Bài giảng nghệ thuật học đại cương

Với ý nghĩa nghệ thuật là cái đẹp, “là cách làm sống lại quá khứ và nuôi dưỡng ngày mai; là sản phẩm tối cao của “cảm xúc ngũquan”, nhà nghiên cứu nghệ thuật Nguyễn Quân cho rằng: “Khoái

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

TRẦN HINH & HOÀNG CẨM GIANG

BÀI GIẢNG NGHỆ THUẬT HỌC ĐẠI CƯƠNG

HÀ NỘI 2021

ĐÔI LỜI ĐẦU SÁCH

Tập bài giảng Nghệ thuật học đại cương được biên soạn trong hoàn cảnh ở Việt

Nam chưa có một tài liệu chính thức nào cho môn học hết sức quan trọng này

Đúng ra, trong thời gian qua, để phục vụ cho công tác giảng dạy và nghiên cứunghệ thuật, một số trường đại học chuyên ngành và viện nghiên cứu nghệ thuật đã biênsoạn một số giáo trình, tài liệu về những chuyên ngành nghệ thuật riêng (như âm nhạc,hội họa, kiến trúc, sân khấu, văn chương…) Ngoài ra, cũng có một số công trìnhchuyên khảo liên quan đến lịch sử, lý thuyết, thưởng thức và phê bình nghệ thuật của

các tác giả nước ngoài đã được dịch ra tiếng Việt (như Câu chuyện nghệ thuật của Gombrich, Thưởng ngoạn hội họa của David Piper, Câu chuyện hội họa của Beckett…) Cuốn Nghệ thuật học của PGS Đỗ Văn Khang do NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội xuất bản từ khá sớm (1999), sau đó được NXB Thông tin Truyền thông in lại

năm 2012, có sự bổ sung thêm một số chương, đúng ra là một công trình Lịch sử nghệ

thuật hơn là Nghệ thuật học Trong khi sinh viên một số chuyên ngành khoa học xã hội

và nhân văn, đặc biệt là sinh viên khoa Văn học, một trong những chuyên ngành quantrọng của nghệ thuật học, lại chưa có được một bộ giáo trình riêng về môn học cần thiếtnày

Vì lí do trên, chúng tôi đã cố gắng biên soạn Tập bài giảng Nghệ thuật học đại

cương, trước hết nhằm phục vụ trực tiếp cho công việc giảng dạy môn học này tại khoa

Văn học, sau đó, đây cũng là giáo trình đại cương nghệ thuật cho sinh viên một sốchuyên ngành liên quan (Việt Nam học, Ngôn ngữ học, Hán Nôm học…) trong thờiđiểm chuyển đổi và sắp xếp lại một số môn học hiện nay tại trường Đại học Khoa học

Xã hội & Nhân văn Để hoàn thành Tập bài giảng này, chúng tôi tiếp thu được rất nhiều

từ Giáo trình Nghệ thuật của giáo sư trường Đại học Phúc Kiến, Trung Quốc Cáp Cửu

Tăng, xuất bản năm 2010 và những tài liệu liên quan (gồm cả tiếng Việt, tiếng Anh,tiếng Pháp) mà chúng tôi may mắn có được trong tay Do đây là một giáo trình phục vụ

trước mắt cho sinh viên khoa Văn học, trong phần Loại hình tác phẩm nghệ thuật,

chúng tôi chủ yếu chỉ tập trung vào một số chuyên ngành gần gũi với văn chương nhưnghệ thuật tạo hình, ngôn từ, sân khấu, điện ảnh, và lược bỏ đi một số loại hình như vũđạo, âm nhạc, thủ công mĩ nghệ…vốn cũng là các lĩnh vực quan trọng của nghệ thuật

học nói chung Hy vọng trong thời gian tới, khi biên soạn lại giáo trình Nghệ thuật học

để xuất bản, chúng tôi sẽ bổ sung đầy đủ tất cả các loại hình còn để sót này

Do đây là Tập bài giảng phục vụ trực tiếp cho môn học, chúng tôi có cách cấutrúc các chương, mục, phần tài liệu tham khảo riêng, sao cho phục vụ hiệu quả nhất choviệc dạy và học: các câu hỏi, chủ đề thảo luận cho từng bài, sẽ được đưa vào ngay cuốimỗi bài học Trong khi ở cuối Tập bài giảng vẫn có một Tổng danh mục tài liệu (bắtbuộc và tham khảo) và câu hỏi cho toàn bộ môn học Phần tác phẩm sân khấu và phim,mặc dù cũng được đưa vào, nhưng nó có thể được thay đổi tùy thuộc vào mỗi giáo viên,trong từng khóa học Vì đây là bản viết lần đầu, kinh nghiệm và kiến thức chưa nhiều,chắc chắn sẽ còn nhiều sai sót Rất hy vọng nhận được sự góp ý của các bạn sinh viên

và bạn đọc nói chung để chúng tôi có điều kiện sửa chữa cho lần viết sau Mọi góp ýxin gửi về địa chỉ: tranhinhvh@yahoo.com.vn hoặc gianghc@gmail.com

Trân trọng cảm ơn

Hà Nội ngày 15.8.2014

Nhóm tác giả

PHẦN I NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG

BÀI 1 BẢN CHẤT CỦA NGHỆ THUẬT

“Bản chất của nghệ thuật không phải bắt nguồn từ những tiên nghiệm mà bắt nguồn từ những tổng kết khoa học của con người về vị trí xã hội, tác dụng xã hội và đặc trưng của các loại hình nghệ thuật Vì vậy việc xác định phạm vi nghiên cứu của nghệ thuật tức chỉ ra sự vật nào mới là nghệ thuật cũng là phần việc đầu tiên khi tìm hiểu về bản chất của nghệ thuật” (Cáp Cửu Tăng)

A NGHỆ THUẬT LÀ GÌ? PHẠM VI VÀ BẢN CHẤT CỦA NGHỆ THUẬT

I Nghệ thuật là gì? Phạm vi của nghệ thuật.

Xung quanh khái niệm nghệ thuật là gì? Phạm vi của nghệ thuật, có nhiều quan

điểm khác nhau, thậm chí đối lập với nhau Trong tiếng Hy Lạp, thuật ngữ này được

viết Ars, gần giống với tiếng Anh và tiếng Pháp: Art; tiếng Đức là Kunst và tiếng Tiệp

là Umeni Tất cả đều hàm nghĩa giống nhau Với ý nghĩa nghệ thuật là cái đẹp, “là cách

làm sống lại quá khứ và nuôi dưỡng ngày mai; là sản phẩm tối cao của “cảm xúc ngũquan”, nhà nghiên cứu nghệ thuật Nguyễn Quân cho rằng: “Khoái cảm thẩm mỹ - tứckhát vọng về cái đẹp trở thành khoái thú của một giác quan thứ sáu, tổng hoà các khoái

Một cách tổng quát nhất, Henri Benac trong Guide des idées littéraires, trong nghĩa nguyên thuỷ từ tiếng Latin, "từ nghệ thuật (ars) có hai nghĩa: thứ nhất, là chỉ

những thủ pháp mà nhờ chúng, trí thông minh của con người đạt tới một kết quả thực

tiễn […] ; thứ hai, là hoạt động mà bằng hoạt động ấy con người, vì một mục đích

không vụ lợi và lí tưởng, tái tạo lại hoặc phong cách hóa cái đang tồn tại trong tự nhiên,

Quốc, từ nghệ thuật xuất hiện sớm nhất trong tác phẩm Hậu Hán thư - Phục Phạm

truyện, là nhằm để chỉ các loại tài năng kỹ thuật nói chung Trong các tư liệu thời Tiên

Tần, tương đương với khái niệm nghệ thuật là chữ nghệ, mà hàm nghĩa của nó là tài năng kỹ thuật (đời xưa dùng lục nghệ: lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số để giáo dục con người).

Người Hy Lạp cổ coi tất cả mọi việc dựa vào kiến thức chuyên môn mà học thông thạo

1 Nguyễn Quân, Ghi chú về nghệ thuật, NXB Trẻ, 2008

và gọi nó là kỹ nghệ (trong đó gồm tất cả lĩnh vực âm nhạc, điêu khắc, thơ ca, cưỡingựa, bắn cung, nấu ăn, nghề thủ công )

Có một thời, từ nghệ thuật có ý nghĩa bao trùm như thế, thậm chí nó là từ chỉ

“mọi hoạt động của con người”, nên E.H.Gombrich, học giả người Áo, trong công trình

rất nổi tiếng (đã được tái bản tới lần thứ 8) Câu chuyện nghệ thuật (The Story of Art),

trong phần Dẫn nhập, bàn về nghệ thuật và nghệ sĩ, đã nói: “Thật ra không hề có cái gọi

Vậy chính xác nghệ thuật là gì? Quả là không thật dễ dàng đi đến một định nghĩachung thống nhất về khái niệm hết sức rộng mở này Tsécnưsépxki, nhà văn Nga thế kỉXIX, đã từng dẫn ra 70 câu trả lời về nghệ thuật là gì, nhưng đến câu cuối cùng lại điđến kết luận không có câu trả lời chính xác Fitlơ, nhà Mỹ học người Đức thì kết luậnnhư đinh đóng cột rằng: “không có nghệ thuật nói chung, chỉ có từng nghệ thuật riêngbiệt” Có lẽ, nghệ thuật vốn là một hiện tượng xã hội, tinh thần phức tạp, bao gồm nhiềulĩnh vực, nhiều vấn đề, từ đặc trưng, chức năng, hình tượng, đến quá trình tiếp nhận.Hoặc nữa, nếu định nghĩa, chúng ta chỉ có thể đưa ra một nhận xét chung khái quát nhưsau:

+ Nghệ thuật là một hoạt động nhận thức của con người bằng phương tiện hình tượng.

Các hình tượng nghệ thuật được sáng tạo theo các loại hình, loại thể nhất định Cho đến nay, người ta không có một hình thức chung để biểu thị nghệ thuật Chỉ có những loại hình, loại thể nghệ thuật cụ thể với đối tượng phản ánh riêng, có tác động đến thị giác và thính giác của công chúng nhất định mà thôi.

Dù sao, vẫn phải thừa nhận, “nghệ thuật là trò chơi cao đẹp nhất mà con người

đã tạo ra cho chính mình” (Marx); “Nghệ thuật thực sự đã trở thành vị thầy cao nhất củacác dân tộc” (Hégels) Có lẽ vì thế, đến thời cận đại, ảnh hưởng từ phương Tây, người

3

Trung Quốc nói riêng và phương Đông nói chung, đồng nhất nghệ thuật với lĩnh vựcthủ công mỹ nghệ Tinh thần nghệ thuật của cái đẹp, gọi tắt là Mỹ thuật bắt đầu có từđây Tuy nhiên, do phạm vi rất rộng của nghệ thuật như đã nói trên, không phải thời kìnào, dân tộc nào, người ta cũng có sự thống nhất trong quan điểm cốt lõi, bản chất củanghệ thuật Năm 1971, Duchamp, họa sĩ người Pháp đặt tên cho thiết bị vệ sinh làm

bằng sứ dành cho nam giới là Suối, rồi gửi đi triển lãm tại Tokyo, Nhật Bản, thì trong

mắt nhiều người, nhất là trong giới nghệ sĩ trẻ, ranh giới giữa nghệ thuật và phi nghệthuật đã hoàn toàn biến mất

Dựa trên nền những cách hiểu khác về nghệ thuật nói trên, dần dà trong lịch sử

nghiên cứu bộ môn đặc biệt này đã hình thành môn học Nghệ thuật học (Art Studie).

Vậy nghệ thuật học là gì ? Quả là rất khó khăn tìm được một cách định nghĩa chungkhái quát nhất môn học bao gồm nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau, nhưng chúng tavẫn có thể tạm đưa ra một cách định nghĩa tương đối tạm có thể chấp nhận được nhưsau:

Nghệ thuật học là gì? Nghệ thuật học (Art Studie) là môn học lấy nghệ thuật làm đối tượng, nghiên cứu quá trình bộc lộ bản chất người ở trình độ cao trong thành tựu sáng tạo văn hoá - thẩm mỹ Nghệ thuật học lấy cái đẹp là phạm trù cơ bản và trung tâm, hình tượng là tiếng nói đặc trưng và lí tưởng thẩm mĩ làm cơ sở để xem xét quá trình hình thành và phát triển của nghệ thuật.

II Bản chất của nghệ thuật

Để hiểu được bản chất cốt lõi của nghệ thuật, cần phải đặt nó trong sự so sánhvới các phạm trù xã hội khác nhau, đồng thời cũng cần phải tìm ra được cái riêng đặcthù cơ bản nhất của mỗi loại hình nghệ thuật riêng biệt

1 Nghệ thuật là một loại hình thái ý thức xã hội

Theo phân tích của Marx, xã hội con người chia thành hai bộ phận cơ sở kinh tế

và kiến trúc thượng tầng, kiến trúc thượng tầng lại phân thành hai bộ phận gồm chínhtrị, luật pháp và hình thái ý thức xã hội Nghệ thuật và đạo đức, tôn giáo, triết học, tưtưởng, chính trị, pháp luật cùng thuộc các loại hình thái ý thức xã hội Hình thái ý thức

xã hội là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng do cơ sở kinh tế quyết định nhưng nólại có tác dụng ngược trở lại dến cơ sở kinh tế, có tác dụng to lớn đến việc thúc đẩy xãhội phát triển

Nghệ thuật phản ánh và phục vụ cơ sở kinh tế, nhưng nó không trực tiếp màthường thông qua các yếu tố trung gian như chính trị, đạo đức, tôn giáo Engels nói nócũng giống triết học, đạo đức, tôn giáo “trôi nổi trên cao giữa không trung”, khoảngcách giữa nó với cơ sở kinh tế là khá xa Trong khi cơ sở kinh tế nảy sinh biến đổi, các

tổ chức chính trị cũng sẽ biến đổi theo, còn nghệ thuật thường là rất chậm Tuy vậy, dùthế nào, bất cứ một nghệ thuật nào cũng được quy định bởi một cơ sở kinh tế nhất định

