Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học: Di tích thành cổ Diên Khánh (huyện Diên Khánh tỉnh Khánh Hòa)

Luận văn Di tích thành cổ Diên Khánh (huyện Diên Khánh tỉnh Khánh Hòa) đã trình bày tổng quan về di tích thành cổ Diên Khánh trong tiến trình lịch sử, những giá trị tiêu biểu của di tích này; đề ra các biện pháp bảo tồn và gìn giữ những giá trị ấy.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BO VANHOA, THE THAO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI VA DULICH

—— ae PHAM TH] HUONG GIANG

LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HÓA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG ĐẪN KHOA HỌC:TS DƯƠNG VĂN

ANQI-2012

1.1.3 Khai quất đặc điểm kín tế Khánh Hòa 28 1.2 Lịch sử ra đời và phát triển cña thành cổ Diên Khánh 2 12.1 Những tên để về chính tr, ịch sử, xã hội cuối thé ky XVII đầu

3.122 Vài trò của thành cổ Diễn Khánh ro

3.2 Giá trị lịch sử - văn hóa của di tích thành cổ Diên Khánh 54

3.3 Mối tương quan giữa thành cỗ Diên Khánh với một số thành ở Việt

2.33 VỀ qu mô xây dựng trong quá khứ và hiện trang 10 2.34 VỀ vặt liêu, kỹ thuật kiến túc xây dụng 10 Tiểu kết

“Chương 3: BẢO TÔN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA DI

CÔ ĐIÊN KHÁNH

3.1, Hign trang công tác quản lý di

13.11 Những quy dịnh của php luật cổ iên quan đến công tác quản dĩ

T

3.33 Lập hỗ sơ và tiến hành thủ tục để thành cổ Diên Khánh được công nhận là đi tích cấp quốc gia đặc biệt 2

3.3.4 Tiến hành tu bồ tô tạo theo đúng luật định và yêu cầu thực tẾ 82 3.3.5 Qui hoach, điễu tết đân cự và các cơ quan công sở phù hợp 8Š

3á

iải pháp phát huy giá trị của di tích thành cỗ Điên Khánh trong giai

3.4.1 Thank lap bộ máy tổ chức quản lý phù hợp với chúc năng và yêu

3.4.4 Tăng cường tuyên truyền, giáo dục ý thức giữ gìn di sản văn hóa

3.45 Nay dung sin phim du lich, liém két, xe tién du lich, ao dựng thương hiệu điểm đến dụ lịch cho thành cổ Diễn Khánh sỹ

3.4.6 Thiết kế tuyển du lịch hợp lý, tổ chức hướng dẫn tham quan cho

thành tâm hỗn, khi phách, bản lĩnh của dân

6 vai t quan trong trong việc xây dung và bảo vệ Tổ quốc,

ình phát tiễn đi én của đất nước, sự thay đổi về cơ cầu kính

xã hội, nhu cầu tăng nhanh về văn hóa của các tằng lớp dân cư, quá trình dân

chủ hóa xã ôi v.v là những yếu tổ lâm thay đổi nhiễu mặt đời sống văn hóa dân tộc Như nhà thơ Ân độ Tagor đã viế: “Trúch nhiện của mỗi dân tộc là 1h hiện bản sắc của mình tước tề giới", mữ tộng giao lưu quốc lễ 1à cơ hội

dể đất nước la tiếp thu những thành qu trí tuệ của loài người, đồng thời cũng

đt ra những thách thức mới trong việt it gìn bản sắc vin héa din te Để thực hiện hiện thẳng lợi nhiệm vụ xây dụng và phát tiễn nên văn hóa nước ta,

Nghị quyết lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã để ra

"mục iêu “xây đựng một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Nghỉ quyết được coi như là một trong những “bệ đỡ” cho sự phát iển vững

"mạnh về mọi mặt và hướng tối hội nhập với cộng đồng quốc tế

được biểu hiện qua những giá tị văn hóa vật thể và phi vật thễ mà rõ nét nhất chính là ở các loại hình đi tích lịch sử văn hóa như đình, đền, chùa, lăng tỉm, thành quách Song, các giá tị văn hóa truyền thống tốt đẹp ấy

đến nay vẫn chưa được nhìn nhận, đánh giá đúng mực, đôi khi bị lăng

quên Mặt khác, trải qua thời gian lịch sử, sự khốc liệt của chiến tranh đã làm cho mảnh đắt hình chữ S này luôn luôn có nhiễu biển động Quá trình

đồ đã làm cho nhiễu di tích lịch sử văn hóa đang xuống cấp hay dẫn trở thành những phể tích, Trước tình hình đó, cần phải có những biện pháp bảo tổn, tôn tạo cũng như phát huy gi y

1.4 Nằm ở cục Nam Trung Bộ, có tuyển đường quốc lộ 1A, tuyển đường sắt Bắc Nam chay qua, có sân bay Cam Ranh, cảng biển Nha Trang,

Ba Ngôi, Cam Ranh và đường biển ra hải phận quốc tế thuận tiện, Khánh

1.5 Thành cổ Diện Khánh - một quẫn thể kiến trúc quân sự theo kiểu

‘Vauband nhung vẫn mang kiến trúc truyền thống phương Đông là một di ích lich sir - văn hóa ở thị trắn Diễn Khánh, là nơi đã diễn ra nhiễu sự kiện lich sit

«quan trọng Công trình này được vu Gia Long cho xây đựng từ năm 1793 khỉ

Ông chưa lên ngôi vua Nơi đây đã diễn ra nhiễu tận chiến đầu ác ệt giữa qguân Tây Sơn và quân của các chúa Nguyễn từ năm 1793 đến 1795 Ding thời, nỗ cũng gắn với cuộc đầu tranh bảo vệ tổ quốc của nhân dân Khánh Hòa như trong phong trào Cần Vương; cuộc đầu trình chẳng thực dân Pháp và ĐỀ

quốc Mỹ sâm lược gi phóng dân tộc, thông nhất đất nước Ngoài nơi đây còn chứng kiến biết bao sư kiện đẫy bỉ thương mà oanh iệt của phong trào yêu nước ở Khánh Hòa,

Ngày nay, thành cỗ Diên Khánh là một trong những tòa thành còn lưu

siữ được một số đặc trưng eơ bản ở nước a, đặc biệt là ở ác tính phía Nam

"Những hình ảnh và truyển thuyết về tòa thành cổ này vin dm in dim trong tâm tí của những người dân địa phương Trong trơng lai không xa, thành cổ

đến hấp dẫn du khách khi đến với

Diện Khánh sẽ là một trong những điể

Khánh Hòa Với ý nghĩa to lớn vẻ mặt lịch sử - văn hóa và khoa học của di

tích thành cổ Diễn Khinh, Bộ Văn hóa Thông từn đã ra quyết dnh số 1289/QĐ-VHTT, ngày 1611/1988 xếp hạng là đi ích cấp Quc gia

