phương pháp cấu trúc - hệ thống; phương pháp so sánh - đối chiếu; phương phápnghiên cứu liên ngành

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những vấn đề của luận án, chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:

Phương pháp thống kê, phân loại

Sau khi tách xuất ca dao - dân ca từ các dạng thức sử dụng thực tế, luận án

sẽ thống kê, phân loại ca dao dân ca để nhận thức các yếu tố mới của ca dao dân ca cũng như nhận diện đặc điểm ca dao - dân ca ĐBSCL

-Phương pháp phân tích - tổng hợp

Phương pháp này được sử dụng để phân tích các đặc điểm của ca dao - dân

ca từ các mẫu sưu tầm cụ thể (phân tích bối cảnh) và từ kết quả thống kê Trên cơ

sở phân tích đó, chúng tôi tổng hợp, đưa ra các đặc điểm của ca dao - dân ca ở cácgóc độ khác nhau

Phương pháp cấu trúc - hệ thống

Luận án sử dụng phương pháp cấu trúc - hệ thống để tiếp cận bản chất hệthống của nguồn tư liệu ca dao - dân ca, các dạng thức tồn tại cũng như sự kiệndiễn xướng ca dao - dân ca cụ thể Phương pháp này giúp xác định được quan hệphân cấp giữa các thực thể ca dao - dân ca cũng như các thành tố cụ thể trong sựkiện diễn xướng

Phương pháp so sánh - đối chiếu

Phương pháp so sánh - đối chiếu được sử dụng trong luận án nhằm làm rõđặc điểm, giá trị của từng loại tư liệu ca dao - dân ca trong quá trình tiếp cận, thuthập và xử lí Phương pháp này cũng giúp luận án làm rõ những đặc điểm của ca

dao - dân ca trong những bối cảnh diễn xướng khác nhau, khơi mở những chiềukích mới của ca dao - dân ca ĐBSCL cũng như nhận diện thể loại trong đối chiếu vớitục ngữ.

Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Xuất phát từ tính chất nguyên hợp của đối tượng nghiên cứu, chúng tôi vậndụng các tri thức và phương pháp liên ngành như văn hóa học, nhân học văn hóa,chức năng luận, lí thuyết hội thoại để phân tích và diễn giải các đặc điểm, bình diệnmới của ca dao - dân ca ĐBSCL

Phương pháp điền dã

Phương pháp điền dã được sử dụng trong giai đoạn thu thập nguồn tư liệu.Hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL đòi hỏi phải tìmđược các sự kiện diễn xướng ca dao - cụ thể để so sánh, đối chiếu trong quá trìnhnghiên cứu Thực hiện phương pháp điền dã, chúng tôi sử dụng các cộng tác viên

đã được hướng dẫn lí luận và kĩ thuật để tiếp cận các chủ thể dân gian Các cộngtác viên này được trang bị phương pháp điền dã cụ thể đã được trình bày ở mục2.1.3 để thu thập các nguồn tư liệu ca dao - dân ca khác nhau ở dạng thức nóinăng và dân ca

5 Đóng góp của luận án

5.1 Về lí luận

- Giới thiệu hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore đương đại,tổng thuật các quan niệm lí thuyết, các công trình của các nhà nghiên cứu tiêubiểu

- Đề tài tiến tới xây dựng các công cụ lí luận, phương pháp luận từ góc nhìnbối cảnh để tiếp cận trường hợp ca dao - dân ca ĐBSCL

- Nhận diện những thành tố và đặc điểm của ca dao - dân ca ĐBSCL trongmột số bối cảnh tiêu biểu

- Định hướng nhận dạng những đặc trưng thể loại của ca dao - dân ca nóichung, ca dao - dân ca ĐBSCL nói riêng từ hướng tiếp cận bối cảnh nhằm xác định

các ranh giới giữa các thể loại gần của văn học dân gian

5.2 Về thực tiễn

- Khám phá những đặc điểm mới của ca dao - dân ca ĐBSCL Những đặcđiểm mới, độc đáo này là biểu hiện của bản sắc riêng văn hóa vùng ĐBSCL trong sựthống nhất với các vùng văn hóa khác

- Từ ứng dụng lí thuyết bối cảnh vào nghiên cứu trường hợp cụ thể là ca dao

- dân ca, đề tài là một công cụ đánh giá ưu điểm của lí thuyết này, tạo điều kiệncho việc phát triển và ứng dụng lí thuyết này trong tương lai

- Đề tài xác định một số phương diện hiện tồn của ca dao - dân ca ĐBSCLtrên cơ sở lí thuyết bối cảnh, điều này có thể dẫn đến sự bổ sung về lí luận và hoạtđộng thực tiễn trong bảo tồn ca dao - dân ca ĐBSCL và văn học dân gian

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án Nghiên

cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh (Trường hợp ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long được chia thành 4 chương.

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ TRONG TIẾP CẬN CA DAO DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH

Chương này mang tính chất tổng quan về hướng nghiên cứu folklore từ gócnhìn bối cảnh ở Hoa Kỳ, từ đó nội dung chương chuyển sang điểm lược nhữngcông trình, bài viết trong nước trong việc tiếp nhận nó vào phổ biến lí luận và vậndụng nghiên cứu thực tế Chương này còn tiến hành tổng lược những hướngnghiên cứu ca dao truyền thống, từ đó đặt ra những vấn đề còn bỏ nhỏ mà hướngtiếp cận ca dao - dân ca trong bối cảnh cần bổ khuyết

Chương 2 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRONG NGHIÊN CỨU CA DAO DÂN CA DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH

-Trong chương này, chúng tôi trình bày những vấn đề về đặc điểm nguồn tưliệu, nhận dạng các loại tư liệu và phương pháp thu thập cứ liệu nghiên cứu Bêncạnh đó, chương này còn triển khai các vấn đề lí luận về các dạng thức của ca dao -

dân ca trong thực tế nhằm định hướng hoạt động thu thập tư liệu và xác định đốitượng nghiên cứu chính Nội dung cuối cùng của chương hướng vào việc tiếp cận líluận các yếu tố cấu thành sự kiện diễn xướng để định hướng cho việc ứng dụngvào thực tế tìm hiểu ca dao - dân ca ở ĐBSCL.

Chương 3 NGHIÊN CỨU CA DAO - DÂN CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH TỪ SƯU TẦM THỰC TẾ - TRƯỜNG HỢP DẠNG THỨC NÓI NĂNG

Trong chương này, chúng tôi triển khai nghiên cứu dạng thức nói năng của

ca dao - dân ca ở ĐBSCL từ những tư liệu được thu thập từ công tác sưu tầm thực

tế Nội dung nghiên cứu tập trung vào việc nhận dạng các bối cảnh của ca dao dân ca ở dạng thức nói năng để chỉ ra những chiều kích mới của ca dao ở ĐBSCL.Bên cạnh đó, một số phương diện của ca dao - dân ca ở dạng thức nói năng nhưcuộc thoại, tham thoại, hành động ngôn từ cũng được triển khai từ lí thuyết hộithoại để làm rõ những đặc điểm của ca dao - dân ca, từ đó định hướng cho việcnhận dạng thể loại