Đó là cách nhìn đúng đắn và biện chứng

2 Mối quan hệ giữa nghệ thuật và chính trị.

Sẽ không hiểu được đầy đủ bản chất của nghệ thuật, nếu không đặt nó trong mốitương quan với một số loại hình khác như khoa học,tôn giáo và chính trị, đặc biệt làchính trị Trong mối tương quan với chính trị, một phạm trù thuộc kiến trúc thượngtầng, Engels nói: “Sự phát triển của chính trị, luật pháp, triết học, tôn giáo, văn học,nghệ thuật lấy sự phát triển kinh tế làm cơ sở Tuy nhiên, chúng lại đều ảnh hưởng lẫn

nghệ thuật và chính trị là mật thiết nhất

Chính trị vừa tạo ra những ảnh hưởng có lợi và không có lợi tới sự phát triển củanghệ thuật Thông thường khi những người cầm quyền sáng suốt, xã hội dân chủ, nghệthuật sẽ có nhiều điều kiện phát triển (thơ ca phát triển mạnh mẽ ở đời Đường; cuối thế

kỉ VI đến đầu thế kỉ IV trước công nguyên; bi kịch và hài kịch phát triển mạnh mẽ ởthời cổ đại Hi Lạp, La Mã và thế kỉ XVII ở Pháp dưới triều đại Louis XIV )

Tuy nhiên, không phải bất cứ thời đại nào, nghệ thuật cũng phát triển theo ýmuốn của các nhà chính trị: những năm đầu của thế kỉ XX, thời kỳ thực dân Pháp xâmlược nước ta, mọi ý muốn của những người cầm quyền vẫn không thể ngăn được dòngchảy của một nguồn mạch văn học yêu nước, chống xâm lược tuôn chảy.Thời kì vănhọc Phục hưng châu Âu, giáo hội Ki tô giáo vẫn không ngăn được tính nhân văn trongnghệ thuật phát triển nghĩa là không có một thứ ảnh hưởng tuyệt đối của chính trị tới

sự phát triển nghệ thuật

Trong khi đó, lại có thể diễn ra quá trình tác động ngược của nghệ thuật tới chính

trị Lénine đã từng gọi Pottier, tác giả bài Quốc tế ca là một nhà tuyên truyền vĩ đại là vì

4 Maxr Engels Tuyển tập, Q.4, dẫn theo Cáp Cửu Tăng, NXB ĐHPĐ, 2000 (bản dịch từ tiếng Trung Quốc của Nguyễn Thu

như vậy; hoặc nữa, người ta coi bức tranh tường Guernica của Picasso có tác dụng

động viên cuộc đấu tranh của nhân yêu chuộng hoà bình chống phát xít

+ Trong vô vàn các tác phẩm nghệ thuật, chỉ có một bộ phận tác phẩm tác động trực

tiếp đến chính trị, thông qua tuyên truyền, còn phần lớn các tác phẩm nghệ thuật thường thông qua lí tưởng xã hội, ý vị mĩ học, tình cảm luân lí mà nó biểu đạt để tác động trực tiếp tới thế giới nội tam của con người, gián tiếp tạo ra ảnh hưởng này hoặc khác với chính trị

3 Mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống xã hội

Đời sống xã hội là một khái niệm rất rộng Nó bao gồm đời sống chính trị, đờisống kinh tế, đời sống văn hoá giải trí, đời sống tình cảm, cuộc sống gia đình, thế giới

tự nhiên nghĩa là tất cả những gì diễn ra bên trong và bên ngoài cuộc sống của conngười đều có khả năng trở thành đối tượng phản ánh của tác phẩm nghệ thuật Đối vớiđời sống xã hội bên ngoài, thông thường người nghệ sĩ dùng phương thức biểu hiện đểphản ánh; còn dối với tình cảm, mong muốn của con người, họ sẽ dùng phương phápbiểu hiện để phản ánh

Loại thứ nhất có thể kể đến những tác phẩm cụ thể như: Người ném đĩa của Myron (điêu khắc Hy Lạp), bức tranh sơn dầu Người lùn Sébastian của Vélazquez, vở kịch Gia đình búp bê của Ipsen Những tác phẩm này được coi là nghệ thuật tả thực,

chú trọng yếu tố khách quan, còn ý kiến đánh giá và tình cảm của người sáng tạothường được ẩn giấu một cách kín đáo Người thưởng thức nếu không chú ý sẽ rất dễ bỏ

qua những yếu tố quan trọng này Chẳng hạn xem bức tranh Người lùn Sébastian, nếu

chỉ chú ý tới vẻ xấu xí bên ngoài của người mua vui trong cung đình Tây Ban Nha, thì

sẽ khó có thể hiểu hết ẩn ý của tác giả Đúng ra, nhà hoạ sĩ muốn qua bức tranh này phêphán kẻ thống trị chuyên chế trong triều đình Tây Ban Nha và bày tỏ sự cảm thông chia

sẻ với nỗi bất hạnh của những người dân trong thể chế hà khắc đó Bức tượng Người

ném đĩa, ngoài việc biểu hiện chân thực một động tác quan trọng trong quá trình thi đấu

thời Hy Lạp cổ, còn nhằm biểu dương sự dũng mãnh, cường tráng cân đối, lòng tự tinvào chiến thắng của con người trong thi đấu thể thao

Loại thứ hai là những tác phẩm nghệ thuật chú trọng biểu hiện tình cảm Loạinày lại có thể phân chia thành hai nhóm: một là những tác phẩm trong đó tình cảmđược bộc lộ một cách cụ thể rõ ràng, những tác phẩm này khi bộc lộ tình cảm đồng thời

còn bộc lộ trực tiếp hoặc tái hiện một cách khéo léo thế giới khách quan bên ngoài; loạithứ hai, tình cảm được bộc lộ nhạt nhoà, không rõ ràng, người thưởng thức thường rấtkhó hoặc không thể phát hiện ra bất cứ chút tái hiện nào thế giới khách quan bên ngoài,thực ra tác giả cố ý bỏ qua yếu tố này, họ chỉ nhằm vào biểu hiện tình cảm, tâm trạng,thậm chí cả những vô thức của bản thân Chẳng hạn, bốn bức tranh của Kamdinsky(thuộc trường phái tranh của phái trừu tượng) năm 1914, tại nhà ở của nhà công nghiệp

Mĩ Campbell, không có chủ đề Nhưng các học giả nghiên cứu Kamdinsky lại có thể

dựa vào màu sắc, đường nét đặt tên cho chúng là Xuân, hạ, thu, đông (mặc dù trên các

bức tranh không tái hiện bất cứ một sự vật khách quan nào liên quan đến bốn mùa, hoạ

sĩ chỉ muốn giúp người thưởng thức tự mình liên tưởng một cách sáng tạo thông quanhững nét vẽ toát ra từ các mảng trừu tượng) Đây là một tác phẩm nghệ thuật phảnánh khéo léo đời sống xã hội, qua đó nói được tình cảm của con người

Các hình tượng nghệ thuật xuất hiện trong thần thoại, cổ tích, tác phẩm khoa họcviễn tưởng đều là các sự vật siêu thực, nhưng vẫn được coi là phản ánh đời sống xã hội

Tại sao vậy? vì bản thân chúng đều là những tưởng tượng của con người về thế giới

hiện thực, chúng đã được “nhân hoá” Cáp Cửu Tăng đã giải thích rõ hiện tượng này

trong Giáo trình Nghệ thuật học: “Hình tượng đạo sĩ trong Tây du kí thường xuất hiện

trong hình ảnh các con côn trùng hại người do yêu tinh biến hoá thành đều là những đốitượng bị phê phán của tác giả Lí do, dưới thời Minh, vua sùng tín và nâng đỡ đạo giáokhiến cho địa vị của tầng lớp này được đề cao, các đạo sĩ ỷ quyền thế vua làm nhiềuđiều xằng bậy Hoặc nữa, hình tượng Tôn Ngộ Không vốn được đề cao, tài nghệ caocường, vậy nhưng vẫn có lúc bị mắc lừa kẻ tài nghệ kém hơn (Ngưu Ma Vương và TrưBát Giới) Tại sao thế? Vì tác giả Ngô Thừa Ân cho rằng, dù có tài giỏi như Ngộ

4 Tính năng động chủ quan trong phản ánh đời sống xã hội của nghệ thuật

Sự phản ánh hiện thực đời sống xã hội của nghệ thuật được thể hiện qua haiphương diện:

+ Một là, nghệ thuật tả thực không những có thể phản ánh các hiện tượng của sự vật

giống như một tấm gương, mà còn có thể phản ánh được cả những sự vật mà bề mặt

tấm gương không đủ khả năng phản ánh Thậm chí, nói như Hugo trong Lời Tựa kịch

Cromwell, có một thứ nghệ thuật phản ánh hiện thực qua “một tấm gương lồi” Nó

không nhất thiết phải là hiện thực “giống như thật” tồn tại ngoài xã hội, mà là hiện thựctheo cảm quan nhậy bén của người nghệ sĩ Nghĩa là, mọi nghệ thuật đều cố gắng phảnánh một bản chất nào đó của đời sống xã hội thông qua hình tượng Hình tượng nghệthuật lại không hoàn toàn chỉ ở cái bề ngoài, mà quan trọng hơn là ở cốt lõi bên trong.Một bức ảnh chụp bề ngoài giống như thực nhưng đó chưa hẳn là nghệ thuật Trong khi

có những bức tranh, những hình tượng không mô phỏng cái bề ngoài, lại được coi là

nghệ thuật đích thực Bức tranh châm biếm Gargantua của hoạ sĩ người Pháp Honoré

Daumier miêu tả diện mạo xấu xí của ông vua tư sản Louis-Philippe đang nuốt chửng

những người dân lành, thậm chí vở kịch phi lí Trong khi chờ đợi Godot của Becket

chẳng “chân thực” chút nào lại nói được hiện thực nhiều hơn Đó là sự biểu hiện tínhnăng động trong phản ánh hiện thực của nghệ thuật

+ Thứ hai, nói đến tính năng động của nghệ thuật trong phản ánh hiện thực, nghĩa là, cả

trong nội dung lẫn hình thức tác phẩm nghệ thuật đều không phải là sự phản chiếu đờisống một cách bị động Mọi tác phẩm nghệ thuật đều có sự sắp xếp, lựa chọn, gia côngmang màu sắc chủ quan của người nghệ sĩ Mọi bức tranh nghệ thuật có giá trị đềukhông phải là những bức sao chụp cuộc sống bên ngoài Bởi hình thức nghệ thuậtkhông thể đồng nhất với hình thức đời sống Vạn vật đời sống bên ngoài đều tồn tại

trong thế giới ba chiều nhưng hội hoạ chỉ trên một mặt phẳng Bức tranh Vườn của

Courbet mặc dù đã cố gắng mô tả trong hình thức khổ lớn sao cho tương xứng với hiệnthực bên ngoài, nhưng một tác phẩm nghệ thuật làm sao có thể vươn tới kích thước

thật? Tôn Ngộ Không trên sân khấu, bức hoạ nổi tiếng Guernica của Picasso, các bức

tranh biếm họa lấy nguyên mẫu từ hiện thực, thậm chí cả điêu khắc theo trường pháihiện đại, lấy khuôn mẫu người thật ngoài đời dù cố gắng đến thế nào cũng không thểđạt tới sự “giống như thật” Người nghệ sĩ chỉ có thể bằng tài năng của mình tạo đượcnhững tác phẩm nghệ thuật giúp công chúng thưởng cảm giác được hiện thực mà thôi

Đó là biểu hiện thứ hai của tính năng động chủ quan trong phản ánh hiện thực của nghệthuật

B ĐẶC TRƯNG THẨM MĨ CỦA NGHỆ THUẬT

I Đối tượng phản ánh của nghệ thuật.

Đối tượng phản ánh của nghệ thuật là bao gồm tất cả mọi vấn đề thuộc đời sống

xã hội, con người và những gì liên quan đến cuộc sống con người: một bức tranh thiên

nhiên, những bí ẩn trên bầu trời và đại dương, thế giới kỳ thú và bí ẩn của những loàivật Tuy nhiên, dù thế nào, mối quan tâm lớn nhất của nghệ thuật cuối cùng vẫn là conngười với mọi cung bậc cảm xúc, ham muốn và các quan hệ xã hội Nghĩa là con ngườimới là yếu tố chính được quan tâm hàng đầu của nghệ thuật Y học cũng nghiên cứucon người nhưng chỉ nghiên cứu về mặt tự nhiên, sinh lý; khoa học xã hội cũng nghiêncứu con người nhưng hoặc là lấy một vài hiện tượng xã hội làm đối tượng (như vấn đềbảo vệ lợi ích xã hội người già), hoặc nghiên cứu một loại thế giới tinh thần nào đó củacon người (như tâm lí lệch chuẩn), hoặc tuy nghiên cứu một cách toàn diện (như xã hội

học, lịch sử học) nhưng chỉ chú ý đến tính khái quát mà loại bỏ tính cá thể Con người

là đối tượng của nghệ thuật vừa có tính tổng thể, tính phổ biến lại vừa có sự tràn trề của tình cảm nhân vật lại vừa có tính độc đáo đặc thù của cá tính nhân vật

“Tự nhiên đã được nhân hoá” cũng là đối tượng phản ánh của nghệ thuật Có thể

chỉ rõ vấn đề này qua hình tượng con tôm đồng được minh hoạ trong sách bách khoa

toàn thư và trong tác phẩm hội hoạ của Tề Bạch Thạch Khi Tề Bạch Thạch vẽ con tôm,ông không nhằm vào mục đích sử dụng, không để nghiên cứu khoa học mà là để thưởngthức nghệ thuật Đó là sự khác nhau giữa tự nhiên thuần tuý và tự nhiên đã được nhânhoá và cũng chính là sự khác nhau trong đối tượng phản ánh của nghệ thuật và của cáckhoa học khác

II Phương thức phản ánh của nghệ thuật.

Trong tác phẩm Phê phán kinh tế chính trị học, Marx chỉ rõ, con người nắm bắt

thế giới bằng bốn phương thức khác nhau Bốn loại phương thức đó gồm: Phương thức nghệ thuật

Phương thức tôn giáo

- Phương thức thực tiễn - tinh thần

- Phương thức khoa học

Trong bốn phương thức nắm bắt thế giới trên đây, phương thức khoa học vànghệ thuật được Marx coi là phản ánh đúng đắn nhất về thế giới, ít nhất có thể nóichúng đều có khả năng đạt đến sự phản ánh chính xác hoặc gần chính xác về thế giới

Ngoài phương thức thực tiễn - tinh thần chủ yếu phản ánh hoạt thực tiễn của con người,

ba phương thức còn lại tôn giáo, khoa học, nghệ thuật đều có những sắc thái khác nhau.Tôn giáo chủ yếu thông qua phương thức thuyết giáo tình cảm, cũng đôi lúc sử dụng

nghệ thuật, khoa học lại sử dụng phương thức lí luận, còn nghệ thuật sử dụng phươngthức thẩm mĩ, hay còn gọi là nghệ thuật Trong khi khoa học sử dụng tư duy lô gích,dựa trên các khái niệm, suy luận, thì nghệ thuật lại dựa trên tư duy hình tượng, tư duythẩm mĩ Chính vì thế, so với các loại hình khoa học khác, nghệ thuật thông qua hìnhtượng để phản ánh xã hội.