-Để góp phần vào công cuộc nghiên cứu, tìm hiểu thêm nhằm làm rõ

những giá tị tiêu biểu của thành cổ Diên Khánh, góp phần vào việc bảo tồn tổn tạo va dua vio Khai thie ditch thành cổ Diên Khánh với tư cách là một diém đến của du lịch Khánh Ha, tôi dã quyết dinh chon d& tdi “Di teh thành cổ Diên Khánh (huyện Điên Nhánh - tính Khánh Hàa)” làm luận

ăn tốt nghiệp cao học, chuyên ngành Văn hóa học

2 Tình hình nghiên cứu

Là một trong những vị tí trọng yếu rên nhiễu phương diện chín tí, quản

3, văn hôa~ xã hội của ác phủ Thái Khang và Diên Ninh xua, ính Khính Hòa

ty nay nên thành cổ Diễn Khánh đã được nhiu tà lậu nhắ tối tong các công tình nghiên cứu của ác sử gia cũng như của Quốc sử quán tiều Nguyễn Những

tập hợp và thống kê bước đầu cho thấy, có một số công trnh nghiên cứu ở nước ta

từ trước đến nay đã đề cập vẻ khu di tích thành cổ Diên Khánh như sau:

Sich “Đại Nam nhất thẳng chí” của Quốc sử quần triều Nguyễn đã viết

về Thành tình Khánh Hòa

Chu vi 636 trượng 7 thước 4 te,

hào rộng 4 trương, sâu 6 thước, xây bằng đất ở địa phận ha xã Phú Mỹ và Phúc Thịnh huyện Phúc Điễn Trude kia ly so cia dinh ở địa phân xã Đa Phúc huyện Quảng Phúc, sau dời đến chỗ hiện nay, tức là thành Diễn Khánh cũ ~ Xét Thành Diễn Khánh trước là thủ sở Nha Trang, năm Quý Sữu (1793) quản nhà vua tiến đánh Quy Nhơn, lúc ở vẺ, xa giá đồng ở Diễn Khánh, xem

Hoa Hông dip thinh bing đất

cao 7 thước Š tắc, mở 4 cửa,

xết thể đắt, sau nhân bảo

Thành mỡ sáu cửa, đều có nhà lầu, bốn góc thành có núi đất ngoài thành đào hào, ngoài hào có tnĩ; các cửa đều có cầu treo

để qua hảo, trước sau có núi sông bao bọc, thật ànơi thiên hiểm, nay bổ bớt hai cửa Pháo đãi và núi đất vẫn côn, phía bắc thình dựa lưng vào sông cái, thường bị nước lũ xôi vào nên năm Minh Ménh thứ 4 đắp để chắn ngang sông, li đào cử để dẫn nước về phí bắc [49,tr93]

Theo “Phương Đình dự địa chỉ” của tác giả Nguyễn Văn Siêu viết

“Năm Quỷ Sim vua Thể lỗ Cao Hoàng để lẫy lại đất ấy vẫn gọi là Bình Khang doanh, (đặt chức thí ưu, cai bạ, ký lự) lại đắp thành Diên Khánh ở thú sở Nha Trang, núi sông thấ là thiên hiễn, tục gọi là Nha Trang thành” (52, 11265)

“Theo “iệt sử xứ Đảng Trong” của tác giả Phan Khoang viet:

Thành Diễn Khánh do hoàng từ Cảnh trực iếp trông coi việc xây dụng, nhân lục dé đắp thành gồm 3,000 quân Bình Thuận, 100

dân Thuận Thành và tong bơn một tháng tì xong Thành Diễn Khánh là nơi tích trữ lương tiên ở Gia Định, Bình Thuận chớ rà

để dùng cho quân đội bắc phạt nên nhiều lần bị quân Tây Sơn vào đánh [28,541]

“Theo sách *Việr Nam Sử lược” của tác giả Trần Trọng Kim cĩ viết Năm 1792, vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) băng hà, nội bộ nhà Tây Sơn lũng cũng, quản Nguyễn Ảnh nhân cơ hội này m sức phân cơng nhảm lập lai tiều di Thing 3 nam Quy Siu, Nguyễn Ánh dem bộ bình đánh Phan Ri, Dén thing 5 thi thuyền của

"Nguyễn Vương vào cửa bể Nha Trang rồi lên đánh lấy phủ Diên Khánh và phủ Bình Khang Đến tháng 7, quân Nguyễn Ảnh đã chiếm được hai phủ Diễn Khánh và

inh Khang Sau khi xem xết phủ sở Diễn Khánh, Nguyễn Ảnh thấy đây là một vị trí chiến lược, với vị trí giao thơng thuận tiện đường thủy (sơng Cái) và đường bộ từ Bắc vào Nam, lại gin cia bién Nha Trang, nên đã cho xây dựng thành Diễn Khánh làm căn cứ quân sự kiên cổ để bình chiến lâu đồi với quân Tây Sơn [29, tr421]

Theo sách “Địa chí Kiánh Hỏa" do tác giả Nguyễn Văn Khánh và Giang Nam dằng chủ biên cĩ viết về địa giới bành chính của huyện Diên Khánh và mơ tà thành cổ Diên Khánh như sau:

Thành Diễn Khánh cĩ điện tích khoảng 36.000m”, cĩ sáu đoạn

tường thành với chiều đài: tưởng Tây là 406 Ãm, tường Nam là -410 3m, tường Đơng Nam là 402m, tường Ding 400m và tường Bắc là 730m Tường thành chạy uốn khúc theo hình lục giác, i

khoảng 2.694m, xây cao chừng 3,5m Mặt ngoải Thành được đắp

hơi thắng đứng, mặt trong được đấp thoại thội, bi bên cổng cĩ các bậc thang dùng làm đường lên xuống lế, 314-315]

“Tác giả Nguyễn Công Bằng với bài viết “Buớc đu tim hiểu phong trào

Tay Son ở Khánh Hòa” (qua một số sử liệu triều Nguyễn) trong cuỗn “Tìm

did git lich sử và văn hỏa tuyên thẳng Khánh Hỏa 350 năm” dã vi về trận đánh giữa quân chúa Nguyễn và quân Tây Sơn như sau:

“Thắng Giêng năm Ất Mão (1795) Trần Quang Diệu lại dem quân vào đánh Diễn Khánh Võ Tánh báo vẻ, Nguyễn Ảnh sai Chưởng Hữu quân là Nguyễn Hoàng Đức, tiên phong là Nguyễn Văn Thành điều bất quân bộ tiến ra Phan Rang làm tiếp ứng xa cho thành Diễn Khánh Tuy nhiên, quân Tây Sơn tắn công rit mạnh trên nhiều hướng Trần Quang Diệu si Tư lễ Lê Trung chặn đường quân Bình Thuận 6 Du Lai (Du Lâm, cách huyện Vĩnh Xương 53 dặm về phía Nam khiển cho quân của Nguyễn Hoàng