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ

TRONG TIẾP CẬN CA DAO DƯỚI GÓC NHÌN BỐI CẢNH

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh ở nước ngoài

Năm 1925, Malinowski đã có những nhận xét bước đầu về mối quan hệ giữa

văn bản và bối cảnh Gần 40 năm sau, hướng nghiên cứu bối cảnh đã có nhữngthành tựu vững chắc về lí luận và đã đóng góp lớn cho nền nghiên cứu folklorehọc

Từ năm 1965 đến năm 1979, trong giới folklore học Hoa Kỳ đã nổ ra cuộc

tranh luận “văn bản và bối cảnh” (“Text - context” controversy) Đây là cuộc tranh

luận giữa một bên là những nhà folklore học quan niệm văn bản folklore đồng nhấtvới folklore, tức folklore chính là văn bản đã được tách xuất và nghiên cứu độc lập,còn một bên là những nhà folklore học trẻ tuổi quan niệm folklore phải được xem

là dạng thức thực tồn, diễn xướng cụ thể trong bối cảnh cụ thể và phải được tiếpcận nghiên cứu ở dạng thức đó

Hướng tiếp cận folklore không được tách rời khỏi bối cảnh khởi đầu bằng

bài viết năm 1964 của Alan Dundes: Kết cấu, văn bản và bối cảnh (Texture, Text

and Context) Alan Dundes đã đề xuất ba cấp phân tích là kết cấu, văn bản và bối

cảnh, theo đó “Tốt nhất là một thể loại nên được phân tích theo cả ba yếu tố trên”

(Alan Dundes, 1964) Alan Dundes nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sưu tầmbối cảnh để từ đó có thể giải thích được lí do một văn bản văn học dân gian đượcdùng trong cảnh huống nào, nguyên nhân của sự xuất hiện các “dị bản” và đặcđiểm ngoài văn bản dùng để nhận diện, phân biệt các thể loại khác nhau

Tiếp theo đó, hướng tiếp cận từ góc nhìn bối cảnh đã có những bước vậnđộng phát triển không ngừng về lí luận, tạo nên những tranh luận trong giới họcthuật về folklore Một trong những vấn đề cốt lõi, cơ bản của cuộc tranh luận này

là vấn đề xoay quanh quan niệm folklore là văn bản hay bối cảnh Bài phát biểu củaDan Ben-Amos năm 1967 tại cuộc gặp mặt thường niên của Hội Folklore học Hoa

Kỳ (AFS) tại Toronto, Ontario nhan đề: Folklore: Một lần nữa lật lại trò chơi định

nghĩa (Folklore: The Definition Game Once Again)” đã đưa vấn đề này trở thành

vấn đề tranh luận chính về folklore trong một thời gian dài trong giới folklore học

Hoa Kỳ Dan Ben-Amos đã chỉ ra những hạn chế của hướng tiếp cận truyền thống

lấy văn bản làm đối tượng nghiên cứu độc lập, như một chỉnh thể ngôn ngữ dường

như khép kín Ồng phê phán hướng tiếp cận không nhận thức đúng mối quan hệkhông thể tách rời giữa văn bản và bối cảnh trong hình thức diễn xướng cụ thể Đểkhắc phục hạn chế đó, ông đề xuất cần định nghĩa lại khái niệm folklore, xemfolklore chính là một quá trình giao tiếp (Dan Ben-Amos,1967) Năm 1971, ông

công bố bài viết Tiến tới một định nghĩa về văn hóa dân gian trong bối cảnh

(Toward a Definition of Folklore in Context) trên cơ sở phát triển các ý tưởng đó.

Trong bài viết này, Dan Ben-Amos khẳng định: “Folklore là hành động diễn ra lúc

đó Nó là hành động nghệ thuật Nó bao hàm sự sáng tạo và sự đáp ứng thẩm mĩ,

cả hai đều hội tụ về các hình thức nghệ thuật” (Dan Ben-Amos, 1971) Quan niệmnày của Dan Ben-Amos đã tạo nên những vận động mạnh mẽ trong giới học thuật

về folklore, thôi thúc các nhà folklore học trẻ tuổi Hoa Kỳ tiếp cận nghiên cứu, xâydựng hệ thống lí luận mới trong nghiên cứu folklore

Hòa vào xu hướng tiếp cận văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh, năm

1969, Barbara Kirshenblatt - Gimblett công bố bài viết Truyện ngụ ngôn trong bối

cảnh: Một phân tích có tính tương tác xã hội về diễn xướng kể chuyện (A parable in Context: A Social Interactional Analysis of Storytelling Performance) (Barbara

Kirshenblatt - Gimblett, 1969) Trong bài viết này, những yếu tố ngoài văn bản gắnliền với người sử dụng ngụ ngôn, người tiếp nhận và các yếu tố sinh hoạt gia đình,hoàn cảnh xã hội được Barbara Kirshenblatt - Gimblett vận dụng hợp lí để diễn giảitruyện ngụ ngôn được sử dụng và được hiểu như thế nào trong bối cảnh cụ thể Cóthể nói, ông đã cho thấy việc ứng dụng lí thuyết bối cảnh vào truyện ngụ ngôn nóiriêng, văn học dân gian nói chung đã mở ra những chiều kích mới trong việc diễngiải các thực thể folklore dựa trên quan niệm xem folklore là một quá trình giaotiếp

Cùng thời gian này, Georges, Robert A cũng vận dụng hướng tiếp cận bối

cảnh qua bài viết Để tìm hiểu về các buổi kể chuyện (Toward an Understanding of

Storytelling Events) Robert A Georges chỉ ra các yếu tố ngoài văn bản của buổi kể

chuyện để làm rõ lí do tại sao các buổi kể chuyện được diễn ra và diễn ra như thế

nào Thông qua bài viết này, ông cũng chỉ ra những hạn chế của hướng tiếp cậnfolklore truyền thống của các nhà nghiên cứu truyện kể thế kỷ XIX Robert A.Georges cho rằng việc nghiên cứu truyện kể cần được gắn liền với sự kiện diễnxướng, tức văn bản truyện kể không được tách rời khỏi bối cảnh xã hội đã sản sinh

ra nó và bối cảnh gì đã làm cho nó được diễn xướng (Georges, 1969)

Hướng nghiên cứu từ góc nhìn bối cảnh đã giúp các nhà folklore học phảinhìn nhận bối cảnh, nhất là các yếu tố của sự kiện diễn xướng cụ thể, như mộtbình diện nghiên cứu cần được nhận thức đúng vai trò trong nghiên cứu folklore

Những nhà folklore học chủ trương quan niệm lấy văn bản làm trung tâmtrong nghiên cứu folklore như Roger Welsch, D K Wilgus, Stephen Jones thì bày

tỏ quan ngại rằng nếu lấy bối cảnh làm trung tâm thì có thể dẫn đến việc làm thay

đổi đối tượng nghiên cứu, có thể dẫn đến thực tế nghiên cứu folklore không còn lànghiên cứu văn học dân gian Đây là một quan điểm không phải không có lí

Stephen Jones lo ngại rằng những người theo trào lưu “bối cảnh” đang khiến cho

folklore không còn là bản thân chính nó, nghĩa là folklore học không còn chuyênnghiên cứu về sản phẩm thẩm mĩ mà trở thành khoa học chỉ chú trọng đến con

người và sự kiện Năm 1973, Wilgus đã phát biểu tại AFS với nhan đề Văn bản

chính là vấn đề (The Text is the Thing) và nhận thấy những biểu hiện đáng lo lắng

của việc nghiên cứu lấy bối cảnh làm trung tâm Những người theo trào lưu “bối

cảnh” ngày càng thể hiện nét cực đoan, đó là việc “lấy văn bản làm trung tâm”