III Hình tượng nghệ thuật.

Hình tượng nghệ thuật vốn bắt nguồn từ hình tượng đời sống qua tư duy chủquan của con người, nhưng giữa chúng có những điểm khác nhau Hình tượng đời sống

là những vật dụng, những thứ có thật trong cuộc sống hàng ngày, bằng mắt thường conngười có thể dễ dàng nhận biết được Hình tượng nghệ thuật tuy bắt nguồn từ hiện thựcđời sống nhưng nó vừa cao hơn hình tượng đời sống, lại vừa có sự khái quát, chọn lựa,đậm màu sắc mỹ học và mang nét cá tính riêng của người nghệ sĩ Nhìn từ góc độ hìnhthái, hình tượng nghệ thuật được chia thành hình tượng cụ thể và hình tượng trừu tượng.Hình tượng cụ thể là nhằm chỉ những hình tượng có nét tương đồng ít nhièu với sự vật

cụ thể trong cuộc sống Trong khi đó, cũng có những hình tượng nghệ thuật nằm ở giữamức độ “giống và không giống” với hình tượng đời sống Con tôm trong tranh của TềBạch Thạch là hình tượng gần giống với con tôm trong đời sống thật Nhưng hình vẽ

bức tranh Năng lượng hạt nhân của Henry Moore lại là sự lắp ghép giữa một vật thể cụ

thể có thật trong hiện thực cuộc sống, với một phần hoàn toàn tưởng tượng của người

nghệ sĩ Hình vẽ bức tranh Guernica của Picasso, có rất nhiều những nét biến hình

cường điệu nhưng vẫn giúp người xem có được mối liên hệ ít nhiều với cái cụ thể hàngngày Nói chung, hình tượng nghệ thuật đa dạng phong phú, vừa cụ thể lại vừa kháiquát Nó là bức tranh thu nhỏ từ cuộc sống hiện thực qua sự tưởng tượng của ngườinghệ sĩ

2 Đặc điểm của hình tượng nghệ thuật

2.1 Tính cảm thụ

Nói đến tính cảm thụ của nghệ thuật, nghĩa là nói đến khả năng nghệ thuật có thểmang đến cho con người những cảm nhận, cảm xúc bằng giác quan Do hình tượngnghệ thuật có sự phân biệt giữa hình tượng cụ thể và hình tượng trừu tượng, nên tínhcảm thụ của nghệ thuật cũng được phân chia thành hai loại: cảm thụ cụ thể và cảm thụtrừu tượng Cảm thụ cụ thể là khả năng con người nắm bắt được một cách trực tiếp, cụthể hình tượng nghệ thuật: một sắc màu, một đường nét, một dáng hình, một vẻ đẹpđược khơi gợi từ chính cuộc sống hàng ngày Thậm chí có những loại hình tượng nhưtrong điện ảnh, sân khấu, nhiều khi ta có cảm giác như chính chúng là những gì cụ thểquen thuộc trong cuộc sống hàng ngày Nó cũng đi đứng, ăn nói, cư xử hệt như những

gì chúng ta làm hàng ngày vậy Khi được tiếp xúc với những hình tượng đó, ta được trảinghiệm bằng chính những tình cảm, tâm trạng ta hằng sống Trong khi đó, có nhữngloại hình, hình tượng nghệ thuật khiến ta rất có nắm bắt Bởi vì dó là những hình tượnggián tiếp, nó không hoàn toàn giống với những cái ta trông thấy hàng ngày Nó là sựkhái quát của người nghệ sĩ những điều họ chiêm nghiệm trong cuộc sống Ngay trongcách phân chia các loại hình nghệ thuật, cũng có loại nghệ thuật được xếp vào loại cụthể, và có loại được xếp vào loại trừu tượng Hội họa, điêu khắc là những loại hình nghệthuật cụ thể, nhưng ngay trong thế giới nghệ thuật tạo hình này, vẫn tồn tại nhữngtrường phái trừu tượng Để cảm thụ được những hình tượng nghệ thuật trừu tượng này,người ta chỉ có thể dựa vào vật môi giới trung gian là ngôn ngữ nghệ thuật, thông quatưởng tượng và liên tưởng của bản thân mới có thể làm hiện lên trong đầu về hìnhtượng nghệ thuật cảm thụ Âm nhạc, ngoài những âm thanh, tiếng động mang tính trựcquan như tiếng chim kêu, tiếng thác nước chảy, tiếng chuông chùa, tiếng kèn xung

trận có tác động trực tiếp đến hệ thống thính giác của người nghe Còn nói chung,phần lớn ý nghĩa mà các bản nhạc đem lại cho người nghe đều phải thông qua trí tưởngtượng và liên tưởng Hình tượng văn học tuy không “phức tạp” như âm nhạc, nhưngcũng thuộc loại hình tác phẩm nghệ thuật trừu tượng Người đọc thường phải thông quanhững “ký hiệu” ngôn ngữ để cảm thụ tác phẩm qua sự liên tưởng, tưởng tượng và

“đồng sáng tạo” của mình

2.2 Tính khái quát

Hình tượng nghệ thuật xuất hiện trong các tác phẩm nghệ thuật chủ yếu đều cábiệt, nhưng nó lại không phải là sự phản ánh theo kiểu soi gương những gì trong đờisống thực tại hàng ngày Ngoài nội dung có tính khách quan, bất cứ hình tượng nghệthuật nào cũng đều hàm chứa tình cảm, thái độ của bản thân người nghẹ sĩ Người nghệ

sĩ sáng tạo hình tượng nghệ thuật không đơn giản chỉ là ghi chép, mô phỏng lại thế giớihiện thực khách quan bên ngoài, mà bao giờ cũng thể hiện sự trải nghiệm, suy ngẫm,sàng lọc, khái quát từ cuộc sống Vì vậy nói đến tính khái quát của hình tượng nghệthuật là nói tới ý nghĩa phổ biến, phổ quát, rộng mở mà hình tượng nghệ thuật có khảnăng đem đến cho đông đảo công chúng Các nhân vật chi Dậu, Chí Phèo trong các tácphẩm của Ngô Tất Tố và Nam Cao, ngoài ý nghĩa là những con người cụ thể, cá biệt ởmột làng quê Việt Nam những năm trước cách mạng Nhưng hai nhân vật này còn đạidiện cho nhiều người nông dân Việt Nam thời buổi sưu thuế nặng nề Cao hơn nữa, họcòn tượng trưng cho thân phận con người nói chung trong một xã hội phân chia giaicấp

Những hình tượng nghệ thuật nằm giữa tính trừu tượng và cụ thể, tính cảm thụ

và khái quát của nó vẫn có thể đạt đến sự thống nhất trong một chừng mực nhất định

Bức vẽ Guernica của họa sĩ lập thể Picasso được lắp ghép từ nhiều hình tượng cụ thể

khác nhau, nhưng khi được sắp xếp cạnh nhau một các chủ ý nghệ thuật, nó vẫn giúpngười xem hiểu được cái mà nhà nghệ nghệ sĩ muốn nói ở đây là gì Tác phẩm điêu

khắc Nuclear Energy (Năng lượng hạt nhân) của Henry Moore lắp ghép hai hình ảnh

“gần giống” với hình đầu người, lại vừa giống với đám mây hình cây nấm (bom hạtnhân), có thể khiến người ta nghĩ đến “trí tuệ vĩ đại của con người, tinh hoa của vũ trụ,đỉnh cao của vạn vật”, lại cũng có thể khiến người ta nghĩ trí tuệ đỉnh cao của conngười, nếu sa đà cực đoan có thể dẫn tới sai lầm, là sản xuất ra vũ khí hạt nhân để tự

hủy diệt chính mình Hình tượng nghệ thuật ở đó mang tính khái quát cao Ở mức độcao nhất, tính khái quát của hình tượng nghệ thuật được gọi là tính triết lý Chẳng hạn

như đoạn độc thoại của Hamlet trong bi kịch Hamlet của Shakespeare Hình tượng thơ của Chế Lan Viên trong bài thơ Tiếng hát con tàu: “Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi

đất đã hóa tâm hồn”; hay hai hình ảnh Con tàu và Tây Bắc xuyên suốt trong bài thơ vừamang tính cụ thể, lại vừa giàu tính khái quát Có lẽ nhờ thế hình tượng nghệ thuật trongthơ Chế Lan Viên mang tính triết lý của nó rất cao Ông thường được mệnh danh làJacques Prévert trong thơ Việt Nam hiện đại

2.3 Tính tình cảm

Ngoài tính cảm thụ, tính khái quát, nói đến hình tượng nghệ thuật, ta không thểkhông nhắc tới tính tình cảm, vốn được coi là nét đặc thù của hình tượng nghệ thuật.Nói đến tính tình cảm của hình tượng nghệ thuật, nghĩa là phải nói đến tính năng làmrung động lòng người, kích thích hoạt động tình cảm của con người, khiến cho conngười tạo được khoái cảm Khác với khoa học thường thuyết phục con người bằng lý lẽ,nghệ thuật, thông qua hình tượng, thuyết phục con người bằng tình cảm Mục tiêu vàcái đích hướng tới của mọi khoa học, đó là tác động tới lý trí con người, chỉ cho conngười cái gì là đúng, cái gì là sai trong tự nhiên và trong cuộc sống Nghệ thuật do tínhđặc thù của nó, không hoàn toàn giống với các khái niệm khoa học nêu trên Do đãđược cảm thụ, sàng lọc, khái quát từ người nghệ sĩ, hình tượng nghệ thuật không chỉnêu ra những cái đúng, cái sai, mà còn tác động đến thế giới tình cảm của con người,khiến cho con người vui, buồn, hờn giận, căm ghét, yêu thương Nghĩa là mọi sắc tháicung bậc tình cảm của con người đều có thể có được từ hình tượng nghệ thuật Tuynhiên, nói đến tính tình cảm trong hình tượng nghệ thuật, cũng cần tránh cực đoan chorằng, chỉ có con đường tình cảm là đủ ở mức độ sâu sắc, hình tượng nghệ thuật cũngmang đến cho con người vẻ đẹp của tư tưởng Thiếu đi tình cảm chân thực rung độnglòng người, thì tư tưởng trong tác phẩm nghệ thuật sẽ không thể đi vào tâm hồn ngườiđọc Người nghệ sĩ cũng cần phải có sự rung động mãnh liệt với tất cả mọi nỗi vuibuồn, yêu ghét, hy vọng, ưu tư cùng hình tượng sáng tạo của mình Tất nhiên, trongsáng tạo nghệ thuật, cũng có những trường hợp người nghệ sĩ trong tác phẩm của mìnhkhông bộc lộ rõ ý đồ theo đuổi con đường tình cảm Thậm chí, ở mức độ cực đoan, nhàviết kịch Berton Brecht còn cho rằng, tác dụng của nghệ thuật nằm ở sự giáo dục về lý

trí chứ không phải tiếng nói chung về tình cảm Ông khẳng định rõ rằng “tôi không đểtình cảm can dự vào các sáng tác kịch của tôi, tôi nói bằng lý trí” Bằng “hiệu ứng lạhóa”, Brecht đã khiến cho người xem không nhập thân vào vai các nhân vật của ông(cũng như các diễn viên có một khoảng gián cách nhất định với nhân vật) Tuy nhiên,cần phải hiểu một cách đúng đắn rằng, dù là như vậy, do đặc điểm cơ bản nhất của hìnhtượng nghệ thuật – những hình tượng nghệ thuật thuộc dạng này, dù không thể hiện tìnhcảm, vẫn có thể làm rung động lòng người, vẫn khiến người đọc, người xem khôngngừng suy ngẫm về tính nhân sinh, mà chắc chắn nếu không có tính tình cảm, thật khó

có thể mang đến cho công chúng những rung động đó

2.4 Tính sáng tạo độc đáo

Sáng tác nghệ thuật, về một phương diện nào đó, cũng có thể được hiểu như làmột quá trình “sản xuất nghệ thuật” Ngày nay, với một cách hiểu thông thoáng, sảnphẩm do nghệ thuật làm ra, cũng được coi như một thứ “hàng hóa” Tất nhiên, nó là thứ

“hàng hóa đặc biệt”

Nói sản phẩm nghệ thuật là một thứ “hàng hóa đặc biệt”, bởi lẽ, khác hẳn với

“sản xuất hàng hóa” thông thường, được vận hành theo một công thức, khuôn phép vàsản xuất hàng loạt, vì thế, nó có thể tạo ra hàng trăm, hàng ngàn, hàng triệu những sảnphẩm tương tự như nhau “Sản xuất nghệ thuật”, chỉ có tạo ra một sản phẩm duy nhất.Nhà văn Nam Cao đã từng phát biểu rất chính xác rằng “nghệ thuật không cần đếnnhững người thợ khéo tay, làm theo một vài mẫu hàng đã cho sẵn, mà nghệ thuật chỉdung nạp những người biết đào sâu suy nghĩ, khơi những nguồn chưa ai khơi và sángtạo những gì chưa có” Đó chính là sự sáng tạo mang tính đặc thù của nghệ thuật.Chúng ta làm sao có thể tưởng tượng nổi, một danh họa, người có thể vẽ được nhiềubức tranh có giá trị - một thứ hàng hóa có thể bán được nhiều tiền, lại chạy theo lợi íchvật chất, mà vẫn được coi là một nghệ sĩ tài tài năng Trên thực tế, không thể có một tácphẩm nghệ thuật thực sự khi nó tồn tại trong nhiều văn bản Không thể có hai hoặc

nhiều hơn tác phẩm Cuốn theo chiều gió, Chí Phèo, Những người khốn khổ, Chiến

tranh và hòa bình có giá trị ngang nhau Mặc dù ngày nay, trong đời sống nghệ thuật

điện ảnh, chúng ta bắt gặp hiện tượng các nhà làm phim, thậm chí cả những nhà làmphim đã được “xếp hạng”, vẫn làm lại các tác phẩm nổi tiếng của người khác, hoặc của

chính mình Hiện tượng này không hoàn toàn giống với việc sao chép, bắt chước, môphỏng lại các tác phẩm nghệ thuật như ta đã nói ở trên