Đức không thể tiền ra, trong lúc ấy, việc công thành Diễn Khánh diễn ra rất quyết iệ Diệu dẫn quân tuyệt đường kín nước ở trong thành Tính sai quân ác chỉ tổn du, tiến kích đánh được quân của Điệu, giặc chen sắt nhau để lên thành, lại nhân lúc giặc sơ hở đính

dp, bắt được đô đốc

thành có t muỗi tướng ĩ kiểm ăn rất khó khăn Tính mộ trong thành có người nào dám liễu chết nhân bạn đêm phá vỡ vây chay báo ở Gia Định thì có đội trưởng chấp kích là Nguyễn Văn Công

ta giặc là Dịnh Gic đánh cảng kíp, trong,

ứng mộ, mang từ biểu lê ra để tu vua bi [26, 120-121]

`Ngoài ra côn một số tài liệu khác như:

Trong cuỗn sách "lịch sử đấu tranh cách mạng huyện Diên Khánh" (1930-1973), ( 1995), Huyện y huyện Diễn Khánh

Tác giả Nguyễn Văn Khánh (chủ biên) với cub sich “Tim hig giá trị lich sử và văn hóa tyền thống Khánh Hỏa 350 năm ” (2003), Nhà xuất bàn

“Chính trị Quốc gia, Hà Nội

‘va Danh lam thắng cảnh tỉnh Khánh Hòa lập năm 1981, trong hồ sơ

không gia tồn tại niên đại, đặc trưng kiến trúc dĩ ch, có ảnh chụp và các

bản vẽ minh họa Đặc biệt trong hồ sơ này đã có giới thiệu một cách khái

lược về di ích thành cổ Diễn Khánh trong quá trình lịch sử

"Những tập hợp và phân tích trên đây có thể xác định được rằng, cho đến nay hiện chưa có một công trình nghiên cứu chuyên khảo nào về di tích thành cổ Diễn Khánh, tính Khánh Hòa

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

.31 ĐÃ tượng nghiên cứu

Đối tương nghiên cứu chính của luận văn là di tích thành cổ Diên Khánh với lịch sử hình thành và phát iển cũng như hiện trạng của di tích

hôm nay Luận văn cũng đồng thời đặt thành cỗ này rong việc so sinh với

cc ta thành xây đụng dưới thời Nguyễn ở Việt Nam,

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

-41 Mặc đích nghiên cứu

Nghiên cứu một cách toàn điện về di tích thành cổ Diễn Khánh, huyện Điền Khánh, tính Khánh Hòa, chỉ ra những giá tị cơ bản, nổi bật của d tích thành cổ Diễn Khánh,

Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tôn và phát huy tác dụng những giá trí của di ch thành cổ Diên Khánh, phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội của tỉnh Khánh Hòa hiện nay

4.2 Nhigm vy nghiền cứu

~ Nghiên cứu đặc điểm không gian văn hóa tỉnh Khánh Hỏa

- Tập hợp và phân tích các tư liệu đã viết rước đây về đi ích thành Diễn Khánh nhằm dem đến một cái nhìn toàn cảnh và đầy đủ nhất về tòa thành cổ này,

= Phân tích, định giá

Diễn Khánh e giá trị lịch sử - văn hồ: của di tích thành cổ

~ Mở rộng nghiên cứu đến một số thành cổ khác để so sánh và tìm ra những tương đồng và khác biệt của các tòa thành xây dựng dưới thời Nguyễn

ở Việt Nam

~ Đánh gi hiện trạng của đi ích này một cách khích quan, toàndiệ nhất

thành cỗ Diên Khánh trong giai đoạn hiện nay

`5, Phương pháp nghiên cứu

~ Sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành tong văn bóa học như

sử iệu học, mỹ thuật học, vấn hôa học, ảo tùng học, xã hội học

thành cổ Diên Khánh nói riêng

7 Bé cục chính của luận văn

Ngoài phẫn Mỡ đầu, Kết luận, Danh mục tả iệu tham khảo, Phụ lục, luận văn chỉa thành 3 chương

CChương Ì: Thành cổ Diễn Khánh trong diễn tình lịch sử Khánh Hồa

th thành cổ Diễn Khánh

“Chương 2: Giá tr tiêu biểu của di í

“Chương 3: Bảo tồn và phát huy giá trị của đi tích thành cổ Diên Khánh.

Chương

"THÀNH CÔ ĐIÊN KHÁNH TRONG DIỄN TRÌNH LỊCH SỬ KHÁNH HÒA

1.1 Tổng quan về Khánh Hòa

Ld Điễu kiện nhiên

LILI Vier địa, điện dch, dân số

Khánh Hỏa là một tính duyên hải Nam Trung Bộ của nước ta, có phần

lãnh thổ trên đắt in nhô ra xa nhất về phía biển Đông Phía bắc giáp tỉnh Phú Yen, diém eve bắc: 120515” vĩ độ bắc Phía nam giấp tỉnh Ninh Thuận, điểm cục nam: 11042! 50" vĩ độ bắc Phía tây gidp tinh Dak Lik, Lim dng, điểm cục tậy: 108040133" kinh độ đông Phía đông giáp biển đồng, điểm cực đông: 109027155" kinh độ đông; tại mũi Hòn Đôi trên bản đảo Hồn Gốm

huyện Vạn Ninh, cũng chính là điểm cực đông trên đất liên của nước Cộng

"hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Sách “Đại Nam nhất thắng chí” có viết

Đông tây cách nhau $8 dặm, nam bắc cách nhau 272 dặm linh;

phía đồng đến biển 21 dặm linh, phía tây đến Man động 37 dặm, nam đến địa giới ính Bình Thuận 117 dãm, phía bắc đến địa giới tỉnh Bình Định 155 dặm, phía đông nam đến địa giới tinh

Bình Thuận 89 dặm, phía tây nam đến Man động 71 dặm, phía

đồng bắc đến biển 91 dặm, phía tây bắc đến Man động 97 dăm; từ

tỉnh lị đi về phía bie dén Kinh 1.011 dim [49, tr 87]

"Ngoài phần lãnh thổ trên đất iễn, tỉnh Khánh Hồa còn có vùng biển, vàng thằm lục địa, các đảo ve bờ và huyện đảo Trường Sa ~ một huyện đảo

số vií rất quan trọng về kính tế, quốc phông của cả nước Trên phần đt liên

và vùng lãnh hãi là không phận của tỉnh Khánh Hòa Khánh Hoà nằm giữa hai

thành phố lớn là thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, là các trọng điểm phát

tiễn kinh tế của cả nước Trung tâm tỉnh ly Nha Trang cách thành phổ Hồ Chí Minh 447 km và cách Thủ đô Hà Nội 1278km đường bộ Với vịí địa lý như vay dX wo dit kiện thuận lợi cho Khinh Hoà phất tiến sản xuất hàng hoá và

thông ra biển Dông nên có vị trí chiến lược quan trọng về quốc phòng

Do đặc điểm về địa lý tự nhí

tự lầu mảnh đất này luôn được coi là

"mộ tiểu vùng của vùng văn hoá duyên hãi nước ta, với những đặc trưng của

ăn hoá ni rùng, văn hoá đồng bằng, văn hoá biển đảo vì vậy vừa có nét chung của nền văn hoá Việt Nam, vừa mang bản sắc riêng bi, độc đáo của một vùng đất