đang trở thành cách diễn đạt tiêu cực và bị dè bỉu Ông cũng băn khoăn rằng sẽ

“đốt cháy toàn bộ văn khố” nếu cứ chăm chăm theo đuổi hướng nghiên cứu này

(Wilgus, 1973)

Có thể nói, nghiên cứu văn học dân gian trên thế giới có sự vận động nghiêncứu mở rộng từ văn bản sang bối cảnh, diễn xướng, từ thành tố ngôn từ củafolklore sang thực thể nguyên hợp, toàn vẹn của folklore Lo ngại của các nhànghiên cứu Roger Welsch, D K Wilgus, Stephen Jones rằng nếu lấy bối cảnh làm

trung tâm thì có thể dẫn đến việc thay đổi đối tượng nghiên cứu, có thể dẫn đến

thực tế nghiên cứu folklore không còn là nghiên cứu văn học dân gian sẽ là mộtquan ngại không phải không có lí Vấn đề là xác định đối tượng nghiên cứu theođịa hạt nghiên cứu trong mối quan hệ với bản chất thực sự của folklore.

1.1.2 Nghiên cứu văn học dân gian dưới góc nhìn bối cảnh trong nước

Các nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam đã có nhiều nổ lực để tiếpnhận và giới thiệu các hướng nghiên cứu văn học dân gian nước ngoài vào ViệtNam Bắt đầu từ nửa đầu thế kỷ XX, các công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cậnvăn bản và kết cấu văn bản văn học dân gian của các học giả Xô Viết đã được giớithiệu ở Việt Nam Các nhà nghiên cứu Chu Xuân Diên, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn XuânKính, Bùi Mạnh Nhị… đã tiếp nhận lí luận, vận dụng các công cụ lí luận từ cáchướng tiếp cận này, áp dụng vào các thực thể folklore cụ thể và đã đạt được

những thành tựu nhất định Những năm gần đây, tạp chí Văn học và tạp chí Văn

hóa dân gian cũng đã đăng các bài viết giới thiệu phương pháp nghiên cứu folklore

ở các nước phương Tây, trong đó có phương pháp tiếp cận theo hướng bối cảnh

Trong Quan niệm mới về folklore và quá trình văn bản hóa folklore ở Hoa Kỳ

của Nguyễn Thị Hiền, cách tiếp cận diễn xướng được xem là đối tượng chính củabài viết Tác giả đã nêu lên thực tế: “Trong suốt hơn 30 năm qua, ngành folklorehọc Hoa Kỳ đã chuyển hướng theo nghiên cứu folklore hiện đại, folklore như làmột quá trình, là một hệ thống mang tính truyền thống Thật sự, thuật ngữ folklore

đã bắt đầu đi chệch nghĩa gốc của nó từ khi có quan niệm mới về folklore (như làmột quá trình, trong ngữ cảnh và diễn xướng)” (Nguyễn Thị Hiền, 1999)

Trong bài viết Một số phương pháp nghiên cứu folklore ở Phương Tây (tạp

chí Văn hóa dân gian số 3-2000) , bên cạnh việc giới thiệu một số phương phápnghiên cứu folklore như Phương pháp khôi phục lại lịch sử của anh em Grim,Phương pháp thần thoại Anh thế kỉ XIX của Max Muller, Tiến hóa luận của EdwardTaylor, Andrew Lang, Phương pháp lịch sử - địa lí Phần Lan, Phương pháp nghiêncứu folklore theo hệ tư tưởng, Chức năng luận, Phân tâm học, Cấu trúc luận, tácgiả Nguyễn Thị Hiền cũng tiếp tục đề cập phương pháp tiếp cận folklore theo bối

cảnh diễn xướng nhưng chủ yếu nêu các luận điểm chính ở phương diện khái quát(Nguyễn Thị Hiền, 2000).

Trên tạp chí Văn học, số 7-2008, Trần Thị An có bài viết Nghiên cứu văn học

dân gian từ góc độ type và motif - Những khả thủ và bất cập Trong bài viết này,

tác giả đã điểm qua một cách ngắn gọn về trường phái “bối cảnh” ở Hoa Kỳ, theo

đó trường phái này cho rằng folklore vẫn tồn tại trong đời sống hôm nay dướinhiều dạng thức, là biểu hiện rộng lớn của hành vi và văn hóa loài người; rằng vănbản chỉ là một yếu tố tham chiếu chứ không phải là toàn bộ tư liệu nghiên cứu,điều quan trọng là đời sống folklore đang tồn tại trong những điều kiện như thếnào (Trần Thị An, 2008)

Theo nội hàm của hướng tiếp cận bối cảnh đã trình bày ở trên thì việcnghiên cứu văn học dân gian ở Việt Nam ít nhiều đã tiếp cận đến hướng nghiêncứu này Nhiều công trình sưu tầm, giới thiệu văn học dân gian các vùng miền đều

đề cập đến bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội như là điều kiện sản sinh, tồn tại vàphát triển của các hình thức sinh hoạt, hoạt động diễn xướng của từng thể loại vănhọc dân gian Hướng nghiên cứu thi pháp văn học dân gian vốn nhấn mạnh đếncác phương diện nghệ thuật của văn bản văn học dân gian cũng ít nhiều đề cậpđến cả phong cách của người diễn xướng Nhà nghiên cứu Chu Xuân Diên khẳngđịnh “Nghiên cứu thi pháp văn học dân gian còn bao gồm cả việc khảo sát nhữngđặc điểm phong cách cá nhân của người sáng tạo và diễn xướng trong mối quan hệvới những đặc điểm thi pháp truyền thống” (Chu Xuân Diên, 2001)

Những bài viết giới thiệu hướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklorecòn được đa dạng, phong phú hóa bởi hàng loạt những bài viết trên các tạp chí,hội thảo theo hướng giới thiệu hoặc khai thác một số vấn đề liên quan đến hướng

tiếp cận bối cảnh Một số bài viết theo hướng tiếp cận này như Nguyễn Đổng Chi

-nhà sưu tầm, khảo cứu văn học dân gian từ thực tiễn đến lí luận của -nhà nghiên

cứu Hồ Quốc Hùng; Ngôn ngữ học-Nhân học văn hóa - Tâm lí học hành vi: một

phối hợp liên ngành theo hướng nghiên cứu văn học dân gian trong bối cảnh của

Nguyễn Hữu Nghĩa; Hướng tiếp cận “Bối cảnh” trong folklore học - một hướng tiếp

cận liên ngành - Nghĩa của tục ngữ trong bối cảnh của Lê Thị Thanh Vy; Vận dụng các phương pháp nhân học văn hóa vào nghiên cứu truyện dân gian Khmer Nam

Bộ, Thể loại truyện dân gian Khmer Nam Bộ - góc nhìn “rập khuôn” và góc nhìn

“phê chuẩn”, “Văn học dân gian như một quá trình - một hướng tiếp cận hứa hẹn nhiều thay đổi trong nghiên cứu truyện kể dân gian ở Việt Nam, của Huỳnh Vũ

Lam… đã làm phong phú, đa dạng thêm cả về lí luận và ứng dụng thực tiễn trongnghiên cứu folklore ở Việt Nam