Trong phạm vi đời sống của con người, ở từng thời điểm lịch sử, cũng có nhữngloại hình nghệ thuật cho phép người nghệ sĩ thực thi điều đó Làm lại tác phẩm tronglĩnh vực điện ảnh, về một phương diện nào đó, cũng có thể được coi là một “sự chuyểnthể” Mà đã là chuyển thể, thì không thể nói tác phẩm này hay tác phẩm kia “ăn cắp”bản gốc Điều quan trọng hơn là tác phẩm ăn theo có thể hiện được sự sáng tạo củangười nghệ sĩ hay không? Tác phẩm anh làm ra có được công chúng chấp nhận haykhông? Con đường sáng tạo nghệ thuật luôn rộng mở, đời sống xã hội luôn đổi thay,phương thức sáng tạo nghệ thuật cũng đa dạng và phong phú, điều quan trọng là ngườinghệ sĩ phải luôn khắc ghi trong trái tim của mình, mỗi tác phẩm làm ra đều là một sángtạo nghệ thuật thực sự

C TÁC DỤNG XÃ HỘI CỦA NGHỆ THUẬT

I Nội hàm khái niệm tác dụng xã hội của nghệ thuật

Tác dụng xã hội của nghệ thuật là một khái niệm mới được các nhà lý luận hiện

nay sử dụng trong các công trình nghiên cứu nghệ thuật Cùng cấp độ này, còn có haikhái niệm khác được các nhà nghiên cứu nghệ thuật sử dụng, đó là chức năng và giá trịcủa nghệ thuật Chức năng nghệ thuật có những điểm gần gũi với tác dụng nghệ thuậtnhưng hai khái niệm này không đồng nhất với nhau Theo quan điểm của các nhànghiên cứu nghệ thuật, chức năng là khái niệm chỉ vai trò, nhiệm vụ của nghệ thuậttrong cuộc sống Nó chưa mang ý nghĩa bao quát, cũng như chưa hoàn toàn chỉ ra đượcmối quan hệ qua lại, biện chứng giữa nghệ thuật và đời sống xã hội Tác dụng xã hội

của nghệ thuật cũng không hoàn toàn giống với giá trị nghệ thuật Nói đến giá trị nghệ

thuật, là đặt trong hệ thống khái niệm “văn bản” nghệ thuật, đọc (xem, nghe, cảm) và

hiểu “văn bản nghệ thuật”: đọc thơ, đọc kịch, đọc truyện và tiểu thuyết, xem phim, xemtranh, nghe nhạc Nhưng khi nói đến tác dụng xã hội của nghệ thuật, thì ngoài nhữngvấn đề trên, chúng ta còn thấy được tác động ngược đối với đời sống xã hội Tác dụng

xã hội của nghệ thuật về cơ bản là phi vật chất thực tế, nhưng nếu ngẫm nghĩ sâu xa, nó

cũng có tác dụng thực tế Nghệ thuật là một hình thái ý thức thuộc kiến trúc thượng

tầng Khởi đầu, nghệ thuật do con người “làm” ra là nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thầncủa chính bản thân mình Bởi vậy, ban đầu, giá trị của nó cũng giống như bất cứ một

thứ sản phẩm tinh thần nào khác Nó không thể đem ra để “cân đo đong đếm” hàngngày giống như một thứ vật chất hữu hình, như củ khoai, hạt lúa, củ sắn hay những đồvật khác…nhu cầu hưởng thụ nghệ thuật của con người trong xã hội cũng không giốngvới hưởng thụ vật chất Để tồn tại, hàng ngày con người phải cần đến “nước uống, cơmăn” Thiếu nghệ thuật, con người không thể chết, nhưng không có nó, thì tâm hồn người

ta cằn cỗi, chẳng khác nào một thân cây trên hoang mạc, sẽ buồn tẻ biết bao!

Tại sao con người lại cần đến nghệ thuật? Để trả lời thật đầy đủ câu hỏi đầu tiênnày, chúng ta phải nói được tác dụng của nó đối với cuộc sống của con người Đây làmột vấn đề rất lớn và có thể với mỗi người sẽ có một câu trả lời riêng khác nhau Bởi lẽcũng như với tất cả mọi nhu cầu tinh thần và vật chất khác, mỗi con người đều có sởthích riêng, hẳn nhiên họ phải có những lý do khác nhau về nhu cầu nghệ thuật Donghệ thuật không phải là “thức ăn nước uống”, không phải thứ con người buộc phải sửdụng hàng ngày, nên nó có thúc bách, tức thời hay không, chỉ tự mỗi người mới trả lờichính xác câu hỏi đó Tuy nhiên, dù sở thích có khác nhau, sẽ thật khó hình dung, người

ta, dù với bất cứ tầng lớp nào, lại không cần đến nghệ thuật Một dân tộc không có nghệthuật sẽ thật khó tạo dựng được nền văn hóa riêng cho mình, sẽ không có cái để so sánhvới các dân tộc khác Một cá nhân, nếu không có nghệ thuật, tâm hồn sẽ cằn cỗi biếtbao nhiêu? Nghệ thuật quan trọng đến mức, thậm chí, trong một hoàn cảnh nhất định,

nó còn có tác dụng “cứu rỗi” Một nhân vật trong tác phẩm Anh em nhà Kazamarov của

Dostoievsky đã từng nói: “Cái đẹp (cũng có thể hiểu là nghệ thuật) góp phần cứu rỗi thếgiới” Một giai thoại trong văn học Ba Tư từng kể rằng, nhờ những câu chuyện văn học

hư cấu (Ngàn lẻ một đêm) mà nàng Shaharat đã cứu sống được mình và bao nhiêu trinh

nữ khác khỏi sự tàn ác của một ông vua nọ Một giai thoại khác nữa, một lần, một đoàn

kịch nước Anh diễn vở kịch Othello của Shakespeare, sự nhập vai và tài năng của diễn

viên sắm vai Iago, cùng tài năng của nhà viết kịch tác động mạnh mẽ và trực tiếp tớingười xem đến nỗi, một khán giả không thể kiềm chế được cảm xúc, dẫn đến “nhầmlẫn” giữa thực tế và nghệ thuật, đã rút súng bắn chết người diễn viên (chứ không phảinhân vật Iago) khi diễn viên diễn xuất đến độ cao trào Nói tóm lại, nghệ thuật rất cần

và có tác dụng lớn lao trong cuộc sống của con người Điều đó không cần phải bàn cãi.Cái quan trọng hơn, để có được vị trí thiết yếu trong cuộc sống con người, nghệ thuật

phải tạo được giá trị gì? Điều gì là cốt yếu nhất để một tác phẩm văn học trở thành

“món ăn tinh thần” không thể thiếu của con người?

II Tác dụng của nghệ thuật

1 Tác dụng khoái cảm thẩm mỹ

Nói đến khoái cảm thẩm mỹ của nghệ thuật, nghĩa là nói đến khả năng tác động

về mặt tình cảm, trạng thái tâm lý, cảm xúc của công chúng nói chung khi tiếp xúc vớimột tác phẩm nghệ thuật cụ thể Không nên đồng nhất từ khoái cảm với nghĩa vui vẻ.Đúng ra đây chỉ là một mặt trạng thái tâm lý của con người Mà cảm xúc của con ngườithì vô cùng đa dạng Cảm xúc khoái cảm ở đây nên được hiểu là được thỏa mãn về mặttình cảm Nó có thể vui hay buồn, mừng hay lo, thất vọng hay hy vọng Nói về tác dụngcủa khoái cảm thẩm mỹ trong nghệ thuật, Aristotle cho rằng: “Sợ hãi và thương cảm làtrạng thái của đau khổ, chúng được dồn nén trong nội tâm nên tất nhiên sẽ có nhu cầuphát tiết ra ngoài, còn nghệ thuật như bi kịch có thể đánh thức lòng thương cảm hay đaukhổ để thanh lọc những trạng thái cảm xúc này, kết quả của sự thanh lọc là sự sảngkhoái và nhẹ nhõm về tình cảm, tâm lý trở về trạng thái mạnh khỏe, tính khoái cảm của

nay, có hai nhóm quan điểm Một là chỉ gom giá trị nghệ thuật vào ba yếu tố: nhậnthức, giáo dục và thẩm mĩ và bao giờ cũng xếp theo thứ tự ưu tiên như trên; nhóm thứhai chia tách thành nhiều giá trị nhỏ hơn: thẩm mĩ, giải trí, nghệ thuật, nhận thức, giáodục… và luôn lấy thẩm mĩ làm nòng cốt Đó là quan điểm dựa trên những lí lẽ khácnhau Tuy nhiên, dù khác nhau thế nào, chúng ta cũng nên nhớ, tác dụng của nghệ thuậtchỉ thực sự có ý nghĩa khi nó mang đến cho con người những khoái cảm thẩm mĩ, giúpcon người hiểu biết và khám phá thế giới xung quanh và chính bản thân mình; cuốicùng, cũng giống như các loại hình nghệ thuật khác, nghệ thuật phải nâng cao tầm vóc,nhân cách con người, giúp họ sống đẹp hơn và hoàn thiện hơn trong cuộc sống

Nói đến tác dụng thẩm mĩ của một tác phẩm nghệ thuật là nói đến những rungcảm nghệ thuật, rung cảm trước cái đẹp, mà bằng tài năng của mình, người nghệ sĩmang đến cho người đọc “Giá trị thẩm mĩ của nghệ thuật là vẻ đẹp do của chính nó tạonên” Giá trị nghệ thuật của một tác phẩm lại được thể hiện qua tài năng cụ thể của từngtác giả Tại sao trên cùng một vấn đề hiện thực, nhưng tác phẩm của người nghệ sĩ nàynày lại thuyết phục được công chúng hơn tác phẩm của một nghệ sĩ kia? Điều đó phụ

thuộc vào tài nghệ “tổ chức, chỉ huy” các con chữ, hình ảnh, tiết tấu, nhịp điệu, màusắc, khuôn hình…của người nghệ sĩ Trong nghệ thuật ngôn từ, tài nghệ đó bộc lộ trêntừng trang sách, từng dòng chữ, từng cách gieo vần, cách đặt câu, cách tổ chức văn bảntác phẩm, lựa chọn hình tượng Trong nghệ thuật điện ảnh, đó là qua cách lựa chọn hìnhảnh, khuôn hình, cách đặt máy quay, cách kể chuyện, cách dựng phim Trong nghệthuật hội họa, thì đó là cách bố cục, lựa chọn đường nét, màu sắc, xử lí ánh sáng…Nghĩa là, đến với từng loại hình nghệ thuật, công chúng sẽ được đáp ứng đầy đủ nhữngrung cảm thẩm mĩ khác nhau, nhưng tựu chung lại, nó giống nhau ở chỗ là đều đáp ứngđược khoái cảm về mặt tinh thần của con người Khi được nghe một khúc nhạc hay,được nhìn một bức tranh đẹp, một công trình kiến trúc kì vĩ, một điệu vũ trên sân khấu,một hình ảnh đẹp trên màn ảnh, mọi công chúng nghệ thuật đều đạt tới “tầm khoái thú”.Tất cả cái đẹp ấy vốn đã tồn tại khắp mọi nơi trong cuộc sống, nhưng chính người nghệ

sĩ có nhiệm vụ kết tụ chúng lại bằng nghệ thuật riêng độc đáo của mình Nói “nghệthuật sáng tạo theo quy luật của cái đẹp”, nghĩa là nói tới mục đích cuối, cái cuối cùngnhà nghệ sĩ mang đến cho người đọc, người xem, người nghe trong tác phẩm Chúng takhông nên nhầm lẫn với việc, có thể một nhà nghệ sĩ nào đó xây dựng trong tác phẩmcủa mình những hình tượng phản diện, những nhân vật xấu, những bối cảnh ngộtngạt…Nên nhớ, tất cả những cái “không đẹp” đó cũng là nhằm hướng tới xây dựng cáiđẹp Điều quan trọng nhất phụ thuộc vào quan điểm và tài năng nghệ thuật của mỗi tácgiả

Tác dụng thẩm mĩ của nghệ thuật được biểu hiện qua một tác phẩm cụ thể như

thế nào? Chúng ta hãy thử tìm hiểu qua truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn

Minh Châu Vẻ đẹp của tác phẩm này được bộc lộ ở hầu hết các khía cạnh tác phẩm,ngay từ cách tạo tình huống (hai người yêu nhau, chưa bao giờ gặp mặt nhau, hẹn gặpnhau, nhưng lúc ở bên nhau lại không nhận ra nhau, tình huống ngẫu nhiên nhưng lạihợp lí); cách lựa chọn phương thức kể chuyện (để chính Lãm, nhân vật trong truyện tự

kể lại câu chuyện tình yêu của mình một cách khách quan, vẻ đẹp của Nguyệt được

“nhìn ngắm” qua Lãm), cách chọn và miêu tả nhân vật chính qua một tình yêu đẹp nhưtrong mộng (Nguyệt yêu Lãm mà chưa một lần gặp mặt), cách miêu tả hình tượng thiênnhiên (trăng, mảnh trăng cuối rừng, trăng là Nguyệt)…Chính vì thế mà nó luôn tạo ranhững rung động thẩm mỹ tác động đến người đọc Có thể nói toàn bộ thiên truyện toát

ra vẻ đẹp lãng mạn đến mê hồn Những trang văn xuôi của Nguyễn Minh Châu hệt nhưmột bài thơ Vẻ đẹp của con người trong truyện ngắn này cũng chính là vẻ đẹp của dântộc Việt Nam trong thời chống Mĩ Nguyễn Minh Châu từng có quan niệm: mỗi con

người đều chứa đựng trong lòng mình những hạt ngọc mà có khi suốt cả cuộc đời,

người ta cũng không thể phát hiện ra Nguyệt, nhân vật chính trong tác phẩm là mộtngười như thế Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã có công phát hiện ra vẻ đẹp con ngườiViệt Nam qua thiên truyện của ông

sống dưới lòng đại dương, thì nhà văn Giuyn Vernes và tác giả phim Hai vạn dặm dưới

đáy biển, cũng nói về điều đó, nhưng lại qua một cuộc phiêu lưu kì ảo thú vị của những

con người cụ thể Chiến tranh được các nhà sử học phân tích qua các trận đánh, nhữngchiến dịch, con số thương vong, những thất bại hay chiến thắng…Nhưng Lev Tolstoy

trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, đạo diễn Boldatruc trong bộ phim cùng tên

lại thể hiện nó qua số phận những con người, khuôn hình, bối cảnh, những cảnh quay vànhân vật cụ thể như Andrei Bolkonsky, Pirre Bezukhov, Natasa Rostova…Bằng cáchnhận thức có tính đặc thù như thế, nghệ thuật sẽ mang đến cho ta những giá trị nhậnthức sinh động và thuyết phục