Địa hình

Địa hình của tỉnh Khánh Hoà tương đổi phức tạp, thấp đn từ Tây sang

"Đông với những dạng địa hình đặc ưng: Núi, đồi, đồng bằng, vùng ven biển

à biển khơi Phần phía tây là sườn đông đây Trường Sơn, chủ yế là núi thấp

và đồi, độ đốc lớn và địa hình bị chía cắt mạnh Tiếp đến là dạng địa ình nói thấp, đồi thấp xen kế bình nguyên và thung lũng, thỉnh thoảng có núi đá chay

Ta sắt hiển chia cit di ddng bing ven biển thành những vùng đồng bằng nhỏ hẹp Với bở biển dải, khúc khuyu nên Khánh Hoà có điều kiện thuận lợi để Xinh thành các cảng nước su, nhiều vùng đất rộng thuận lợi để lập khu chế xuất và khu công nghiệp tập trung Có 8 cửa ạch, 10 đằm, vỉnh, 2 bán đảo và trên 200 hòn đảo lớn, nhô với nhiễu hình thù khác nhau Đặc diễm địa hình

Khánh Hoà đã tạo ra những cảnh quan phong phú và đa dạng vừa mang tính

đặc thủ của mỗi tiêu vùng, vừa mang tính đan xen và hoà nhập

Hình dạng

‘Tinh Khinh Hòa có hình dạng thon bai đầu và phình ra ở giữa, ba mặt

là ni, phía đồng giáp biển Nếu tính theo đường chim bay, chiều dài của tính theo hướng bắc nam khoảng 160km, còn theo hướng đông tây, nơi rộng nhất Xhoảng 60km, nơi hợp nhất từ 1 đến 2km ở phía bắc, còn ở phía nam từ 10 đến LSkm

Điện tích

Điện ích của tính Khánh Hòa là 5.197km2 (kế cả các đảo, quần đảo), đứng vào loại trung bình so với cả nước Vùng biển rộng gấp nhiều lần đắt liền Bờ biển đi 385km, có khoảng 200 hòn đảo lớn nhỏ ven bở và các đảo

thống kê về số thuộc mới lập ở các phủ xứ Quảng Nam do ký lục chánh dinh

"Nguyễn Đăng Đệ văng lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu tiền hành vào năm 1762 nhằm định chức lệ cho các thuộc mới, chúng ta có thể hình dung phần nào tình hình phát triển dân cư ở bai phủ Bình Khang và Diễn Ninh (huộc đình

Binh Khang (Khánh Hoả ngày nay): phủ Thăng Hoa có 15 thuộc, phủ Điện

‘Baan có 4 thuộc, phủ Quy Ninh có 13 thuộc, phủ Phố Yên có 38 thuộc, phủ Bình Khang có 20 thuộc, phủ Diễn Ninh có 14 thuộc, phủ Bình Thuận có 20 thuộc, Như vậy, có thể thấy các phủ Bình Khang, Diên Ninh, Bình Thuận đều

h Khang (Khánh Hoà ngày nay) có tắt cả 34 thuộc mới vào thời điểm đó Diễu đáng tếc là số

là những vùng đất mới cho nên có nhiễu thuộc mới Dinh

liệu thông kê nồi trên không cho biết rỡ số dân trong mỗi thuộc là bao nhiều,

chỉ biết rằng “định lệ ve chức vụ lúc báy giờ là $0 người trở lên thỉ đặt một

cai thuộc, 400 người trở xuống thì đặt một ký thuộc, 100 người trở xuống thì

“đã một tướng thần [38, 466}

Theo “Lich Triéw hién chương loi cí” của Phan Huy Chú th “luyện Quảng Phước có 6Š xã, thôn: luyện Tân Định có 1 tổng, 1 trấn (hai huyện này duộc phủ Bình Khang): huyện Phước Điễn có 27 xã, thân luyện Vĩnh _Xương cổ 17x, thôn; huyện Hoa Châu có 3 tổng, 1 trấn (ba huyện này tuộc phủ Điền Khánh tức Diễn Ninh tước đổ) [11 6.169}

Theo địa bạ Minh Mạng thì vào thời kỳ 1810 ~ 1830, trấn Bình Hoà (dinh Binh Khang cũ) có tắt cả 2 phủ, 5 huyện, 8 tổng và thuộc, 275 làng

0

diab

‘Thing kê của Bộ Hộ năm Gia Long thứ 18 (1819) cho thấy đời Gia

Long, thì số đình hộ 5.000 người, nay 8.563 người” [49, tr95]

Như vậy, qua số iệu tiên có thể thấy dân số và làng xã vùng đất Khánh Toà phát tiễn khá nhanh sau khí trở thành một bộ phận của lãnh thổ xứ Đăng

“Trong nước Dai Viet (tức Việt Nam ngày nay)

Khánh Hoà là một vùng đất giàu tiềm năng; cùng với việ tăng dân số

do quá trình sinh, việc tăng dân số cơ học cũng diễn ra mạnh mẽ do trong

“rên địa bản tỉnh có 32 dân tộc, đông nhất à dân tộc Kinh có 983.590

người, chiếm 95,36% Các dân tộc thiểu số như dân tộc Rag Lai có 35.069

người, chiếm 3,4%, dân tộc Hoa có 3731 người, chiếm 036%, dân tộc Cơ

Ho có 3 506 người, chiếm 0,32%; dân tộc Ê Để có 2563 người, chiếm 0,25%, dân tộc Tây chiếm 0,12%; dân tộc khác chiếm 0,15%

Khanh Hoa 14 mét tinh ở vùng duyên bải cực Nam Trung Bộ, nằm trong khu vục khí hậu nhiệt đối giố mùa, song khí bậu Khánh Hòa cổ những snết độc đáo riêng biệt So với các tỉnh, thành phía Bắc từ Đèo Cả trở ra và phía Nam tir Ghnh Da Bac trở vào, khí hậu ở Khánh Hòa tương đổi ôn hòa hơn do mang ính chất của khí hậu đại dương; thường chỉ có 2 mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô,

Mùa mưa ngắn, từ khoảng giữa thing 9 dén giữa tháng 12 dương lịch, tập trung vào hai thing 10 và thng 11, lượng mưa thường chiếm trên 50% lượng mưa tong năm, nhiệt độ thay đổi từ 20-27 °C (ở Nha Trang) và 20-