Nhưng nghiên cứu folklore từ hướng tiếp cận bối cảnh ở Việt Nam vươnđến những thành tựu phải kể đến những công trình dài hơi, vừa tiếp nhận vừadiễn giải lí luận vừa áp dụng vào nghiên cứu các thực thể folklore cụ thể ở ViệtNam Đó là những công trình đã được xuất bản dưới dạng sách hoặc các luận vănthạc sĩ, luận án tiến sĩ đã bảo vệ thành công

Luận văn Thạc sĩ Tục ngữ trong văn học: Một trường hợp của nghiên cứu

folklore trong bối cảnh (Lê Thị Thanh Vy, 2013) của Lê Thị Thanh Vy có thể được

xem là công trình dài hơi đầu tiên vận dụng hướng nghiên cứu “bối cảnh” vàonghiên cứu một thể loại folklore - tục ngữ Giới thiệu ngắn gọn nhưng khá đầy đủ

về lịch sử, cơ sở lí luận, nội dung của hướng nghiên cứu “bối cảnh” trong Chương

1, tác giả luận văn đã phân tích khá đầy đủ các loại bối cảnh sử dụng tục ngữ đượcthống kê trong nhiều tác phẩm văn học đương đại (văn xuôi) của Việt Nam và đưa

ra những bình diện mới của tục ngữ trong Chương 2 Đặc biệt, trong Chương 3, tácgiả luận văn này còn tiến tới việc xác định đặc trưng thể loại tục ngữ từ góc nhìnbối cảnh, một cách xác định thể loại dựa trên quan điểm xem folklore là một quátrình, diễn xướng và ngữ cảnh sử dụng Cách xác định thể loại tục ngữ và các vấn

đề liên quan từ góc nhìn này khá mới mẻ so với cách nhìn truyền thống vì bao hàm

cả cái nhìn của lí luận phê bình dân gian, cái nhìn ít được coi trọng trước đây Cóthể nói, luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là các bối cảnh trong tác phẩm văn họcgiai đoạn 1930 - 1945 cho đến gần đây nên đã góp phần phản ánh lại các bối cảnh

sử dụng tục ngữ trong quá khứ (hiện còn hoặc không còn tồn tại trong thực tiễnhiện nay) Đó là ưu điểm của luận văn nhưng vì thế mà tính chất thực tế của bốicảnh có thể có một độ chênh nhất định Ở đây, bối cảnh của tục ngữ trong tácphẩm được tái miêu tả qua quá trình hư cấu, tưởng tượng và hoạt động sáng tạocủa nhà văn nên ít nhiều đã bị khúc xạ so với thực tế

Luận án tiến sĩ Nghiên cứu truyện dân gian Khmer ĐBSCL dưới góc nhìn bối

cảnh của Huỳnh Vũ Lam bảo vệ thành công năm 2015 là một công trình nghiên cứu

vừa mang tính lí luận vừa mang tính ứng dụng về lí thuyết bối cảnh Lấy thể loạitruyện dân gian làm đối tượng nghiên cứu, tác giả luận án đã có những đóng gópquan trọng về việc xây dựng các công cụ lí luận cụ thể nhằm khảo sát truyện dângian Khmer trên cơ sở phân tích và diễn giải các sự kiện diễn xướng truyện dângian Kết quả vận dụng các công cụ lí luận đã chứng minh có sự tồn tại những chiềukích mới của truyện dân gian Khmer cũng như những khả năng mới của hướng tiếpcận bối cảnh trong việc vận dụng lí luận của nó nhằm khảo sát các hiện tượngfolklore cụ thể ở các nền văn hóa Dù vậy, tác giả cũng nhận thấy những khó khănnhất định trong vận dụng lí thuyết bối cảnh: “Với mục tiêu nghiên cứu lí thuyết vàứng dụng bước đầu trong truyện dân gian Khmer ĐBSCL, những phương pháp tiếpcận và kiến giải theo một số tiêu chí của việc diễn xướng mà mục tiêu khoa học củaluận án đã đề xuất chỉ phù hợp tương đối trong phạm vi công trình này và loại

truyện dân gian trong dạng nghiên cứu trường hợp Tính chất khách quan và yêu

cầu mẫu khảo sát phải đủ lớn và chuẩn hóa để có thể đi đến kết luận theo cáchnghiên cứu truyền thống là điều không thể thực hiện được trong hướng tiếp cậnbối cảnh” (Huỳnh Vũ Lam, 2015)

Luận án này sau đó đã được hoàn chỉnh và in thành sách vào năm 2019 doNhà xuất bản Hội nhà văn phát hành Công trình này có nhiều đóng góp trong giớithiệu và vận dụng hướng tiếp cận bối cảnh mà một trong những điểm son của nó

là trình diễn các kĩ thuật kiến giải truyện dân gian Khmer trong 3 loại bối cảnh tiêubiểu (kích thích ngẫu nhiên, thương thảo giữa các thành viên, lễ hội)

Năm 2018, lí luận của hướng tiếp cận bối cảnh tiếp tục được vận dụng để

tiếp cận thể loại truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo qua luận án tiến sĩ Truyện

cổ dân gian có yếu tố Phật giáo của Việt Nam và Myanmar nghiên cứu theo hướng tiếp cận bối cảnh của Nguyễn Hữu Nghĩa Mặc dù thể hiện thái độ khiêm nhường,

nhưng khẳng định của tác giả luận án cho thấy những đóng góp đáng kể của côngtrình này cho ngành nghiên cứu folklore học ở Việt Nam:

Dù không đặt ra mục tiêu nghiên cứu lí thuyết, qua các phương pháp tiếnhành thu thập, xử lí tư liệu và trình bày kết quả khảo sát, luận án có thểmang lại những đóng góp khiêm nhường về những vấn đề mang tínhphương pháp luận của hướng nghiên cứu bối cảnh Các vấn đề liên quanđến việc hoạch định phạm vi tiếp cận tư liệu, nhóm người cung cấp thôngtin, kỹ thuật điều tra xã hội và dân tộc học, vấn đề các cấp độ của bối cảnh,việc định nghĩa khái niệm, thao tác phân loại và phân tích đặc điểm, giá trịcủa đối tượng nghiên cứu.v.v dưới một góc độ khá mới mẻ và khác biệt sovới hướng nghiên cứu truyền thống sẽ được thể hiện khá toàn diện trongcác nội dung của luận án (Nguyễn Hữu Nghĩa, 2018)