3 Tác dụng giáo dục thẩm mỹ

Nói tác dụng giáo dục của nghệ thuật không nên quan niệm thô thiển rằng, người

ta cần đến nghệ thuật là muốn tìm được trong đó những bài học giáo dục, giống nhưnhững bài học đạo đức thuần túy Đó là quan điểm sai lầm Công chúng nói chung tìmđến với nghệ thuật hoàn toàn tự nguyện và trước hết nhằm thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩcủa mình Qua vẻ đẹp của tác phẩm nghệ thuật, một bức tranh đẹp, những khuôn hìnhgợi cảm, một khúc nhạc du dương, một công trình kiến trúc kỳ vĩ công chúng nghệthuật có thể tìm thấy ở đó những hiểu biết về thế giới, thiên nhiên vũ trụ và con người.Thế giới phản ánh của nghệ thuật là vô cùng đa dạng và phong phú, nhưng dù phongphú và đa dạng thế nào, con người vẫn là trung tâm nhận thức của nghệ thuật Tiếp xúcvới tác phẩm nghệ thuật, công chúng sẽ tìm thấy một cách tự giác ở đó những bài học

về nhân cách, về tình yêu con người, lòng vị tha, công lí, tình yêu quê hương đất nước

và cả những tình cảm riêng tư…Thông qua thế giới hình tượng, nghệ thuật giúp con

người tự hoàn thiện nhân cách của mình Đọc Nhật kí Đặng Thùy Trâm, hay gần đây nhất, xem bộ phim Đừng đốt của Đặng Nhật Minh, bộ phim Mùi cỏ cháy của đạo diễn

Nguyễn Hữu Mười, chúng ta, ai là người yêu văn học nghệ thuật lại không một lần, mơước trong đời mình cũng làm được những điều tốt đẹp như thế Nghệ thuật cũng giáodục thị hiếu và năng khiếu thẩm mĩ cho con người Gorki đã từng tâm sự, trước khi trởthành nhà văn, ông đã học viết như thế nào? Hồ Chí Minh thì từng thừa nhận, Ngườitừng là “một học trò nhỏ của Léon Tolstoi”…Nghĩa là, mỗi tác phẩm nghệ thuật có giátrị đều đem đến cho con người niềm cảm hứng giúp con người tự soi lại bản thân mình,hướng tới những điều tốt đẹp trong cuộc sống

Tóm lại: “Nhân đạo là bản chất của nghệ thuật Cái gì phản con người, phủ nhận con

người đều không thể là nghệ thuật Cái gì xa lạ với niềm vui sống và nỗi lo sợ trước cái chết của con người đều phi nghệ thuật” 8

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ CHỦ ĐỀ THẢO LUẬN

1 Cagan, Hình thái học nghệ thuật, NXB Hội Nhà Văn, 2004 (đọc phần Lịch sử và

phương pháp luận, từ tr.29 đến tr.225)

+ Vấn đề thảo luận và thuyết trình: Đọc và tóm tắt bằng văn bản (600 từ) chương Bản

chất của nghệ thuật trong Ghi chú về nghệ thuật của Nguyễn Quân, rút ra những điểm

cốt lõi nhất quan niệm của tác giả về bản chất nghệ thuật, nhận xét về cách viết của tácgiả, so sánh và liên hệ với bài giảng và các tài liệu tham khảo khác

BÀI 2 NGUỒN GỐC VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT

“Cũng như không ai rõ ngôn ngữ đã bắt đầu ra sao, ta chẳng biết nghệ thuật đã khởi sự như thế nào Nếu những công việc như xây cất đền thờ và nhà cửa, vẽ tranh

và nặn tượng, hay thêu dệt các hoa văn được coi là nghệ thuật, thì không một giống người nào trên thế giới lại không có nghệ thuật” (A.H.Gombrich, Câu chuyện nghệ thuật, NXB Văn Nghệ thành phố HCM, 1998)

A NGUỒN GỐC NGHỆ THUẬT CÁC QUAN ĐIỂM KHÁC NHAU VỀ SỰ RA ĐỜI CỦA NGHỆ THUẬT

I Những nhận thức chung

Gombrich, nhà nghiên cứu nghệ thuật người Áo, trong Câu chuyện nghệ thuật

từng viết rằng: “Chẳng ai hiểu biết về nghệ thuật cũng giống như không ai rõ ngôn

trên đây của Gombrich cho ta thấy sự khó khăn ít nhiều của việc xác định nguồn gốccủa nghệ thuật Một thời gian dài, nhiều nhà lí luận đã đi tìm cách lí giải riêng Quả thậtrất khó đi tìm một ý kiến thống nhất về nguồn gốc nghệ thuật Nhà lý luận phê bình

nghệ thuật Nguyễn Quân trong công trình Ghi chú về nghệ thuật khẳng định, không ít

người đã có sự ngộ nhận rằng, nghệ thuật bắt nguồn từ tôn giáo và lao động Theo ông,cần phải hiểu chính xác hơn, lao động hay tôn giáo không phải là tiền đề sản sinh ranghệ thuật, mà nghệ thuật sinh ra đồng thời với tôn giáo và lao động Nhà nghiên cứu

nghệ thuật Pháp Michel Théron, ngay từ những dòng mở đầu công trình Nhập môn

Nghệ thuật cũng đã lưu ý: “Nghệ thuật, theo cái nghĩa chúng ta hiểu ngày nay, không

phải lúc nào cũng tồn tại, cái mà ta gọi là nghệ thuật, là một thứ được tạo ra gần đây, và

thuộc về nền văn minh của chúng ta”10 Theo ông, nghệ thuật, nếu mang chức năng

thẩm mỹ, thì nó chỉ có thể được sinh ra từ cái chết của Chúa Trời: “Một cây thánh giá,

một tòa thánh đường, tự nguồn gốc không phải là tác phẩm nghệ thuật, mà là những hóathân của tín ngưỡng, những xác nhận tâm linh […], chỉ với một nền văn minh không

Dựa trên các quan điểm khác nhau về nguồn gốc nghệ thuật, ta có thể chia thành

Để có một cách hiểu rộng mở hơn, dưới đây là một số quan niệm khác nhau vềnguồn gốc của nghệ thuật

II Một số quan điểm khác nhau về nguồn gốc của nghệ thuật

1 Thuyết trò chơi (du hí)

Thuyết này giải thích chủ yếu dựa trên quan điểm của Kant (1724-1804), nhà

triết học duy tâm người Đức thế kỉ XVIII Trong phần viết Phê phán khả năng phán

đoán thẩm mĩ (trong tác phẩm Phê phán khả năng phán đoán), Kant cho rằng trong xã

hội nguyên thuỷ, nghệ thuật và trò chơi có những điểm giống nhau cơ bản: cả hai đềukhông theo đuổi hiệu quả và lợi ích thực tế, chúng thuần tuý chỉ là một sáng tạo tự do,nghệ thuật bắt nguồn từ trò chơi Kant quan niệm bản chất của cái đẹp là tự do Cảmxúc thẩm mĩ chỉ được cảm thụ thực sự, khi nó hoàn toàn tách ra khỏi những mục đích

vụ lợi Hai giác quan cơ bản nhất của cảm xúc thẩm mĩ là thị giác và thính giác, không

quá gắn chặt với nhu cầu của cơ thể con người Do đó thưởng thức thẩm mĩ là thưởngthức chủ yếu trên phương diện tinh thần và hình thức

10 Michel Théron, Initiation à l’art (Dẫn nhập nghệ thuật) , Paris, 1993

Ở thế kỉ XVIII, Schiller, nhà lãng mạn người Đức cũng cho rằng, nghệ thuậtgiống như một trò chơi, là sự xung động tự do vì quá dư thừa sức sống, sáng tạo nghệthuật giống với trò chơi, đều có thể thu nhận được sự vui thú do sáng tạo tự do đem lại.

Tóm lại, Thuyết trò chơi nhấn mạnh tính chất vô dụng chi dụng (tưởng vô dụng

mà có tác dụng) của hoạt động nghệ thuật Trong xã hội nguyên thuỷ, người ta khôngphân chia rõ ràng giữa hoạt động nghệ thuật và các hoạt động khác Tuy nhiên, nên nhớrằng, ngay từ thời kì xã hội này, một số môn nghệ thuật cũng gắn liền với công dụngthực tế Nên, giải thích nghệ thuật như là một trò chơi, chỉ nên được hiểu một cáchtương đối mà thôi

2 Thuyết biểu hiện tâm hồn

Một cách khác, thuyết biểu hiện tâm hồn còn được gọi là thuyết ngôn chí Thuyết

này cho rằng, mọi nghệ thuật đều bắt nguồn từ nhu cầu bộc lộ và giao lưu tình cảm củacon người Bộc lộ và trút xả tình cảm của con người chính là động lực căn bản để sảnsinh ra nghệ thuật Shelley, nhà thơ Anh thế kỉ XIX cho rằng “từ khi có con người là đã

có thơ ca”, mà thơ ca có thể hiểu là sự biểu hiện của trí tưởng tượng” Tolstoy rất chútrọng đến ảnh hưởng tinh thần của nghệ thuật, nên còn thêm chữ truyền đạt sau cụm từbiểu hiện Ông nói đại ý: Nghệ thuật bắt nguồn từ việc một người vì muốn truyền đạtnhững tình cảm mà bản thân mình đã trải nghiệm cho một người khác, nên một lần nữakhơi gợi lại những tình cảm này trong tâm hồn mình, đồng thời dùng một dấu hiệu bênngoài nào đó để biểu đạt nó ra Không phải ngẫu nhiên, Tố Hữu, nhà thơ cách mạngViệt Nam lại cho rằng: “Thơ là một điệu hồn đi tìm những hồn đồng điệu”, “Thơ làtiếng nói tri âm”, “Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng chí, dồng tình”…

Ở phương Tây, thuyết này cũng đặc biệt được Freud (1856-1939), nhà tâm thầnhọc người Áo và Jung (1875-1961), nhà tâm lí học Thụy Sĩ, đề xướng Freud xem nghệthuật là sự thể hiện và thăng hoa của tiềm thức cá nhân (đặc biệt là ý thức về tính dụcbản năng) Theo ông, những dục vọng, ẩn ức thời ấu thơ như là những động cơ quantrọng trong sáng tạo nghệ thuật Ông chứng minh mặc cảm Ơđíp là cốt lõi của mọi hìnhtượng nghệ thuật Định mệnh và tiên tri chỉ là sự hữu hình hoá cái tất yếu bên trong: vôthức và tội ác; Jung thì cho rằng nghệ thuật khởi nguồn từ vô thức, mà vô thức lại làmột cấu trúc kép bao gồm vô thức cá nhân và vô thức tập thể Hình ảnh nghệ thuật đượcsản sinh ra trong qua trình sống của con người Các môtíp của thần thoại và biểu tượng

được lặp đi lặp lại trong cùng một nội dung giống nhau ở nhiều dân tộc, thời đại khácnhau: môtíp về nỗi đau đớn khi sinh nở, về nạn hồng thuỷ, về nỗi cô đơn

Nhìn từ góc độ tâm lí của sự ra đời nghệ thuật, thuyết ngôn chí có nhiều cơ sởxác đáng (thuở xa xưa, người ta viết sách không nhằm mưu sinh mà chỉ muốn bộc lộ,bày tỏ một điều gì đó trong tình cảm )

3 Thuyết mô phỏng (bắt chước)

Khác với hai thuyết trên, thuần tuý xuất phát từ chủ quan để tìm hiểu nguồn gốccủa nghệ thuật,thuyết mô phỏng bắt nguồn từ quan niệm mong muốn mô phỏng và hành

vi mô phỏng thé giới tự nhiên và đời sống xã hội khách quan của con người Người đề

xướng thuyết này là Aristotle (384-322 tr.CN), tác giả của công trình nổi tiếng Poètique

Trong Poètique, Aristotle cho rằng, khác với những động vật khác, bản chất của

con người là bắt chước, thích mô phỏng Hơn nữa, trong khi mô phỏng sao cho giốngnhư thật, con người tìm thấy được khoái cảm của mình Kết quả của việc mô phỏng cóích cho việc tăng cường nhận thức của con người về thế giới, nâng cao phẩm chất tìnhcảm đạo đức của con người Lí luận về thuyết mô phỏng có ảnh hưởng vô cùng lớn laotới sự phát triển của nghệ thuật châu Âu Chẳng hạn, chỉ riêng ở Pháp, ảnh hưởng củathuyết này tới hàng loạt các khuynh hướng nghệ thuật cho đến tận thế kỉ XVIII Rõ ràngnhất trong thế kỉ XVII, cả nền bi kịch và hài kịch Pháp đều đề cao yếu tố mô phỏnggiống như thật thế giới tự nhiên của con người Molière từng nói: “suy cho cùng, hàikịch chính là thứ mua vui cho con người”

Tuy nhiên, mô phỏng và niềm vui sướng của con người trong hoạt động nghệthuật cũng chỉ là một hướng giải thích về nguồn gốc của loại hình thượng tầng kiến trúcnày Nó không phải là động cơ duy nhất của con người trong việc tìm đến với nghệthuật Khá nhiều những phát hiện về nghệ thuật phi tả thực nguyên thuỷ của phươngTây, cũng đã chứng minh rằng, quan điểm mô phỏng là nguồn gốc duy nhất của nghệthuật không phải là hoàn hảo

4 Thuyết ma thuật

Lí luận về mọi nghệ thuật đều bắt nguồn từ tư duy ma thuật và hoạt động mathuật được gọi là thuyết ma thuật Hoặc cũng có thể có cách gọi khác là thuyết vu thuật.Quan niệm của những người nghiêng về luận thuyết này cho rằng, ma thuật là phépthuật lợi dụng lực lượng siêu nhiên hư cấu để hiện thực hoá một nguyện nào đó của con

người, là một niềm tin của con người trong xã hội nguyên thuỷ mà không phải là mộtcách giải thích trên cơ sở khoa học.