6 °C (ở Cam Ranh), Những thắng còn lại là mùa kh, trung bình hàng năm có tối 2.600 giờ nắng Nhiệt độ trung bình hàng năm của Khánh Hồa cao khoảng 36,7 °C; riêng trên nh núi Hòn Bà (cách Nha Trang 30 km đường chỉm bay)

có khi hậu như Đà Lạt và Sa Pa Độ ẩm tương đổi cao khoảng 80,5%

Mùa khô từ khoảng tháng 1 đến tháng 8, tời it thay đổi dẫn Những tháng đầu mùa, trời mát, nhiệt độ từ 17-25 °C, nhưng từ tháng 5 đến thắng $ trời nóng nục, nhiệt độ có thể lên tới 34 °C ( Nha Trang) và 37:38 °C (ở Cam Ranh) Khánh Hòa là vùng t gió bão, th số bảo đổ bộ vào Khánh Hòa thấp chỉ

đăm qua thôn Xuân Mĩ, một nguồn từ trong động Man, chảy về phía đông nam 28 dặm đến xã Xuân Mĩ thì hợp nhau, rồi chảy về phía

đồng 21 dạm lâm sông Phú Lộc một nguồn từ Thách Bích chấy về phía đông bắc 27 dăm, ồi vào sông Phú Lộc, qua phía bc tính thành, lại chảy về phía đông 12 dặm, qua xã Phú Xuân, rồi chia thành ba nhánh: một nhánh chấy về pha bắc chừng 12 dặm; một

nhánh chảy về phía đông nam hơn 10 dặm, dều dỗ ra cửa lớn Củ

Huân, một nhánh từ thôn Hội An chảy chuyển sang phía nam 19

dăm đô vào cửa bé Củ Huân, tục gọi sông Ngư Trường” [49, tr 103]

LILL3 He sinh thái tự nhiền

Khánh Hoà được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu thuận lợi, địa hình đa dạng; với nhiều đằm, vịnh, và các đảo tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các hệ sinh thái khác nhau như: Rạn san hô, thâm cô biển, rừng ngập

"mặn, cửa sông, đầm, vịnh Đây là những hệ sinh thái đặc trưng của vùng biển

nhiệt đồi, có tính da dạng sinh học Có thể nổi, ít số vùng biển nào trong cả

"nước cùng tồn tại đầy đủ các hệ sinh thái nồi trên và những mỗi liên kết giữa chúng như ở Khánh Hoà, Rừng ngập mặn, thảm cô biển đang thực hiện các

chức năng và vai trò sinh thai quan trong et vùng ven bờ như làm én din

tng đáy, chống xói lở bờ, cung cắp nơi trú ân, nơi sinh đẻ, tạo nguồn thức ăn

và là nơi ươm nuôi u trùng con non các loài hải sn có giá tị Nguồn lợi thuỷ sản khai thác trong rừng ngập mặn, thâm cổ biển duy t sinh kế và đồi sống

bộ phận lớn cộng đồng dân cư trong khu tực phi b của chúng

1.1.3 Điều kiện văn hóa - xã hội

11.31 Khái quất lịch sử hình thành và phát tiên của ính Khánh Hòa

Khánh Hòa là vùng đất có bé dày lịch sử, văn hóa, nơi đây đã từng tồn tai một nên văn hóa Xóm Côn, có niễn đại trước cả văn mình Sa Huỳnh.

“Theo sách “Đại Nam nhất thống chỉ” có ghỉ

"Xưa là nước ngoài cối (khiếu ngoại) của Nhật Nam Hậu hán thư chép các Man Dĩ ở cõi NỈ

Nam đều xưng

Lê Quý Đôn dẫn Tổng Bạch

(tie gid sich Van uyễn anh hoa) nối: Mã Viên nhà Hán đánh Giao Chi, đi về phía đông hơn 400 dặm, đến Lâm Áp, lạ đ về

phía Nam hơn 200 dặm, đến nước Tây Đồ Di Lại nói Tây Đồ

sau bị Chiêm Thành gồm chiếm, sau là đắt Chiêm Thành Nước

ta đời Lê, năm Hồng Đức thứ 1 (1470) Thánh Tông thân đi đánh Chiêm Thành, phá thành Cha Ban, bắt được chúa Chiêm, tưởng nước ấy là Bộ Trì Trì chạy đến Phan Lung, chiếm cứ đắt này xưng là Chiêm Thành, giữ được một phần năm đất đa cũ, nhà Lê phong cho để triều cổng |50, tr 7-88]

Khiếu ngoại quốc” sách Vân đãi loại ngữ c

Lời chủ của Nguyễn Thư Hiền trong sich “Dur dia chi” cia Nguyễn

“rải nói: Lê Thánh Tông đánh Chiêm Thành, mỡ dắt đến núi Thạch Bị, đắt bổn phủ trở vào Nam là địa giới Chiêm Thành Theo Minh Sử thì vua Chiêm

“Thành có sở nói rằng: Từ xưa th địa nước ấy có 27 xứ, 4 phủ, 7 châu, 22

"huyền, nay chỉ còn Š xứ từ Bang Đô Lang đến Chân Lạp mà thôi Bang Đô Lang, Phan Dịnh, Phan Lung ngờ là đắt Phan Rang Năm xứ ngờ là đắt các xứ Phan Ri, Phan Thiết, Phan Rang, Phổ Hài, Phổ Châm,

“Thông qua các nguồn sử liệu, đến nay người ta hoàn toàn có cơ sở để khẳng định rằng Khinh Hỏa (ngày nay) là một trong những trung lâm xứ Panduranga, sau đó Kauthara với tính chất là một cảng thi quan trọng có quan

hê giao thương quốc tế khá rõ nét đồng thời là địa bản hình chính cư trú chủ

Xu của bộ tộc Cau, nơi phát tích Bà Mẹ Xứ Sở (Bộ Inư Nagar) của dân tộc

“Chăm Từ Kauthara trở thành Phủ Thái Khang (1653)

[Nam 1653, ấy cớ vua Chiêm Thành là Bà Tắm quấy nhiễu dân Viết ở

"Phú Yên, Chúa Nguyễn Phúc Tân bên sai quan cai cơ Hùng Lộc dem 3000

“quân sang đánh chiếm được vùng đất Phan Rang tr ra đến Phú Yên đặt dnh Thái Khang gồm bai phủ là phủ Thái Khang và phủ Diên Ninh Sách “Đại Nam nhất hồng chỉ” có viết

Năm 1653 vua Chăm là Bà Tấm sai quân quấy nhiễu biên cảnh,

chúa Nguyễn Phúc Tân sỉ cai eơ Hùng Lộc chống giữ, nhân đêm tôi vượt núi Thạch BỊ, tiền n tận sông Phan Lang (Rang)