Phát triển từ luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ Nghiên cứu folklore trong bối

cảnh, Lý thuyết và ứng dụng (trên cứ liệu tục ngữ trong văn học Việt Nam) bảo vệ

thành công 2020 của Lê Thị Thanh Vy là một mốc son nổi bật mới nhất trongnghiên cứu và ứng dụng hướng tiếp cận bối cảnh ở Việt Nam Công trình này đãkhẳng định một bước tiến tiếp theo của việc tiếp nhận và ứng dụng hướng tiếp cậnbối cảnh vào nghiên cứu tục ngữ ở Việt Nam Mục tiêu và nội dung nghiên cứu củaluận án đã mở ra một chân trời lí luận được tiếp cận hết sức kinh điển: diễn trìnhlại sự ra đời và phát triển của hướng tiếp cận bối cảnh Hoa Kỳ, xác định vai trò, vịtrí của nó trong folklore học Hoa Kỳ và phân tích chi tiết toàn bộ sự đóng góp củahướng tiếp cận bối cảnh trong nghiên cứu folklore Tác giả Lê Thị Thanh Vy đãdành hẳn 2 chương trong công trình của mình để thực hiện mục tiêu đó Có thểnói, đây là công trình nghiên cứu công phu, bài bản về tục ngữ nhưng lại có chức

năng diễn giải một cách đầy đủ nhất về sự phát triển và các vấn đề lí luận củahướng tiếp cận bối cảnh trên thế giới cả về chiều sâu lẫn chiều rộng, cả về vi môlẫn vĩ mô, cả về đương đại lẫn lịch đại so với các công trình trước đó Sau khi đã rút

ra những đóng góp của hướng nghiên cứu folklore theo bối cảnh đối với các hướngtiếp cận trước đó, tác giả khẳng định:

Trên đây là những đóng góp của hướng tiếp cận bối cảnh trong folklore họctrong việc tăng trưởng nhận thức về thể loại, chuẩn hóa hoạt động sưu tầm và xâydựng một mô hình đa công cụ giúp phân tích một sự kiện folklore Cùng với việc bổsung các khái niệm mới trong nhận thức về folklore (như khái niệm “bối cảnh”),nhận thức lại/ mở rộng những khái niệm căn cốt của folklore học (như khái niệm

“truyền thống”, “dân gian”) (…) có thể nói, hướng tiếp cận bối cảnh đã có nhữngthúc đẩy đa diện đối với ngành folklore học Hoa Kỳ Và vì thế, hướng tiếp cận bốicảnh có thể được nhìn nhận như một bước ngoặt của folklore Hoa Kỳ trong hànhtrình tiến về hiện đại, không chỉ khu biệt folklore học với dân tộc học và nghiêncứu văn học nhằm thiết định sự tự trị ngành học, mà còn khu biệt với truyền thốngfolklore châu Âu vốn chú trọng chiều kích lịch sử, lãng mạn, dân tộc tính trongnghiên cứu folklore ( Lê Thị Thanh Vy, 2020)

Nhìn chung, hướng tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh trong nghiên cứufolklore ở Việt Nam đã bước đầu được giới thiệu và vận dụng Các công trình triểnkhai theo hướng vận dụng không chỉ làm rõ được nhiều hiện tượng folklore màcòn giới thiệu được các công cụ lí luận mới, bổ sung và mở rộng lí luận cho lĩnh vựcfolklore học ở Việt Nam

1.1.3 Nghiên cứu ca dao - dân ca Đồng bằng sông Cửu Long và những bước đi đầu tiên trong tiếp cận dưới góc nhìn bối cảnh

Khoảng thế kỷ XVII, ca dao - dân ca ở ĐBSCL hình thành cùng với lịch sửkhẩn hoang của vùng đất này Đến năm 1888, công việc sưu tầm bắt đầu được ghinhận ở phương diện học thuật với những câu ca dao - dân ca do Trương Vĩnh Kýghi lại trong số đầu tiên của bộ Miscellanées (Imprimerie Commerciale Rey Curiol,

1888) Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng cho rằng: “Ngoài các “câu hát” trongMiscellanées (1888) và những câu “tục diêu” dẫn chứng trong bộ “Đại Nam Quốc

âm tự vị” (1895) thì cuốn “Câu hát An Nam” của Trương Minh (Ký?) xuất bản ở SàiGòn, năm 1886 có thể coi là sưu tập ca dao Nam bộ đầu tiên Kế đó, sưu tập câuhát góp - Recueill de Chanson populaires (xuất bản lần đầu năm 1897, tái bản lầnthứ tư, 1910) của Huỳnh Tịnh Của là sưu tập đáng chú ý khác”, và “Đầu thế kỷ XX,cùng với các ấn phẩm thơ, tuồng, truyện, tích (mà đa phần là “bổn cũ soạn lại” vàdịch ra quốc ngữ, các tài liệu Hán Nôm) các sưu tập ca dao - dân ca cũng được xuấtbản ngày càng nhiều hơn” (Huỳnh Ngọc Trảng, 2006)

Có thể nói, công việc sưu tầm, biên soạn ca dao chỉ thực sự được bắt đầu

từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX và còn hiếm các công trình mang tính chấtnghiên cứu chuyên sâu

Những năm 1960, 1970, folklore học Việt Nam bước đầu ghi nhận nhữngsưu tầm, nghiên cứu trên các tờ báo, tạp chí và ấn phẩm xuất bản ở miền Nam.Những nghiên cứu này thể hiện được cái nhìn trong tâm thế “hậu thuộc địa”,khẳng định lại những nét độc đáo của di sản văn hóa bản địa Đó là các công trình

Tục diêu gia huấn của Phạm Khắc Thiệu, Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc, Đặc khảo về dân nhạc của Phạm Duy, Những câu hò của dân quê miền Nam của Ái

Lan, Vài nét về hò, dân ca miền Trung và miền Nam của Lê Văn Hảo; Hò miền Nam của Nguyễn Văn Hầu; Một vài ý kiến về sự sáng tạo của ca dao miền Nam của Lữ Phương; Tánh cách đặc thù của ca dao miền Nam của Nguyễn Kiến Thiết.

Trong số các khảo cứu giai đoạn này thì tiểu luận cao học Tánh cách đặc thù

của ca dao miền Nam (Nguyễn Kiến Thiết, 1972) của Nguyễn Kiến Thiết rất đáng

ghi nhận nếu nhìn từ phương diện tiếp cận bối cảnh Mặc dù Nguyễn Kiến Thiếtkhông đề cập đến bối cảnh diễn xướng như là phương pháp tiếp cận nhưng cáchtiếp cận ca dao - dân ca như nguyên dạng của nó đã vô hình trung khảo sát ca dao -dân ca ở hình thức diễn xướng Phần khảo cứu “thể văn” và “thể ca” đã có nhữngđóng góp đáng kể cho hướng tiếp cận ca dao - dân ca toàn diện, góp phần làm rõ

các dạng thức tồn tại của ca dao - dân ca, chỉ ra được mối quan hệ giữa văn bản vàhình thức ca dao - dân ca ĐBSCL trong bối cảnh diễn xướng thời gian này.