Chúng ta có thể dẫn ra đây hàng loạt các ví dụ về thuyết ma thuật trong sự hìnhthành nghệ thuật như sau: những người theo thuyết ma thuật giải thích nguồn gốc của bikịch là bắt nguồn từ tục tế thần rượu nho Điônidốt và nghệ thuật hài kịch là do tục tếthần Sùng dương của người Hy Lạp cổ đại Harap nói: “Khi nhảy múa, các bộ lạc sănbắt mô phỏng một cách tượng trưng hành động săn bắt và con thú bị bắn chết, họ cho

của mình, Harap còn nêu ra các ví dụ khác như: một vài dân tộc, khi tổ chức nhảy cao,cho rằng nếu mình nhảy càng cao thì cây mạ mọc sẽ càng cao; ví dụ khác: trên các bứctranh đá thời tiền sử trong hang Front de Gaume thuộc vùng Dordogne nước Pháp, cóbức vẽ hình con voi ma mút đang sa bẫy, nghĩa là thể hiện ý muốn sau này những convoi ma mút cũng đều bị sa bẫy như thế; một ví dụ khác nữa, trên bức tranh khắc đátrong hang Trois Freres (Ba anh em) ở Pyrénées có một con gấu sắp chết, mồm và mũiđang chảy máu, trên người còn có rất nhiều vòng tròn thể hiện các vết thương; Rấtnhiều tranh khắc đá trong các hang ở châu Âu, không vẽ động vật ở cửa hang mà vẽ ởnhững vị trí tối tăm, lờ mờ nằm sâu trong lòng hang, thậm chí còn vẽ ở những khe núihiểm trở tất cả đều nhằm giải thích khởi đầu, những bức vẽ này, không liên qua gì đếnviệc thưởng thức cái đẹp, mà đa phần chứa đựng tâm lí ma thuật của con người là muốntạo ra một ảnh hưởng nào đó đối với động vật

Tính công dụng của ma thuật khác xa với bản chất vô dụng chi dụng của nghệthuật Trên thực tế, không phải nghệ thuật nguyên thuỷ nào cũng có thể được giải thíchbằng thuyết ma thuật Vì vậy nói một vài nghệ thuật có nguồn gốc ma thuật là đúng,nhưng nói tất cả các nghệ thuật đều có nguồn gốc ma thuật là sai

5 Thuyết lao động về nguồn gốc nghệ thuật

Lí luận cho rằng nghệ thuật bắt nguồn từ lao động được gọi là thuyết lao động vềnguồn gốc của nghệ thuật Thuyết này xuất phát từ cách lí giải một vài phương diện nhưtác dụng của lao động trong lịch sử loài người, tác dụng tâm lí của lao động trong sángtác nghệ thuật, và sự thể hiện phong phú các nội dung lao động trong nghệ thuật nguyênthuỷ để khẳng định nghệ thuật bắt nguồn từ lao động

Khảo sát một phần lớn các tác phẩm nghệ thuật thời nguyên thuỷ, có hiện tượngnhững tác phẩm tạo hình được lưu truyền cho đến ngày nay phần lớn đều miêu tả cáchình tượng động vật thời bấy giờ Những con vật này lại chính là đối tượng săn bắt đểnuôi sống người nguyên thuỷ.

Dựa vào thành tựu khảo cổ, có thể thấy công trình điêu khắc nghệ thuật và tranh

vẽ cổ xưa nhất, đã tồn tại từ 30.000 năm trước Các bức hoạ vẽ thường rất đơn giản, sơlược Chẳng hạn bức tranh lớn vẽ trên vách đá” trên trần của hang Altamira cáchSantander thuộc Bắc Tây Ban Nha khoảng 30 km vào năm 1879 (tìm thấy năm 1902) làmột tác phẩm đồ sộ dài 46 inches Trên bức tranh có 20 hình các con vật gồm 15 con bòrừng, 3 con lợn rừng, 3 con hươu cái, 2 con ngựa và 1 con sói Dáng vẻ những con vậtnày tự nhiên sinh động, không hề có khuynh hướng nhân hoá, ngay cả với những conthú sắp chết cũng vẫn giữ nét hung dữ Trên một số tranh vẽ trên đá phát hiện được ởvùng Tân Cương Trung Quốc, có vẽ hình các con vật như sơn dương, hươu, ngựa Một

số tranh vẽ của người Nội Mông có hình những con tuần lộc, và chúng có khi đượckhắc ngay trên các công cụ lao động như rìu, cán dao với ý tưởng đó là những đốitượng săn bắt của người lao động thời kì này

Tại sao trong đời sống còn hết sức khó khăn khắc nghiệt thời bấy giờ, ngườinguyên thuỷ lại bỏ ra nhiều công sức để khắc hoạ nên những tác phẩm nghệ thuật có vẻnhư rất ít gần gũi, thiết thực với cuộc sống của họ như vậy? Nhìn từ góc độ tâm lí,người nguyên thuỷ sáng tạo nên các tác phẩm nghệ thuật là xuất phát từ các phươngdiện sau:

+ Thứ nhất là để tổ chức lao động, cổ vũ lao động Rất nhiều công việc lao động của

người nguyên thuỷ đều được tiến hành tập thể Để điều khiển công việc đạt được sựnhất trí, giảm bớt mệt mỏi, cần phải tiến hành công việc một cách nhịp nhàng, động táclao động kết hợp được cả âm thanh, tiết tấu và nhịp điệu Các công cụ lao động và cảnhững đồ vật đeo trên người cũng có thể góp phần tạo ra tiết tấu Những nhạc cụ gõ trên

đá ra đời khá sớm và sẽ trở thành loại nhạc cụ khá quen thuộc chỉ huy lao động được rađời trong thời kì và hoàn cảnh này

+ Thứ hai, để trao đổi kinh nghiệm trong lao động, duy trì và phát triển cho con cháu

đời sau, ngoài việc sử dụng ngôn ngữ, còn cần đến cả những hình tượng nghệ thuật trựcquan, hội hoạ, điêu khắc, vũ đạo chính là những phương tiện hữu hiệu để làm việc đó

Trong các điệu múa của người Eskimo, ta quan sát thấy động tác người diễn viên népmình bò về phía con vật, bắt chước mọi động tác của con vật, cố sức ngẩng cổ lên, rồicuối cùng mới làm động tác giương cung Đó là hành động săn bắt báo biển của họ.Hoặc nữa, trong vũ đạo, người phụ nữ châu Úc mô phỏng, thể hiện việc họ đào bới lấythức ăn từ trong lòng đất như thế nào? Trong hang Bindal ở khu vực bắc Tây Ban Nha

có hình vẽ một con voi ma mút có đường viền màu đỏ, ở vị trí trái tim được đánh dấuchính xác rõ ràng, trong khi các bộ phận nội tạng khác lại không được vẽ Mục đíchchính của bức vẽ hết sức rõ ràng : tác giả muốn truyền bá kinh nghiệm săn bắt hữu hiệunhất một con vật cụ thể (voi ma mút) cho tất cả mọi người

+ Thứ ba, mượn sức mạnh lao động to lớn của thần linh để tưởng tượng công cuộc

chinh phục thế giới tự nhiên Do hiệu quả lao động của người nguyên thuỷ là rất thấp.Bằng trí tưởng tượng của mình, họ mượn sức mạnh của thế giới thần linh, chỉ có sứcmạnh của thần linh mới giúp con người chiến thắng thế giới tự nhiên Đó là lí do để

thần thoại có cơ sở ra đời Gorki đã chỉ ra trong nhân vật Heraclet có tố chất của một

nhân vật lao động”, một người vạn năng” Ông nói: “Trong quan niệm của ngườinguyên thủy, thần linh không phải là một khái niệm trừu tượng, một thứ viễn tưởng mà

là một nhân vật vô cùng hiện thực sở hữu một công cụ lao động riêng… Phía dưới mỗiđôi cánh trong tưởng tượng của thời cổ đại đều không khó nhìn ra sức mạnh thôi thúc

nó, mà sức mạnh thôi thúc này thường là nguyện vọng của con người mong muốn giảmnhẹ những lao động của mình Rất rõ ràng rằng nguyện vọng này bắt nguồn từ những

Đối với sáng tạo nghệ thuật, lao động có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng: nó gópphần hoàn thiện chủ thể sáng tạo nghệ thuật là con người Và lao động không chỉ sángtạo ra con người, mà nó còn hoàn thiện trí tuệ, kĩ năng lao động, hoàn thiện đôi tay linhhoạt, đôi mắt tinh anh, cái nhìn tinh tế, là những thứ không thể thiếu đối với sáng tạo vàthưởng thức nghệ thuật của con người Marx nói : “Lịch sử con người là lịch rddaofluyện ngũ quan”; và Engels thì nhấn mạnh: “Chỉ nhờ vào lao động đôi tay của conngười mới đạt tới sự hoàn thiện như thế này, trên cơ sở này nó mới có thể tạo ra ma lực

13 Dẫn theo Cáp Cửu Tăng, Giáo trình nghệ thuật, Sđd

So với các thuyết trên, thuyết lao động là gần nhất với chủ nghĩa duy vật, nhưngcũng không có nghĩa thuyết này giải thích được một cách tuyệt đối chính xác nguồn gốc

ra đời của nghệ thuật Chẳng hạn, nó không thể giải thích được những nghệ thuậtnguyên thuỷ về chiến tranh, tình yêu đôi lứa và sự tôn thờ tính mẫu Hoặc nữa, nếu nóinghệ thuật ra đời từ lao động, vậy thì xác định ra sao, ở thời điểm nào của lao độngnghệ thuật ra đời ? Những câu hát xuất hiện khi nào, hò đến đâu thì có nhịp điệu chođiệu múa? Trả lời chính xác, rạch ròi những câu hỏi đó, quả thật rất khó khăn Vậy nênchỉ có thể khẳng định rằng, song song với lao động, đồng hành với lao động là hoạt

động nghệ thuật Và nói như nhà nghiên cứu nghệ thuật Nguyễn Quân : “Nghệ thuật

không phải là sản phẩm phái sinh của tôn giáo hay lao động, hay của cả hai, mà hoạt động nghệ thuật nằm trong bản chất sinh tồn, bản chất con người và xuất hiện song song, đồng hành với lao động và tôn giáo”15

B LỊCH SỬ NGHỆ THUẬT

I Một số vấn đề xung quanh lịch sử phát triển nghệ thuật

1 Vấn đề phương Đông và phương Tây trong lịch sử phát triển nghệ thuật

Trong quá trình nhận biết và phân định mối quan hệ giữa nghệ thuật phươngĐông và phương Tây, có một điều không thể chối cãi được rằng, các giai đoạn pháttriển của đời sống thẩm mĩ Phương Tây là rõ rệt, có thể phân định được rạch ròi Từ thế

kỉ thứ XII (trước công nguyên) trở về xa xưa là thời kì của đời sống thẩm mĩ Tiền sử

Từ thế kỉ thứ XII (trước công nguyên) đến thế kỉ thứ IV (sau công nguyên) là thời kìcủa đời sống thẩm mĩ Cổ đại Từ thế kỉ thứ IV đến thế kỉ thứ XIV là thời Trung cổ Từthế kỉ XIV đến thế kỉ thứ XVI là thời kì của đời sống thẩm mĩ Phục hưng Thế kỉ XVII

là thời Cổ điển Thế kỉ XVIII là thời kì Khai sáng Cuối thế kỉ XIX là thời kì bắt đầuđời sống thẩm mĩ hiện đại Sự phân định rạch ròi đó chỉ rõ đời sống thẩm mĩ củaPhương Tây phát triển theo những quy luật kế tiếp nhau Mỗi vòng quay lại là một chutrình khép kín

Cũng do tính chất phát triển có tính chất rạch ròi đó, trong nhiều lĩnh vực nhưlĩnh vực lí luận triết học, mĩ học, đạo đức học, khoa học, nghệ thuật, phương Tây có sựphân ngành nhanh chóng Vì thế ta có thể nói đến Anh hùng ca, Bi kịch, Hài kịch, Điêukhắc, Kiến trúc cổ đại một cách đầy đủ theo tiêu chuẩn và tính chất khu biệt của loại

hình nghệ thuật và loại thể của chúng Phương Đông lại không phải như vậy Các giaiđoạn của đời sống thẩm mĩ và nghệ thuật ở các nước phương Đông, kể cả những quốcgia lớn như Trung Hoa, Ai Cập và Ấn Độ, thường không có quy luật, rất khó phân định.Chính vì thế, nói đến một đời sống thẩm mĩ và nghệ thuật thời nguyên thủy ở PhươngĐông, cũng có thể chấp nhận được, vì khảo cổ học đã cho ta nhiều tư liệu quý về sángtạo văn hóa và nghệ thuật của thời kì đồ đá, thời kì hang động của con người, nhưng khiphân chia đời sống thẩm mĩ của Trung Quốc, của Ấn Độ, của Việt Nam ra thành thời

Cổ đại rồi thời Phong kiến đã là khó khăn Càng khó khăn hơn khi chúng ta đề cập đếnmột thời Phục hưng, Cổ điển hay Khai sángv.v…trong nghệ thuật ở phương Đông, châuÁ

Như vậy, ở phương Đông (truyền thống), có sự phát triển từ giai đoạn này sanggiai đoạn kia, nhịp điệu thiếu phần dứt khoát và có phần chậm chạp Phương Đông có

sự phát triển không theo nhiều vòng khâu khép kín mà là một vòng khâu mở, nối tiếptheo một xu hướng hoàn toàn khác phương Tây Đời sống thẩm mĩ của phương Đôngkhông hiện ra như một pho sử biên niên có chương đoạn, quy luật tuần tự như phươngTây, mà nó bám chặt vào những nét chọn lọc nổi bật nhất của từng dân tộc để biểu hiệnthành ba xu hướng cho một vòng khâu lớn với sự phát triển liên tục của dân tộc mình

Mặc dù vậy, khi nói đến phương Đông và phương Tây, chúng ta không nên đốilập chúng, không nên cho rằng, phương Tây thì phát triển hơn phương Đông, “duy lí”thì tốt hơn “duy tình”, rồi từ đó đánh giá, nền nghệ thuật của vùng này có giá trị hơnnghệ thuật của vùng khác Cần phải xác định rõ, mỗi dân tộc, quốc gia, do có sự khácnhau về lãnh thổ, ngôn ngữ, tâm lí, tập tục, văn hóa, lẽ đương nhiên cũng sẽ hình thànhnhững nền nghệ thuật với đặc thù khác nhau Tất cả đều góp vào việc hình thành bứctranh nghệ thuật đa dạng và phong phú với đầy đủ các sắc màu của nền nghệ thuậtchung nhân loại Không có nghệ thuật nào là hơn nghệ thuật nào cả

2 Sự phát triển của nghệ thuật và sự phát triển của xã hội

Nói về nguồn gốc của nghệ thuật, chúng ta đã từng đề cập tới hai yếu tố: Thứ

nhất, đó là sự ra đời của nghệ thuật có liên quan tới toàn bộ đời sống của con người; và thứ hai, những quan niệm thẩm mĩ bắt đầu manh nha của con người cũng có liên hệ

chặt chẽ với sự hình thành và phát triển của nghệ thuật Cùng với sự phát triển của xãhội, qua từng thời kì, khả năng và nhu cầu thưởng thức thẩm mĩ của con người cũng

ngày càng được hoàn thiện và nâng cao, trên cơ sở đó, các loại hình nghệ thuật cũng tự

ra đời và tiêu vong Nó hoàn thiện dần cùng theo sự phát triển của khoa học, kĩ thuật.Nói đên sự phát triển của nghệ thuật và sự phát triển xã hội chính là dựa trên nền tảngđó