'Vua Chăm sai con mang (hư hàng và xin dâng dất cho chúa từ

phía Đông sông Phan Rang trở ra đến Phú Yên Chúa Nguyễn chấp thuận, đặt định Thái Khang chia lam bai phủ Thái Khang và Điễn Ninh gồm S huyện là Phước Diễn, Hoa Châu, Vinh Xương đhuộc phủ Diễn Ninh) ở phía Nam; huyện Tân Định, Quảng

Phước (thuộc phủ Thái Khang), giao cho Hùng Lộc tran tha [50]

Như vậy, với việc đặt dinh Thái Khang và phân chia các dơn vị hành

chính, chúa Nguyễn đã đưa vũng đắt Khánh Hoà ngày nay hội nhập vào lãnh thổ Đại Việt, và cũng là “cột mốc đnh đấu việc thế lập chủ quyằn của người Vi

trên vùng đất này ” [I6, tr 69] Sự kiện lịch sử này được coi là mốc thời gian mở

đầu cho sự hình thành địa phận hành chính tính Khánh Hoà ngày nay

“Tên tỉnh Khánh Hỏa được xác lập dưới tiểu vua Minh Mạng Năm

1831 (nim Minh Mạng thứ 12), Vua Minh Mạng thành lập tính Khánh Hòa trên cơ sở trấn Bình Hòa (định Thái khang cũ), gồm 2 phủ, 4 huyện là Phủ Diễn Khánh gồm 2 huyện: Phước Điễn, Vĩnh Xương; Phủ Ninh Hỏa gồm 2 huyền: Quảng Phước và Tân Đính, Trái qua triều Nguyễn, thời thuộc Pháp,

tính ly đồng tại thành Diễn Khánh Đến đầu năm 1945 chuyển về đông ta thi

8 Nha Trang (nay là thành phố Nha Trang) cho đến nay

Từ đó có thể kết luận vùng đất Khánh Hoà được hình thành và phát iển qua 4 gi đoạn là một trong những cội nguồn của văn hoá Sa Huỳnh; là

vùng đất Kauthara thuộc vương quốc Chăm pa, Dinh Thái Khang thời nhà

"Nguyễn và tỉnh Khánh Hoà ngày nay

Trải qua bao nhiều thoi đại với bao đồi thay, ngày nay Khánh Hoà vẫn giữ vai trở là một tính với vị thế quan trọng ở khu vực Nam Trung Bộ, là vùng đất "hình tế trọng yến ở mội phương” như các sử gia nước nhà đã khẳng định

1.1.3.2 Những đặc trưng nỗi bật về văn hóa của cư dân trên mảnh

đắt Khánh Hồa

Din ow

“Cách đây 5100 năm, Khánh Hòa đã có cự dân sinh sống Bằng chứng về

sự cư trú lâu đời của những cư dân này là dựa vào các di chỉ khảo cô được phát

iện gần đây ở các địa phương tong tỉnh như: Dic Goo (hi tắn Tô Hạp, huyện Khánh Son), Xóm Côn (phường Cam Linh, TP Cam Ranh), xã Diễn Sơn (huyện Điện Khính), đảo Hòn Tre (TP Nha Trang) và một số nơi khác đã tìm thấy dẫu ốtnhững cự dân đầu iên sống cách đây khoảng t4 500 n 5 00 năm,

“Theo đồng lịch sử, cư dân ở vùng đất Khánh Hỏa được hình thành qua nhiễu giải đoạn khác nhau và trong một bối cảnh lịch sử đặc biệt Năm 1613, trước khỉ chổ, chúa Nguyễn Hoàng có dặn con tri là chúa Nguyễn Phúc Nguyễn ng

Đất Thuận Quảng phía Bắc có núi Hoành Sơn và sông Linh

Giang, phía Nam có núi Hai Van và núi Thạch Bí vũng bn, núi sẵn vàng sắt, biển sẵn có cả muỗi, thật là đắt dụng võ của người

anh hing, nếu biết day dân luyện binh để chống chọi với nhà

Trịnh thì đủ xây dựng co nghiệp muôn đời, còn nếu thể luc không ổn dịnh thì cổ giữ vũng đất dai chờ cơ hội chứ đừng bỏ quên lời dân của ta [14]

Kiến, Quảng Dông, Hải Nam, Triều Châu đã heo đường biển đi về phương Nam tim đắt sống Thể là mộtlần nữa người dân bản địa Khánh Hòa lại dang

à sự cộng sinh, cộng cự lần này lại làm nảy sinh thêm những nết riêng

mới vàtạo nên những tính chất đa dân tộ cho vùng đất Khánh Hồa

“Theo sổ liệu của Tổng cục Thắng kẻ, đến nay có khoảng 32 dân tộc dang sinh sống trên địa bản tính Khánh Hòa, tong đô dân tộc Kinh có 1.095.981 người sống phân bổ đều khắp huyện, tị, thành phổ, nhưng tập trung nhiễu nhất vẫn là các vàng đồng bằng, thành phổ, thị xã, th trần, Dân 16€ thiểu số lớn nhất là người Ragla với 45.915 người sống tập trung chủ yếu

- bai huyền Khánh Sơn, Khánh Vĩnh và một vài xã miễn nú các huyện Diên Khánh, Cam Lâm và thành phổ Cam Ranh trong các bản làng (paly) Tại các khu vực giáp ranh với Lâm Đồng và Đấk Läk có khoảng 4778 người Cơ-ho

và 3.396 người Ê-đẽ sinh sống Dân tộc Hoa có khoảng 3.034 người tập trung chủ yếu ở thành phố Nha Trang (khoảng 2000 người, tị xã Ninh Hòa và các

xã phía Đông huyện Diên Khánh Một nhóm thiểu số chính khác là người Tay

(1.704) va người Nùng (1.058) di cu tir các tỉnh phía Bắc vio trong cuộc dĩ cư

1954 và trong các năm gẵn đây inh sống chủ yếu ở huyện Khánh Vĩnh

`Ngoài các nhóm chính trên còn có các nhóm dân tộc thiểu sổ với số dân rất như Mường, Thái, Chăm, Khmer, Thổ Người Cham là cư din bản địa ở

Khánh Hòa Tuy nhiên, do những điều kiện lịch sử, từ giữa thế kỷ XVII về:

sau này, người Chăm ở Khánh Hòa lẫn lượt dĩ chuyên vào các tỉnh phía Nam

`Vì vậy mà ngày nay, người Chăm ở Khánh Hòa chỉ còn khoảng 290 người

“Trên địa bàn thành phổ Nha Trang cũng có một vải nhóm người nước ngoài

sinh sống và làm việc thường xuyên trong những năm gin đây, một số ít trong

số họ hiện đã định cư lâu dài và nhập quốc tịch Việt Nam,

[Nhu vậy, cổ thể ấy rằng ở vùng đất này đã

hoá lớn như Chăm ~ Vigt - Hoa và các tộc người khác như Raghai, Êđê Ở đây có sự dan xen, tiếp biến lẫn nhau một cách tự nguyện, hoà bình, bình đăng, không có sự kỳ thị, bi xích lẫn nhau, Đây là một đặc điểm lớn trong

lịch sử bình thành của vùng đắt Khánh Hoà, vừa cố những nét riêng mang tính địa phương do những đặc diễm lịch sử cụ thể quy định, vừa mang truyền thắng lớn của cả dân tộc Việt Nam

“Tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục, tập quần

‘VE t6n giáo hiện tại tỉnh Khánh Hoà có: Dạo Pt

Đạo Kiô, Dạo Cao Đài Phong tục tập quán thờ cúng ông bà tổ tiên của người dân luôn được tôn trọng

“Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, toàn tỉnh Khánh Hòa vào thời điểm của cuộc tổng diều tra dân số năm 2009, Khánh Hòa có 293.586 người

tự khẳng định mình có tôn giáo tín ngưỡng, nhiều nhất là Phật giáo 170.980

"người; tiếp dén la Công giáo 101.616 người, Tỉn Lành 13.726, Cao Đài 6.819;

và các tôn giáo khác, Phật giáo tập trung nhiều nhất ở Nha Trang (50.4%),

“Công giáo, Cao Đài tập trung ở Cam Ranh, Tìn Lành tập trung ở Khánh Vĩnh

"Đủ theo tôn giáo nào người Khánh Hòa đều có chung quan niệm "vạn vật

"hữu linh” và đặt lòng tin sâu sắc vảo sự độ tr, phủ hộ của các đắng siêu nhiên Ngoài ra, người dân Khánh Hòa còn có những tin ngường dân gian được thể

"hiện qua các tập tục thờ Bà Thiên Y Thánh Mẫu, tục thờ Ông Nam Hải, tục thờ

‘Ong Quan Thánh Những tập tục Ấy là kết quá độc đáo của quá tình cộng sinh, công cự giữa các dân tộc Việt - Chim Hoa trén mảnh đất này

“Cũng với những đặc điểm của thiên nhiên và lịch sử, ba tập tục thờ cũng dân gian đó đã tạo nên bản sắc văn hóa cho vùng đất Khánh Ha Ba tập

tục ấy giao thoa, đầu kết và hòa quyện nhau tạo nên đời sống tâm linh mang

hhinh chop nón mà đáy là tục thờ Bà Thiên Y Thánh Mẫu và dinh là sự hội tụ

của tục thờ Mẫu của bai dân tộc Việt ~ Chăm được phủ thêm mẫu sắc của

Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo đê phù hợp với câu trúc đa nguyên trong tín

ngường người Việt ở Khánh Hỏa

Đơ Inw Nagar ki vi thần lớn mà lại là phúc thần đối với người dân Khanh Hồ Hầu như mọi làng đều cĩ miễu riêng thờ Bà cạnh hoặc trong đình

à xuân thu nhị kỳ vào thắng Ba, thing Tim, các làng đều làm lễ cúng Bà

"Người Việt vừa địch vừa phiên âm tên Nữ thẫn Vang Pơ Inw Nagar (Yang la

thin, PO là ngài, Inư là mẹ và Nagar là xứ sở) thành Thiên Y A Na thánh mẫu

và Bà luơn được cọ là thượng đẳng thẫn Quả khơng một vịthẫn thánh nào cĩ

được vị tí như nữ thần Đơ In Nagar rong văn học dân gian cũng như trong đời sống ín ngưỡng của người dân Khánh Hồ Như vậy cĩ thể ni, Thiên Y

A Nà Thánh Mẫu đã được Việt hố từ âu đờ

ữ thần, Mẹ xứ sở của vùng đất Khánh Hồ và được người dân nơi đây thờ phụng một cách thành kính Tín ngưỡng Thiên Y A Na Thánh Mẫu đi dâm vào đời sống văn hố truyền thơng của người Khánh Hồ Hình tượng của Bà, việc thờ phụng Bà đã kết tính vào văn học, văn nghệ dân gian, vào đồi sống tín ngưỡng tâm linh cũa người dân một cách sẫu sắc và rộng rãi Bởi vậy cũng cĩ thể ni rằng tín ngưỡng Thiên Y A_Na Thánh Mẫu là một trong những nét đặc trưng trong đời sống văn hố cũa người Khinh Hồ

Phong tục thuần hậu, tập quán quê mùa Kê sĩ chất phác mà tằm, tĩnh, nhân dân kiệm mà lãnh, quần áo dùng vãi trắng, ít thích lồ loạL Lễ tổ tiên hoặc kỳ phúc hay bảy hất xướng: cũng cĩ lim

chay, nhưng phần nhiều đơn giản khơng chuộng xa hoa Các việc

đám cưới đám ma hay giúp đờ lẫn nhau” (49, tr 92-93]

Đó

các phong tục, tập quán, tín ngưỡng vả văn hoá của họ qua việc dựng chủa

thờ Phật Quan Âm Nam Hai hay Thiên Hâu Thánh mẫu (thường gọi là Chùa Bà), thờ Quan Công (hường gọi là Chủa Ông) theo truyền thẳng văn ho tộc

với những người Hoa khi đến đây sinh sống vẫn bảo lưu và duy tr

người mà đến nay vẫn còn hiện diện

Đối với người dân Khánh Hồ

ình với bóng, ngư trị trong cuộc sống, ừ lúc sinh ra cho đến kh từ gi côi đời Hiện nay, ó nhiều loại hình tín ngường khác nhau ở Khánh Hòa, ty nhiên, qua quả trình tiếp in và hội nhập cña các dân tộc đã tạo nên những giá tí văn hóa đồng nhất nhưng chính tong sư đồng nhất đó đã khẳng định

tín ngưỡng dân gian lúc nào cũng như

lc ính tâm lĩnh riêng của mỗi dân tộ, mỗi nên văn hóa

‘Tin ngường dân gian là một trong những thành phần tạo nên bản sắc

‘vin ha cia ede dân tộc ở Khánh Hòa Những lễ nghỉ, phong tục, tâm linh, tín

"ngường ảnh hưởng mật thiết đến đời sống hàng ngày của cộng đồng cư dân,

"ồ phân ánh niễm tin của con người vào một hiện tượng, sự vật Ấy có tác động trở lạ đổi với cuộc sống của mỗi người và công đẳng Bằng lòng tin tín