Bên cạnh tiểu luận cao học của Nguyễn Kiến Thiết, công trình Đặc khảo về

dân nhạc ở Việt Nam của tác giả Phạm Duy cũng đã tiếp cận một cách khái quát ở

bình diện diễn xướng ca dao - dân ca như là âm nhạc dân gian Những luận điểmcủa ông về dân ca được trình bày trên cơ sở miêu tả các đặc điểm thể văn, nộidung và thể ca các địa phương hoặc đối chiếu giữa các vùng miền Ông nhận xét về

hò miền Nam như sau: “Hò ở miền Nam nước Việt là hò trên nước, vì ở đây hầuhết những đường giao thông thông dụng nhất là các sông lạch… Tuy nhiên, hò

miền Nam không mang nặng tính chất hò làm việc (Phạm Duy, 1972), hoặc:

Hò ở miền Tiền Giang thường ngắn và giản dị hơn hò ở Hậu Giang… Hò ởHậu Giang dài và có nhiều tính chất nghệ thuật hơn nhất là hò ở miền Cần Thơ,trung tâm văn hóa của miền Nam khi xưa Hò ở miền Nam phát triển mạnh mẽ, cómặt trong mọi sinh hoạt ở nông thôn như xay lúa, giã gạo, tự tình, họp mặt, đámcưới (Phạm Duy, 1972)

Bắt đầu từ thập niên 80 của thế kỷ XX, ca dao - dân ca ĐBSCL với tư cách làmột bộ phận của ca dao - dân ca Nam bộ bắt đầu được chú ý nhiều hơn Năm

1981, công trình sưu tầm và khảo cứu về dân ca có tên Dân ca Bến Tre của Lư Nhất

Vũ, Lê Giang được xuất bản, đánh dấu sự khởi đầu của hàng loạt công trình sưu

tầm và khảo cứu về dân ca của vùng đất ĐBSCL như Dân ca Kiên Giang; Dân ca

Cửu Long, Dân ca Hậu Giang; Dân ca Đồng Tháp… Những công trình này chủ yếu

tiếp cận ca dao - dân ca từ góc độ âm nhạc nhưng rất có ý nghĩa vì lưu giữ đượcnhiều yếu tố của diễn xướng ca dao - dân ca như phần lời của bài hát dân gian vàyếu tố âm nhạc, cũng như một số yếu tố khác Năm 1983, công trình chuyên khảo

về dân ca ĐBSCL Tìm hiểu dân ca Nam bộ của Lư Nhất Vũ, Lê Giang ra đời được

xem như công trình khảo cứu có hệ thống khá đầy đủ sau 1975 Công trình này đãchỉ ra các biểu hiện cụ thể của các bài hát dân ca ở ĐBSCL ở nhiều phương diện,làm rõ sự khác nhau giữa chúng dựa vào nhiều yếu tố, đặc biệt là phương diện âm

nhạc và kết cấu trình diễn Năm 1984, cũng đánh dấu sự ra đời của công trình Ca

dao dân ca Nam bộ của tập thể tác giả Bảo Định Giang, Nguyễn Tấn Phát, Trần Tấn

Vĩnh, Bùi Mạnh Nhị Công trình này được được xem công trình sưu tầm văn bản ca

dao - dân ca công phu ở Nam bộ sau 1975 Bên cạnh đó, các tác giả của Ca dao dân

ca Nam bộ cũng giới thiệu khá đầy đủ về các sinh hoạt diễn xướng ca dao - dân ca

mà phần văn bản được sưu tầm là các bài ca dao - dân ca được sử dụng trong các

bối cảnh diễn xướng Cũng trong năm này, công trình sưu tầm Ca dao Đồng Tháp

Mười của Đỗ Văn Tân cũng xuất hiện, đóng góp vào việc bảo tồn di sản ca dao

-dân ca của địa phương Đồng Tháp Công trình Ca dao -dân ca Nam kỳ lục tỉnh của

Huỳnh Ngọc Trảng xuất hiện năm 1999 cũng đánh dấu những bước tiến của côngtác sưu tầm và khảo cứu thể loại này ở ĐBSCL

Bên cạnh các công trình mang tính chất chuyên biệt về ca dao - dân ca, dân

ca, các bộ địa chí, các tuyển tập văn học dân gian như: Văn học dân gian Đồng

bằng sông Cửu Long của Khoa Ngữ văn, Đại học Cần Thơ; địa chí của một số tỉnh

thuộc Đồng bằng sông Cửu Long ; Văn học dân gian Sóc Trăng của Chu Xuân Diên chủ biên ; Văn học dân gian Bạc Liêu của Chu Xuân Diên chủ biên (2005)… cũng

tích hợp phần ca dao - dân ca cả về thông tin khảo cứu khái quát và ghi chép vănbản ca dao - dân ca

Có thể nói, từ công tác sưu tầm cuối thế kỉ XIX cho đến những nghiên cứubước đầu ở miền Nam trước 1975, ca dao - dân ca bắt đầu được chú trọng sưutầm và nghiên cứu nhiều hơn từ những năm 1980 trở đi Từ khoảng thời gian này,công tác sưu tầm ca dao - dân ca ĐBSCL và các hoạt động nghiên cứu bắt đầu diễn

ra khá sôi nổi với các nghiên cứu nổi bật của Bùi Mạnh Nhị, Trần Tấn Vĩnh, NguyễnTấn Phát, Bảo Định Giang, Trần Văn Nam, Nguyễn Văn Diệu, Trịnh Sâm, NguyễnKiến Thiết, Lê Xuân Bột, Nguyễn Phương Châm, Tô Đông Hải, Đoàn Xuân Mỹ, LêVăn Chưởng, Nguyễn Hữu Hiệp, Trần Đức Hùng, Nguyễn Lê Thu Lan, Nguyễn Văn

Nở, Đào Duy Tùng, Trần Thị Diễm Thúy Thực tiễn nghiên cứu và sưu tầm ca dao dân ca Nam bộ cũng như ca dao - dân ca ĐBSCL qua các công trình nêu trên cho

-thấy các khuynh hướng tiếp cận nổi bật như sau: 1/ Hướng nghiên cứu dưới góc

độ thi pháp học, 2/ Hướng nghiên cứu dưới góc độ văn học, 3/ Hướng nghiên cứudưới góc độ ngôn ngữ học, 4/ Hướng nghiên cứu ở góc độ văn hóa, 5/ Hướngnghiên cứu ở góc độ âm nhạc Các khuynh hướng này không hoàn toàn tách bạch

mà có sự đan xen, thẩm thấu vào nhau Các hướng nghiên cứu này cho thấy mặc

dù đã có những công trình ít nhiều đề cập đến yếu tố của ca dao - dân ca trong bốicảnh nhưng nguyên tắc tiếp cận vẫn là dựa trên quan điểm nghiên cứu lấy cácthành tố ngôn từ của văn bản để nghiên cứu ca dao - dân ca (nguồn ca dao - dân casưu tầm từ phương pháp sưu tầm truyền thống)

Điểm qua các công trình sưu tầm ca dao - dân ca ở trên, dễ nhận thấy côngtác tập hợp vốn ca dao - dân ca ĐBSCL đã đạt được những thành quả lớn với việctập hợp hàng ngàn bài ca dao - dân ca ở Nam bộ và vùng ĐBSCL, đóng góp đáng kểvào vốn văn học dân gian của vùng và cả nước Mặc dù công tác sưu tầm chỉ mớidừng lại ở dạng thức văn bản ca dao - dân ca, nhưng với quan niệm xem ca dao -dân ca gắn liền với hình thức diễn xướng dân ca, nhiều công trình sưu tầm ca dao -dân ca ĐBSCL vô hình trung đóng vai trò nhất định trong hỗ trợ việc tiếp cận ca dao

- dân ca từ góc nhìn bối cảnh

Về các công trình nghiên cứu ca dao - dân ca ca dao - dân ca ĐBSCL, lượcthuật ở trên cũng cho thấy một bức tranh nghiên cứu ít nhiều xuất hiện các gammàu bối cảnh nhưng điều đó chưa phải chủ ý của tác giả Mục đích và hướngnghiên cứu từ các công trình trên không xuất phát từ góc nhìn bối cảnh nên cácyếu tố bối cảnh xuất hiện “ngẫu nhiên” dưới nhiều dạng thức trong các bài nghiêncứu, thậm chí được trình bày chung với kết quả sưu tầm Chủ yếu các tác giả tiếpcận ca dao - dân ca từ góc nhìn lịch sử - văn hóa - xã hội (Bảo Định Giang - Nguyễn