Về mối liên quan giữa sự phát triển nghệ thuật và sự phát triển của đời sống xãhội, nếu nhìn bề ngoài, nhìn đơn giản theo cách đối sánh, ta sẽ thật khó thấy đượcchúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Nhưng nếu xét nghệ thuật với tư cách là một

thứ kiến trúc thượng tầng, thì sự phát triển của nó, xét cho cùng là do cơ sở hạ tầng, do

đời sống kinh tế quyết định Nghệ thuật phát triển nhờ sự tác động của kinh tế thườngthông qua các khâu trung gian như chính trị, đạo đức, tôn giáo Thực tế đã hoàn toànchứng minh, trong quá trình phát triển của nghệ thuật, cơ sở kinh tế của xã hội mang ýnghĩa quyết định, các yếu tố chính trị, tôn giáo, đạo đức, đóng vai trò quan trọng, vàthường là trực tiếp Chẳng hạn, sự xuất hiện của thấu thị học và giải phẫu người trongnghệ thuật là nguyên nhân quan trọng thúc đẩy sự ra đời và phát triển nhanh chóng củahội họa cận đại phương Tây Sự phát triển của kĩ thuật xây dựng và kiến trúc nhữngnăm đầu thế kỉ 12, cũng góp phần hoàn thiện các công trình kiến trúc nhà thờ theo kiểugothic ở nhiều nước phương Tây những năm này Việc phát minh ra máy chụp ảnhcũng từng tạo ra một cơn chấn động đối với hội họa phương Tây, làm cho dòng chủ lưucủa hội họa chuyển từ tái hiện sang biểu hiện Cũng như thế, sự phát minh ra máy quayphim sẽ giúp cho một bộ môn nghệ thuật mới được hình thành, đó là điện ảnh Và kể từkhi điện ảnh ra đời, nó cũng góp phần quan trọng trong việc làm phong phú thêm chonghệ thuật sân khấu, tác động đến người xem, thúc đẩy việc hình thành nghệ thuậttruyền hình, tạo ra một công chúng nghệ thuật mới đông đảo, từ đó cũng làm phong phúthêm cho đời sống xã hội và chính đời sống nghệ thuật Tuy nhiên, cũng cần hết sức lưu

ý rằng, sự phát triển của xã hội không phải lúc nào cũng tỉ lệ thuận với sự phát triển nóichung của nghệ thuật Lịch sử ra đời và phát triển của nghệ thuật cho thấy, có nhữngthời kì rất xa xưa, khi trình độ hiểu biết của con người chưa cao (cổ đại), nghệ thuật lạihết sức phát triển Trong khi đó, có những thời kì xã hội phát triển, trình độ nhận thứccủa con người được nâng cao (một vài giai đoạn của thế kỉ XX), nghệ thuật lại đìnhđốn, bế tắc, không phát triển Điều này khẳng định một chân lí: trình độ phát triển của

nghệ thuật không phải lúc nào cũng tương đồng với trình độ phát triển xã hội của conngười.

Trong suốt cả một quá trình dài hình thành và phát triển, hoạt động nghệ thuật từchỗ hòa làm một với nhiều hoạt động khác trong đời sống xã hội, dần dần nghệ thuật sẽtách ra, dành riêng cho một số người Bộ phận nhỏ những người hoạt động trong lĩnhvực này được gọi là “nghệ sĩ” Sự chuyên môn hóa của nghệ sĩ cũng góp phần làm chonghệ thuật phát triển nhanh chóng với một trình độ ngày càng cao hơn Như vậy, rõràng, nói nghệ thuật gắn bó quan hệ thiết với hiện thực xã hội, nghệ thuật và đời sống

thực đời sống xã hội chính là nguồn nuôi dưỡng vô tận cho sự phát triển của nghệ thuật

3 Sự phát triển của nghệ thuật và sự phát triển quan niệm thẩm mĩ của con người

Căn cứ vào bản chất và quy luật sáng tạo cái Đẹp của nghệ thuật, có thể nhậnthấy sự phát triển của loại hình nghệ thuật này có mối quan hệ chặt chẽ, hữu cơ với sựphát triển quan niệm thẩm mĩ của con người Rõ ràng quan niệm thẩm mĩ của conngười qua từng thời kì chính là nguyên nhân hình thành loại nghệ thuật nào, cái nào cầnphải hoàn thiện và phát triển, cái nào cần thiết phải bỏ đi Nghệ thuật ra đời do nhu cầuthưởng thức cái Đẹp của con người, nên đương nhiên khi con người không còn cần đến

nó nữa, hoặc khi nó đã đi chệch ra khỏi nhu cầu thẩm mĩ của con người, nó sẽ tự dừnglại và biến mất.Thực tế lịch sử phát triển nghệ thuật đã cho thấy, ở các nước châu Âu,loại hình tôn giáo từng có thời kì phát triển khá mạnh mẽ, nhưng nó cũng tự tiêu vong

vì không còn phù hợp với nhu cầu thẩm mĩ của con người Ở Việt Nam ta cũng cónhững loại hình nghệ thuật truyền thống lâu đời (cải lương, ca trù, nhã nhạc cung đìnhHuế…), từng có thời kì làm say mê hàng triệu trái tim con người, nhưng khi đất nướchội nhập, khi có sự tiếp thu giao lưu văn hóa với nước ngoài, khi thị hiếu thưởng thứcnghệ thuật của con người (đặc biệt là lớp trẻ) thay đổi, các loại hình nghệ thuật đó bịchững lại không còn phát triển, thậm chí có nguy cơ bị mai một Đó là lí do để các nhàquản lí và nghiên cứu nghệ thuật phải lo lắng Tổ chức Unexco thường cảnh báo cácquốc gia trên thế giới cần phải có chính sách bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc,trong đó có nghệ thuật chính là vì như vậy

16 Trong truyền thuyết Ấn Độ, Thần Antaeus là con trai của Đất Mẹ Gaia, cứ mỗi lần chiến đấu hy sinh, tiếp xúc với Đất Mẹ

Ở một phương diện khác, trong quá trình hình thành và phát triển quan niệmthẩm mĩ của con người, vai trò của yếu tố tâm lí, sinh lí và xã hội của con người cũng

có tác động mạnh mẽ tới sự phát triển của nghệ thuật Theo đuổi tinh thần yêu tự do và

lí tính, ngay từ thời cổ đại, người Hy Lạp đã say mê tìm hiểu nghiên cứu mối quan hệgiữa vũ trụ và con người, từ đó đi sâu tìm hiểu vẻ đẹp hài hòa , cân đối ngay từ ngoạihình cơ thể con người Ngay từ thời xa xưa ấy, người Hy Lạp cổ đã nhận ra vẻ đẹp của

sự “hài hòa, cân đối”, và lấy đó làm tiêu chuẩn trong sáng tạo nghệ thuật Bác sĩ Geri

của Hy Lạp cổ khi bình luận về bức tượng Doryphoros (Người cầm tên) của Polykleitos

đã nói, vẻ đẹp của tác phẩm là ở sự cân đối giữa các bộ phận trong cái toàn thể Tác

phẩm Người cầm tên đã xác định công thức về tỉ lệ lý tưởng của một người đàn ông

mạnh mẽ tráng kiện trong quan niệm của người Hy Lạp cổ bấy giờ Tỉ lệ đó được tínhbằng công thức phần đầu bằng 1/7 chiều dài cơ thể Trong khi đó tỉ lệ để cân đo vẻ đẹp

của người phụ nữ qua bức điêu khắc của Lysippos Apoxyomenos (Vận động viên đang

phủi bụi) lại là 1/8, 8 là 3+5, 3:5:8 tạo thành giá trị gần giống với “tỉ lệ vàng” Ví dụ

bức Venus de Milo (Vệ nữ thành Milo), không chỉ có tỉ lệ giữa đầu và thân là 1/8, mà

còn có tỉ lệ từ đầu tới rốn, từ rốn tới gót chân là 3:5, chuẩn xác so với tỉ lệ 0,618:1 (đâycũng là tỉ lệ vàng).Trong các công trình kiến trúc thời kì cổ đại của cả Hy Lạp và La

Mã, chúng ta đều bắt gặp tỉ lệ vàng này Chủ nghĩa cổ điển Pháp thế kỉ 17 chính là sự

mô phỏng tiêu chí vẻ đẹp lí tưởng của thời cổ đại Tiêu biểu nhất trong số các côngtrình nghệ thuật tuyệt mĩ của Pháp thế kỉ 17 chính là Cung điện Versailles dưới thời vuaLouis 14

Tuy nhiên, quan niệm về vẻ đẹp “cân đối hài hòa” của thời cổ đại và cổ điểnkhông phải là thước đo vĩnh cửu Bởi lẽ quan niệm thẩm mĩ của con người trong mỗithời đại cũng có sự thay đổi khác nhau Ngay từ đầu thế kỉ 19, khi chủ nghĩa lãng mạn

ra đời thay thế cho sự trị vì của chủ nghĩa cổ điển, các nhà nghệ thuật của trào lưu này

đã “tuyên ngôn” một thứ nghệ thuật mới đi ngược lại với cái “hài hòa, cân đối” của cácnhà cổ điển Không phải ngẫu nhiên, từng có thời để công kích quan niệm “phá cách”của các nhà lãng mạn, cả các nhà cổ điển và hiện thực đều cho rằng, nghệ thuật lãngmạn là thứ nghệ thuật đề cao “cái xấu là cái đẹp” Ở cuối thế kỉ 19 và đầu thế kỉ 20, cácnhà nghệ thuật trường phái hiện đại hướng tới nội tâm khi sang tác, lại có khuynhhướng thiên về biểu hiện tiềm thức mông lung, mơ hồ, giấc mơ Sự phát minh ra nghệ

thuật nhiếp ảnh đã buộc các nhà hội họa phải thay đổi quan điểm và cách thức sáng táccủa mình Người ta không còn lao tâm khổ tứ để vẽ một bức tranh sao cho giống như

người thật nữa Bức vẽ Guernica của Picasso hoàn toàn không thể được nhìn nhận bằng những yếu tố giống như thật Les Demoiselles d'Avignon (Các thiếu nữ vùng Avignon)

của bậc thầy hội họa lập thể này rõ ràng không còn mang vẻ đẹp của cái chân thực hàngngày Nó là một cái nhìn “biến dạng, tha hóa” thế giới hiện thực, chứ không giống nhưcách mà các nhà cổ điển và hiện thực tầm thường bấy lâu nay quan niệm

4 Sự kế thừa và cách tân trong lịch sử phát triển nghệ thuật

Nghệ thuật phát triển trong mối gắn bó của nó với sự phát triển xã hội, nghệthuật cũng ra đời và phát triển trên cơ sở nhu cầu thẩm mĩ của con người, vì thế trongquá trình phát triển, bản thân nghệ thuật luôn có sự kế thừa, học tập, sáng tạo và ảnhhưởng lẫn nhau Sự kế thừa và và cách tân sáng tạo đó chủ yếu dựa trên các phươngdiện: nội dung, hình thức, phương pháp sáng tác, thủ pháp thể hiện Về vấn đề này,

Marx đã từng nói trong tác phẩm Ngày 18 tháng Sương mù của Louis Bonaparte như

sau: “Con người tự mình sáng tạo ra lịch sử của mình, nhưng không phải họ sáng tạotheo ý muốn của bản thân, cũng không phải sáng tạo trong điều kiện họ được quyền lựachọn quyết định, mà sáng tạo trong những điều kiện đã được xác định, những điều kiện

giai đoạn, trường phái, trào lưu, cho thấy những thành công hay thất bại, những tácđộng tích cực không quy luật kế thừa, cách tân và sáng tạo của nghệ thuật Tuyên ngôncủa chủ nghĩa Vị lai lập thể cho rằng: “Cần phải loại bỏ toàn bộ những Pushkin,Dostoevsky, Leo Tolstoy ra khỏi con tàu đương đại…Chúng ta phải đứng ở đỉnh cao

đời và tồn tại của chủ nghĩa Vị lai trong lịch sử nghệ thuật Nga là hết sức ngắn ngủi và

mờ nhạt Đúng ra nó chỉ tạo được sự ồn ào nhất thời Lí do đơn giản vì nó đã không biết

kế thừa những mặt mạnh trong nền nghệ thuật quá khứ Cho đến lúc này, hẳn chúng takhông mấy ai còn nhớ được một chút nào của chủ nghĩa Vị lai Trường phái Dã thútrong nghệ thuật phương Tây thế kỉ 20 cũng từng lớn tiếng hô hào “quay lưng vớitruyền thống”, nhưng sự thực họ chỉ quay lưng với nghệ thuật cận đại phương Tây, màtiếp thu truyền thống tranh trang trí phương Đông Bản thân họa sĩ lập thể nổi tiếng

17 Tuyển tập Marx Engels, Sđd

Picasso khi tuyên bố cắt đứt với những gì “cũ kĩ”, nhưng ông lại rất quan tâm đếntruyền thống nghệ thuật điêu khắc gỗ của châu Phi Xem tranh của Picasso, ta không thểkhông thấy trong đó sự ảnh hưởng những bức vẽ nổi tiếng của họa sĩ Cézan, ngườiPháp Rõ ràng, để có được những thành tựu lớn trong nghệ thuật, không có nghệ sĩ nàolại không tìm cho mình những “nguồn sữa” vô tận từ sự sáng tạo của tiền nhân, quákhứ, và cả những bạn bè, đồng nghiệp xung quanh họ.