Tấn Phát - Bùi Mạnh Nhị, Ca dao dân ca Nam bộ, phần khảo cứu) để miêu tả và lí

giải các sinh hoạt dân gian gắn với ca dao - dân ca hoặc tiếp cận hình thức âm nhạc

(Lư Nhất Vũ Lê Giang Tìm hiểu dân ca Nam bộ…) và thi pháp văn bản ca dao dân ca (Nguyễn Thị Phương Châm - Tìm hiểu đặc trưng ngôn ngữ của ca dao sưu

-tầm ở Nam bộ; Nguyễn Kim Châu - Thể thơ trong ca dao - dân ca Nam bộ; Trần

Văn Nam - Biểu trưng trong ca dao - dân ca Nam bộ ) Đa số các công trình dài hơi

có xu hướng tiếp cận ca dao - dân ca ở phương diện âm nhạc (Phần khảo cứuthông qua lời giới thiệu trong các công trình sưu tầm dân ca chú ý nhiều đến sựtiến hóa của các hình thức diễn xướng từ nói, ngâm đến hò, lí) Dù tiếp cận ca dao -dân ca ngoài định hướng bối cảnh, nhưng các công trình này cũng đã ít nhiều tiếpcận bối cảnh diễn xướng, các dạng thức của ca dao - dân ca trong bối cảnh, tiếpcận một số thành tố diễn xướng ca dao - dân ca thông qua sinh hoạt dân gian hát

ru, hò, lí, hát sắc bùa…

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu và sưu tầm ca dao - dân ca đã ítnhiều đề cập đến bối cảnh hiện thực hóa ca dao - dân ca ĐBSCL Mặc dù các nhànghiên cứu chưa đứng trên lập trường bối cảnh nhưng các công trình đã tạo đượcnhững tiền đề quan trọng cho hướng tiếp cận ca dao - dân ca gắn liền với các dạngthức diễn xướng cụ thể Một công trình nghiên cứu ca dao - dân ca ĐBSCL theohướng xây dựng và định hướng lí luận cũng như vận dụng phân tích một số trườnghợp ca dao - dân ca gắn liền với các dạng thức diễn xướng sẽ có những đóng gópnhất định vào diện mạo nghiên cứu folklore hiện nay

1.2 Nghiên cứu ca dao - dân ca dưới góc nhìn bối cảnh - những vấn đề còn bỏ ngỏ

Hướng nghiên cứu ca dao - dân ca từ góc nhìn bối cảnh đã đặt ra những vấn

đề mới mẻ về việc mở rộng các mối quan hệ của đối tượng nghiên cứu Lịch sửnghiên cứu ca dao - dân ca đi từ nghiên cứu văn bản ca dao - dân ca đến nghiêncứu ca dao - dân ca trong bối cảnh Nếu xem hướng tiếp cận bối cảnh là con đườngtất yếu mà ngành folklore học phải đi qua thì lịch sử nghiên cứu ca dao - dân cacho thấy một số vấn đề còn bỏ ngỏ từ các công trình sưu tầm và nghiên cứu đãthực hiện

1.2.1 Ca dao - dân ca được tiếp cận như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập với sự kiện diễn xướng, không chú ý đến các dạng thức tồn tại cụ thể của ca dao

- dân ca

Thực trạng nghiên cứu ca dao dân ca cho thấy lịch sử nghiên cứu ca dao dân ca trước khi tiệm cận hướng nghiên cứu bối cảnh đã xuất phát từ quan niệmxem ca dao - dân ca như một chỉnh thể nghệ thuật độc lập với sự kiện diễn xướng.Theo hướng tiếp cận này, kho tàng ca dao - dân ca được sưu tầm từ trước đến nay

-là tập hợp những thực thể ngôn từ được tách xuất từ các thực thể diễn xướng bởinhà sưu tầm, nghiên cứu hoặc từ chính chủ thể dân gian Nói cách khác, mỗi đơn

vị của kho tàng ca dao - dân ca này có thể là toàn bộ hoặc một bộ phận của phầnlời ở thực thể diễn xướng dân ca khi đã lược đi phần tiếng đệm, luyến láy, đưa hơi,đại từ nhân xưng, yếu tố lặp Với quan niệm ca dao - dân ca là một thực thể ngôn

từ mang tính thẩm mĩ toàn vẹn, nó trở thành đối tượng nghiên cứu chính, đượcphân biệt rõ ràng và tách khỏi diễn xướng Ca dao - dân ca chính là một chỉnh thểnghệ thuật dân gian độc lập, là chỉnh thể duy nhất của thể loại folklore trong sưutầm và nghiên cứu Các nhà nghiên cứu, sưu tầm gần như đồng nhất ca dao - dân

ca với tư cách là một thể loại folklore với thành tố ngữ văn của nó là văn bản cadao - dân ca Hướng tiếp cận này có những ưu điểm lớn trong việc tiếp cận ca dao -dân ca như một thực thể thẩm mĩ ngôn từ và đã đạt được những thành tựu lớntrong sưu tầm và nghiên cứu ca dao - dân ca

Quan niệm trên về ca dao - dân ca đã tạo nên nhiều thuận lợi cho việc sưutầm và nghiên cứu ca dao - dân ca trong một thời gian dài Hướng tiếp cận này tạo

ra nhiều thuận lợi cho nhà nghiên cứu trong việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu.Các nguồn tư liệu luôn có sẵn ở mức độ đủ để sử dụng, được phân loại sẵn theocác tiêu chí phổ quát như nội dung, đề tài (gia đình, tình yêu, lao động…), theo địaphương (ĐBSCL, Nam bộ, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Kiên Giang, Đồng Tháp….) Hướngtiếp cận đó đã giúp cho việc nghiên cứu ca dao - dân ca trở nên thuận lợi khi sựtiếp cận đối tượng nghiên cứu chỉ dừng lại ở các tư liệu văn bản được tích lũy từ

quá khứ sưu tầm và xuất bản Về hướng nghiên cứu, quan niệm xem văn bản cadao - dân ca như một chỉnh thể nghệ thuật độc lập đã góp phần tạo nên hàng loạtnhững công trình nghiên cứu theo hướng thi pháp, ngôn ngữ học, văn học Nhữngcông trình này đã góp phần làm sâu sắc hơn giá trị của dạng thức văn bản ca dao -dân ca ở nhiều phương diện như ngôn ngữ, kết cấu, đề tài, chủ đề, công thứctruyền thống, các biểu tượng…

Nhưng cũng chính hướng tiếp cận trên đã đặt ra những vấn đề còn bỏ ngỏcần lấp đầy trong hoạt động sưu tầm và nghiên cứu

Trong lĩnh vực sưu tầm, thực tiễn sưu tầm khảo sát cho thấy ca dao lại làmột thực thể tồn tại trong thực tế của đời sống dân gian, không phải là dạng thứcngôn từ thuần túy từ thao tác văn bản hóa và sáng tạo của các nhà nghiên cứu,sưu tầm Nói cách khác, ca dao là một thực thể folklore đích thực và có dạng thứcrất đa dạng, phong phú Với ý nghĩa đó, cần nhận dạng các dạng thức cụ thể của cadao trong đời sống dân gian để điều chỉnh hoạt động sưu tầm và đối tượng, sảnphẩm sưu tầm