Vậy sự kế thừa, cách tân và sáng tạo của nghệ thuật được thể hiện trên nhữngphương diện nào? Chúng ta có thể thấy đó là sự kế thừa, cách tân sáng tạo trên các

phương diện nội dung tư tưởng, phương pháp sáng tác, loại hình nghệ thuật Mọi sự kế

thừa học tập đó dựa trên nguyên tắc lựa chọn tự nhiên, ít nhiều có tính phê phán Bởi lẽ,với một mẫu hình này, có thể phù hợp với lí tưởng thẩm mĩ của một thời đại, trườngphái hay một người nghệ sĩ kia, nó không hề mang tính áp đặt Chẳng hạn, cùng ra đời

và phát triển trong thời kì cổ điển chủ nghĩa, nhưng trào lưu Baroque lại không mấyđược người đương thời chú ý, đề cao Trong khi đó, ở thế kỉ XIX, các nhà lãng mạn,đặc biệt là Victor Hugo, lại coi đây là mẫu hình lí tưởng của mình Hoặc nữa, sự lựachọn một loại hình nghệ thuật nào đó, còn tùy thuộc vào sự phù hợp và tính hiệu quảcủa nó đối với đông đảo công chúng hiện thời Cũng có những trường hợp nhà văn, nhànghệ sĩ được coi là mẫu hình học tập của tất cả các trường phái khác nhau Đó là lí do

để cả các nhà hiện thực và lãng mạn phương Tây thế kỉ 19 coi Shakespeare là bậc thầycủa mình Cả hai trường phái tưởng như rất khác nhau này, lại đều cùng tìm thấy ở Đạivăn hào Phục hưng những “mẫu mực” giống nhau cần phải học tập

Sự kế thừa, cách tân và sáng tạo trong nghệ thuật cũng không chỉ khuôn hẹptrong phạm vi một dân tộc hay một quốc gia, một nền nghệ thuật Sự kế thừa, cách tân

và sáng tạo ấy còn diễn ra ở một phạm vi rộng lớn hơn, giữa một quốc gia này với mộtquốc gia khác Đó là một vấn đề có tính quy luật của sự phát triển nghệ thuật Chẳnghạn, nền thơ ca Việt Nam từng tiếp thu và sáng tạo thành công một số thể thơ cổ điểnTrung Hoa thành thể thơ Việt Nam (thơ thất ngôn, thất ngôn bát cú, thơ tứ tuyệt…).Thành tựu lớn nhất mà thơ ca Việt Nam có được trong quá trình tiếp thu có sáng tạo

này là Truyện Kiều của Nguyễn Du Trong trường hợp này, rõ ràng, Nguyễn Du đã

khẳng định được tài năng bậc thầy của mình Không ai có thể phủ nhận đó là một thànhtựu của văn học Việt Nam Ở một ví dụ tiêu biểu khác, trong thời kì hiện đại hóa nền

văn học nước nhà giai đoạn 30 - 45, văn học Việt Nam đã học tập và kế thừa, cách tântân có sáng tạo nền văn học phương Tây (cụ thể là văn học Pháp) từ tư duy, thể tài, thểloại đến ngôn ngữ Chính nhờ có sự học tập có sáng tạo này, mà chỉ trong vòng 10 năm(từ 1932 đến 1942), “nền thơ ca Việt Nam đã đi hết một chặng đường dài hàng trămnăm của thơ ca Pháp” Nhà phê bình Hoài Thanh đã khẳng định như thế trong công

trình Thi nhân Việt Nam của ông.

5 Giao thoa, kế thừa và sáng tạo giữa các loại hình nghệ thuật

Trong một thời kì dài của lịch sử phát triển nghệ thuật, kể từ khi ra đời cho đến

bây giờ, nghệ thuật ban đầu mới chỉ tồn tại vài ba loại hình, đến nay, đã là một “giađình đông đúc” gồm đủ các loại hình nghệ thuật Cũng có những nghệ thuật tự nó biếnmất đi (do không còn phù hợp, như nghệ thuật xăm mình, hùng biện thời nguyên thủy),cũng có những nghệ thuật mới được sinh ra (điện ảnh, nghệ thuật truyền hình, nghệthuật sắp đặt, trình diễn…) Thật khó có thể thống kê đầy đủ các loại hình nghệ thuậttồn tại ở khắp mọi nơi trên thế giới ngày nay Nhưng một điều có thể khẳng định, không

có nghệ thuật nào là ưu thế, quan trọng hơn nghệ thuật nào Sự quan trọng của một loạihình nghệ thuật là tùy thuộc vào thời điểm nó ra đời và nhu cầu thưởng thức thẩm mĩcủa công chúng thời kì đó Việc phân chia rạch ròi các loại hình nghệ thuật cũng chỉmang tính tương đối mà thôi Cagan từng khẳng định trong công trình Hình thái họcnghệ thuật của ông rằng, nghệ thuật từng có thời kì tồn tại “hỗn đồng” Việc học tập,vay mượn và tác động lẫn nhau giữa các nghệ thuật là một quy luật tất yếu không thểchối cãi

Chẳng hạn, ở thời điểm ban đầu, điện ảnh vốn chỉ là một thứ “hỗn tạp” Thậmchí, người ta còn xếp nó vào phạm trù “kĩ thuật”, vì có vẻ như ban đầu nó gắn bó nhiềuhơn tới kĩ thuật quang điện, ánh sáng, máy móc Về sau, trong quá trình phát triển và

“trưởng thành”, điện ảnh mới được xem xét là một loại hình nghệ thuật độc lập Khôngphải ngẫu nhiên, người ta coi điện ảnh như là một thứ nghệ thuật tổng hợp, bên cạnhsân khấu, truyền hình Tính tổng hợp của nghệ thuật điện ảnh, còn được lí giải bằng sựgiao thoa cũng như tiếp thu ảnh hưởng các loại hình nghệ thuật khác của nghệ thuật thứbảy Điện ảnh giống hội họa, điêu khắc ở hình tượng thị giác trực quan; giống âm nhạc

ở âm thanh và tiết tấu; giống văn học ở khả năng kể chuyện; giống kịch ở khả năngtrình diễn và diễn xuất…Tất nhiên, điện ảnh hoàn toàn độc lập so với các nghệ thuật

trên, bởi lẽ nó kể chuyện không giống văn học, thể hiện âm thanh tiết tấu không giống

âm nhạc, diễn xuất của diễn viên cũng không giống kịch…Có lẽ nhờ thế mà nó có sứchấp dẫn lớn nhất so với tất cả các loại hình nghệ thuật hiện nay

Không chỉ điện ảnh, tất cả các loại hình nghệ thuật, dù ít hay nhiều, đều học tập,ảnh hưởng và vay mượn lẫn nhau để tự làm phong phú thêm cho mình Điện ảnh có thểvay mượn ở văn học cách thức kể chuyện, cấu trúc kịch bản, lời thoại ; nhưng văn họclại vay mượn ở “người đẹp thứ bảy” này cách thức thể hiện hình ảnh, ở tính tạo hình,thủ pháp nghệ thuật thời gian Hội họa tưởng như hết sức độc lập với văn học, nhưngchính nó cũng vay mượn của văn học cách thức kể chuyện ; văn học thì tiếp thu từ hộihọa thủ pháp tạo hình Điêu khắc, kiến trúc, vũ đạo, âm nhạc, sân khấu, thơ ca, nghệthuật sắp đặt tất cả đều vay mượn “thế mạnh” để hoàn chỉnh bản thân mình Như thế,

có nghĩa, trong lịch sử phát triển nhiều thế kỉ của mình, nghệ thuật đã không ngững lớnlên, phong phú, đa dạng và giàu có nhờ vào sự học tập, tiếp thu những cái hay cái đẹpcủa các loại hình nghệ thuật khác Nếu không có sự học tập vay mượn cách tân và sángtạo, nghệ thuật sẽ trở nên khô cứng, nghèo nàn và cũng sẽ khó đáp ứng được yêu cầungày càng cao của công chúng nghệ thuật đương đại

II MỘT SỐ NỀN NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU TRÊN THẾ GIỚI

Lịch sử nghệ thuật là một vấn đề rất lớn trong chuyên ngành nghệ thuật học nói

chung Trong một số nền nghệ thuật thế giới, thậm chí lịch sử nghệ thuật được phát

triển thành một giáo trình riêng, được coi lả xương sống của chuyên ngành này Nói

được một cách đầy đủ quá trình phát triển của tất cả các nền nghệ thuật trên thế giới làđiều vô cùng khó khăn, phải cần nhiều ngàn trang sách, có sự góp sức của nhiều nhà

nghiên cứu.Vì những lẽ đó, phần lịch sử nghệ thuật trong giáo trình Nghệ thuật học đại

cương, chỉ chủ yếu tập trung vào ba vấn đề chính sau đây: thời gian, thành tựu và đặc trưng thẩm mĩ của các nền nghệ thuật tiêu biểu Lịch sử nghệ thuật Việt Nam sẽ được

đề cập trong một giáo trình riêng

NGHỆ THUẬT NGUYÊN THỦY

1 Thời gian

Ở châu Âu, nghệ thuật tiền sử xuất hiện cách đây khoảng 35 000 năm, cùng mộtlúc với sự có mặt của người hiện đại (homo sapiens), từ châu Phi di cư sang châu Á, rồi

từ châu Á đi tiếp sang châu Âu, châu Úc và châu Mỹ

Người ta đã phát hiện được khoảng 500 000 bức bích hoạ của nền nghệ thuậtthời kì này tại 70 000 di chỉ nằm rải rác ở 160 nước trên thế giới (theo Emmanuel

Anati, Aux origines de l'Art (Nguồn gốc của nghệ thuật), Nxb.Ed Fayard, 2003)

Nghệ thuật nguyên thủy khá phát triển vào thời kì đồ đá mới, hay còn gọi là thời

kì “tuần lộc” Thời này đã xuất hiện nghệ thuật vẽ và tạc tượng động vật ở vùng Trung

Âu Có nhiều vết tích nghệ thuật xa xưa thuộc thời Solutrean (Hậu kỳ Thời đại đá cũ).Người ta đã tìm thấy nhiều hình vật, hình người, khắc trên mảnh đá, mảnh xương thú,các tượng nhỏ bằng đá v.v…

Song, thành tựu cao nhất của nghệ thuật nguyên thủy là nghệ thuật “bích họahang động” Đó là nghệ thuật vẽ trên vách đá những hang lớn mà người nguyên thủy cưtrú Nghệ thuật này có thể trước tiên là nhằm trang trí nơi ở, sau dó cũng hướng tớinhận thức và phục vụ cho công việc lao động, săn bắt, thờ cúng của con người

2 Thành tựu

Thành tựu cơ bản bản nhất của nghệ thuật nguyên thủy còn lại được đến ngày nay làcác bức vẽ trên các hang đá Hiện các hang lớn nằm rải rác chủ yếu ở miền Nam nướcPháp và miền Bắc Tây Ban Nha, bao gồm:

- Altamira (Tây Ban Nha): 16.000 năm trước CN

- Lascaux (Pháp): 15.000 năm trước CN

- Font de Gaume (Pháp): 17.000 năm trước CN

- Niaux (Pháp): 11.000 năm trước CN

- Chauvet (Pháp): 30.000 năm trước CN

- Magura (Bulgari): 8000 năm trước CN

- Cosquer (Pháp): 27.000 năm trước CN

3 Đặc trưng thẩm mĩ của nghệ thuật nguyên thủy:

Do hình thành và phát triển trong “buổi bình minh của loài người”, nên nghệthuật nguyên thủy thể hiện rõ nét “hồn nhiên trẻ thơ, thô vụng, “ấu trĩ” giống như trẻnhỏ “Tâm lí” thẩm mĩ của người nguyên thủy có thể so sánh với tâm lí trẻ nhỏ - loạitâm lí còn những nét “ngây ngô”, hồn nhiên Mặc dầu vậy, người nguyên thủy vẫn rất

khác trẻ nhỏ ở khả năng bao quát, khả năng thể hiện toàn cảnh của một sự vật Ví dụ

bức chạm Đàn hươu đang bơi qua sông (“tác phẩm” này chạm trên mảnh xương thú,

tìm thấy ở hang Lorete), diễn tả một con hươu đang bơi, ta thấy rất rõ sức nổi của thânhình con thú trên mặt nước Những bước chân khua nhẹ nhàng khác hẳn bước chân củacon vật trên nền đất hay trên thảm cỏ “Nghệ sĩ” không diễn tả nước, nhưng những con

cá quẫy nhẹ quanh chân hươu đã gợi cảnh sông sâu Cái đầu với cặp sừng nhiều nhánhcủa một con hươu ngoái cổ về phía sau, cái miệng như đang thở phì phò gợi cảm giác

về sự đề phòng của con vật đang bơi

Nghệ thuật nguyên thủy chủ yếu là loại hình nghệ thuật có tính chất tả thực,

sinh động, có thể gọi là “lối tả thực nguyên thủy” (với đường nổi, đường viền, nét

thẳng, nét cong) Có thể nói, nghệ thuật nguyên thủy cũng chứa đựng khả năng nhìn

đúng sự vật như nó tồn tại Cách biểu hiện con bidông, con nai ở hang Altamira, con

ngựa ở Côngbaren, hay một đàn hươu ở Limây đủ để chứng tỏ rằng “nghệ sĩ” đồng thời

là thợ săn, có cách thể hiện con mồi như nó xuất hiện bên cánh rừng lúc đoàn người bắtgặp Nghệ thuật này được bắt nguồn từ sự diễn tả lại thực tại, cũng có phần mang tínhchất bắt chước cử chỉ, điệu bộ của sự vật, nhưng nó cũng bắt đầu tiến sâu vào đặc trưngnghệ thuật Ở nghệ thuật nguyên thủy, bên cạnh cách thể hiện chính xác theo lối “tảchân”, người ta cũng tìm thấy những hình ảnh ít nhiều xa với nguyên mẫu Hình ảnh

Con hươu phương Bắc ở hang Font de Gaume là hình ảnh con hươu cái, nhưng lại có

cặp sừng cong vút như đôi ngà của con ma mút cắm ngược Tuy vậy người xem vẫnchấp nhận “Mối ghép” đã kết liền một cách khéo léo đến nỗi người xem không pháthiện ra cái bộ phận “trái khoáy” đó Điều ấy chứng tỏ “nghệ thuật” nguyên thủy đã biếtlàm sai nguyên mẫu một cách “cố ý”, điều mà họ đạt được ở đây là sức truyền cảm tổngthể của hình tượng Trong trường hợp này, cái “thiếu sót” của người vẽ trong khi thểhiện cái mình thấy và cái mình cảm giữa hình ảnh và cách thể hiện đã xen vào nhữngbăn khoăn có chủ đích để làm tăng hiệu quả thẩm mĩ

Một mặt, “nghệ sĩ” nguyên thủy thường ghi lại những cử động dễ dàng nhất Mặtkhác, anh ta cũng muốn mọi người dễ dàng nhận ra một tín hiệu rất đặc biệt, khác xavới tín hiệu thông thường: tín hiệu thẩm mĩ Vì thế, muốn nói “con mắt” anh ta vẽ mộtvòng tròn để chỉ con mắt Đối với anh ta đó không phải là một kí họa, mà là một tượngtrưng