Trong nghiên cứu, quan niệm ca dao - dân ca như văn bản ca dao - dân ca

và văn bản là một chỉnh thể nghệ thuật độc lập đã dẫn đến việc sử dụng kiểu môhình phân tích ca dao - dân ca phổ biến Do đồng nhất ca dao - dân ca với văn bảnnên mô hình này thực chất là mô hình phân tích văn bản như một hệ thống Hệthống này gồm 2 thành tố chính là nội dung (nghĩa, cái được biểu đạt) và hình thứcnghệ thuật ngôn từ; trong từng thành tố nội dung và hình thức lại có các thành tốnhỏ hơn; các thành tố ở các cấp độ khác nhau luôn tồn tại những mối quan hệ đặcthù Có thể nói, quan điểm đồng nhất văn bản ca dao - dân ca với ca dao - dân canhư một thể loại folklore đã trở thành một truyền thống nghiên cứu lâu dài khôngchỉ giới hạn ở thể loại ca dao - dân ca mà còn áp dụng tương tự cho mọi thể loạifolklore khác ở Việt Nam Điều này cần được điều chỉnh để mở rộng lí luận và làmphong phú thêm các bình diện của folklore nói chung, ca dao - dân ca nói riêng Hệthống các thành tố tạo nên thực thể ca dao - dân ca cần được bổ sung thêm các

thành tố của bối cảnh Đó là một yêu cầu của hướng tiếp cận bối cảnh mà hướngtiếp cận truyền thống còn bỏ ngỏ cần được bổ sung.

1.2.2 Ca dao - dân ca được quan niệm như chỉnh thể ngôn từ nghệ thuật độc lập, tách rời với bối cảnh chung trong nghiên cứu

Phát triển hướng nghiên cứu ca dao - dân ca theo quan niệm ở trên, các nhànghiên cứu đã thêm các yếu tố của bối cảnh chung vào mô hình phân tích văn bản

để diễn giải thêm các chiều kích mới của ca dao - dân ca Đó là các yếu tố như hoàncảnh văn hóa, xã hội, lịch sử, kinh tế, đặc điểm tính cách dân tộc học… Các yếu tốnày được xem xét như những yếu tố giải thích sự xuất hiện của ca dao - dân ca và

có ảnh hưởng nhất định đến cách hiểu văn bản ca dao - dân ca Chẳng hạn, để làm

rõ hơn đặc điểm văn bản ca dao - dân ca của từng địa phương, vùng miền, các nhànghiên cứu đã dành một phần trong các công trình nghiên cứu, sưu tầm của mình

để trình bày các đặc điểm khái quát về văn hóa, xã hội, chính trị, đặc điểm sinhhoạt, cư trú, lao động… Những công trình sưu tầm và nghiên cứu ở Việt Nam như

Ca dao Nam bộ, Ca dao Bạc Liêu, Ca dao Sóc Trăng, Ca dao dân ca ĐBSCL, … luôn

luôn có một phần để miêu tả bối cảnh tồn tại của văn bản bên cạnh các văn bảnđược sưu tầm Quan điểm này đã bổ sung được các yếu tố ngoài văn bản vào việcgiải thích tính chất, đặc điểm của văn bản ca dao - dân ca, củng cố thêm tính chỉnhthể nghệ thuật của văn bản Điều đáng nói ở đây là các yếu tố của bối cảnh đượcxem như các yếu tố độc lập, nằm bên ngoài hệ thống các yếu tố văn bản Chứcnăng của các yếu tố bối cảnh chỉ dừng lại ở việc làm rõ hơn tính chỉnh thể của vănbản ca dao - dân ca, giúp giải thích rõ hơn về những đặc trưng mang tính thể loạicủa văn bản ca dao - dân ca như nghệ thuật ngôn từ Các công trình nghiên cứu vàsưu tầm theo hướng này đã cho thấy quan điểm của nhà nghiên cứu về mối quan

hệ giữa văn bản và bối cảnh khi chỉ miêu tả bối cảnh chung cho mọi văn bản ca dao

- dân ca được sưu tầm Cách trình bày đó cho thấy các tác giả vẫn xem văn bản cadao - dân ca là trung tâm với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật ngôn từ gần nhưkhép kín Bối cảnh ở đây chủ yếu là bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội với tư cách là

điều kiện sản sinh, tồn tại và phát triển của các hình thức sinh hoạt, hoạt động diễnxướng của từng thể loại văn học dân gian, trong đó có ca dao - dân ca Bối cảnhdạng này chỉ là yếu tố phụ, độc lập và tồn tại bên ngoài chỉnh thể nghệ thuật đó

Quan điểm về mối quan hệ giữa văn bản ca dao - dân ca và bối cảnh nhưtrên đã giúp ngành khoa học về folklore có những bước tiến lớn, những thay đổimới trong sưu tầm và nghiên cứu Việc sưu tầm không còn đơn giản chỉ là ghi lạivăn bản và sắp xếp, chỉnh lí, hệ thống văn bản mà còn bao gồm nhiệm vụ văn bảnhóa bối cảnh chung, môi trường tồn tại của nó Việc nghiên cứu cũng có nhiều nétmới khi hướng tiếp cận văn bản từ góc độ thi học được bổ sung thêm các cáchướng nghiên cứu mới của ngành văn hóa học, xã hội học, dân tộc học Tuy nhiên,việc nghiên cứu về bối cảnh của văn bản vẫn còn nhiều hạn chế bởi bối cảnh chỉđược miêu tả chung chứ không phải bối cảnh riêng của từng tiết mục folklore và

nó chỉ được xem là yếu tố hỗ trợ, xuất hiện bên ngoài, không gắn liền với từngthực thể ca dao - dân ca cụ thể Văn bản như một chỉnh thể nghệ thuật độc lập vàgiữ vai trò trung tâm vẫn là quan điểm chi phối các công trình nghiên cứu và sưutầm ca dao - dân ca này Quan điểm này cần được bổ sung bởi hướng tiếp cận bốicảnh để làm phong phú thêm lí luận và các công trình ứng dụng

1.2.3 Quan niệm xem dân ca là đối tượng của lĩnh vực âm nhạc chứ không phải

là đối tượng nghiên cứu của hướng tiếp cận bối cảnh

Không giống như các thể loại văn học dân gian khác như truyện cổ tích,truyện ngụ ngôn, truyền thuyết, câu đố, tục ngữ, phần lớn ca dao - dân ca khi đượcdiễn xướng sẽ tồn tại dưới dạng thực thể âm nhạc, gọi là dân ca Mặc dù hướngnghiên cứu truyền thống vẫn xem ca dao gắn liền với dân ca, giúp hình thành thuật

ngữ ca dao - dân ca nhưng thực tế tiếp cận vẫn là tiếp cận phần thơ dân gian, phần

văn bản trước khi chuyển hóa thành dân ca Trong khi đó, hướng tiếp cận âm nhạcdân gian lại chủ yếu tiếp cận phần dân ca và cũng không phải tiếp cận toàn bộ sựkiện diễn xướng dân ca Thực tiễn sưu tầm và nghiên cứu âm nhạc dân gian khi vănbản hóa thực thể này đã chú trọng ghi chép phần lời và ký âm theo truyền thống