"ngường, con người luôn hướng đến cái thiện, thể hiện lòng biết ơn, tôn kính

ng thời đ sao chủ nghĩa nhân đạo làm phong phú thêm đời sống tin thin cia minh

"ngường dân gian đã góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tôc, là thành tổ kết dính với truyền thắng văn hỏa của cộng đồng cư dân lại với nhau, góp phần

la con cháu đối với

ng bà tổ tiên, vị thành hoàng, tổ nghiệp

lâm cho nền văn hóa đân tộc thêm phong phú, đa dạng,

1.1.3 Khái quát đặc điễm kinh tễ Khánh Hòa

Khánh Hoà ngày nay, một vũng đắt có địa hình đa dạng, điều kiện tự nhiên phong phú thuận lợi cho phát triển công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và thương mại dich vy

“Theo những thư tịch cổ, khoảng th kỷ II đến giữa thể ký XVII sau

lắt Khánh Hoà Người dân nơi đây vốn rất giỏi nghề khai thác nguồn lợi biển, buôn bán bằng đường biển Từ sau 1653, khi vùng đất này trở thành một bộ phân của Tổ

“Công nguyên, vùng lôm nay thuộc xứ Kauthara thủa trước

quốc Việt Nam thống nhất hôm nay, người Việt đã vào sinh sống cộng cự cùng người Chăm, nghề khai thác nguồn lợi biển, buôn bán bằng đường biển vẫn được duy t phát iển Thời gian đầu, những trung tâm cư trú của

"người Việt cũng vẫn là những làng cỗ ven sông, ven biển như khu vực Tứ thôn Dại Diễn, Thanh Minh, Trường Lạc (Diên Khánh) Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát tiển cho đến nay, ở Khánh Hoà thực sự có một nền xăn hoá biển truyền thẳng của người Việt mà dẫu ấn của nó luôn n đậm trong

đời sống kinh tế và tính thần của nhân dân rất dễ nhận biết Hiện nay, với sự

phất tiến mạnh mẽ của khoa học — kỹ thuật, nhiễu phương tiện, công nghệ tiên tiến, hiện đại được đưa vào sử dụng khai thác nguồn lợi biển, tuy vây nhiều làng chải vẫn duy tỉ các tấp quán dánh bắt, khai thác biển gần với phương thức truyền thống (ngoại rừ phương thức đánh bắt xã bờ mới được lên khai gẵn đấy) Bên cạnh đó, ở các khu vực đọc đuyên hải sòn phát ign nghề muỗi

Khánh Hoà từ xưa đã được mệnh danh là “xứ ẩm, biển yến” với nghề khai thác âm thổ sản quý (ũm trằm hương) và là một trong số Lđịa phương ở Việt Nam có nghề khai thác yến sào thông qua đó đã có một “tăn hod yén

ảo ” mà không phải noi nao trên đất nước ta cũng có Những thổ sản quý này

đã được nhắc đến trong sich “Đại Nam nhát thắng chí” như sau:

Kỹ nam: in ở Sơn Man, Dân xã An Thành huyện Tần Định, hằng năm đi kiếm để nạp, nắm nào không có kỳ nam phải nộp thay bằng ầm hương, Xét sich Phi biên tp lục của Lê Quý Đôn: kỳ nam sản xuất ự đầu nú các xã thuộc bai phủ Bình Khang và Diễn

Khánh là hạng tốt nhất, sản xuất ự Phú Yên và Quy Nhơn là thứ nhì Hương ấy là do lõi cây gió kết thành Gi6 có 3 loi: gió lưỡi trấu thì thành khổ trầm, gió niệt thì thành trằm hương, gió bằu thì thành kỳ nam Người ta thấy cây giả lá vàng mà nhỏ, thân cây nỗi nhiều u bướu tì biết ngay là có hương, chặt bổ để lấy, Hồi đầu bản triều đất đội An Sơn, hằng năm vào tháng 2thỉ đi kiểm, thẳng

6 ưở về, được nhiều t không nhất định”;

6 hai phan Cù Huân, có thuế" 49, tr 121]

"Nhiều công tình nghiên cứu đãcho thấy kinh tế - xã hội ở Khánh Hoà tir nim 1683 khí dinh Thái Khang được thành lập và công cuộc khai hoang lip lang của người Việt bắt đầu, cùng với quả ình khai thác trước đó của

lấn sào: sân ở các dâo

"ngành sẵn xuất chính Kết quả của quá trình lao động cần cù khó nhọc của

‘hang van néng dan Việt được thể hiện trong thống kê của Quốc sử quán triểu

Nguyễn: “Năm 1764 tổng số ruông dắt từ Quảng Nam đến Gia Định là 27

‘an dm, trong đó Bình Khang: 6.148 mẫu 0 sào 8 thước 5 tic” [50] Trong bing tinh định, điễn, thuế khoá mà chúa Nguyễn Phước Thuần sỉ làm năm

1769 có ghi lại rằng: “Xứ Quảng Nam gồm cả Gia Định có 9 phủ, 25 huyện, Ï

năm là 6.108.524

châu, mưộng thực tương hơn 270000 mẫu và lúa thud

thăng không kễ gạo và tiên” [I9]

Việc khai khẩn đất dài cảng về sau cảng tiến ign mạnh vì vậy đn những

‘nim 30 cia thé ky XIX, diện tích đất anh tác của tỉnh Khánh Hoà dã là 9.549

xu, rong đó diện tích đẫt canh tác của phũ Bình Hoà gồm ha huyện Quảng

"Phước, Tân Định là 4010 mẫu và diện ích đất canh ác của phủ Diễn Khinh sồm ba huyện Phước Điễn, Vĩnh Xương, Hoa Châu là 5539 mẫn

‘Vé thương mại địch vụ: Với lợi thể về vị tí địa lý, thuận lợi về giao thông đường thuỷ, đường bộ vùng đất Khánh Hoà trong hơn mt thể kỹ rười

đồng tại Hồn Khi (Ninh Hoà) một thời gian rồi cũng phải rất về Gia Định

ịnh Khang hoàn toàn do quản Tây Sơn quản lý và tong khoảng thời gian này nhiều thành Iuỹ, đồn tại đã được quân Tây Sơn xây dựng trên đắt Khánh Hoà ngây nay, như tại các điểm đồi Trại Thuỷ, khu Thuỷ Xướng (Nha Trang), Du Lâm (Ba Ngòi), pháo đài Ninh Hải, đồn Hòn Khối (Ninh Hoà), Tam Độc, Sơn

‘Tap (Van Ninh) như tải liệu cũ còn ghỉ

"Như vậy, trong vòng gin 20 năm (từ năm 1775 đến 1792), ving đất

Sau khi Quang Trung Nguyễn Huệ mắt (1792), phong trảo Tây Sơn

ngày một suy yếu, Nguyễn Ảnh ở Gia Định đã gắp rút phản công Năm 1703,

Nguyễn Ánh cùng Võ Tánh và Nguyễn Văn Trương đem quân tiến đánh Diên

Khánh Trong sách “Việt Nam sứ lược ” có ghỉ: “ Đến tháng $ năm Quj'

“Siu (1793), chiến thyằn của Nguyễn Vương vào cửa bẻ Nha Trang rồi lên inh ldy phi Dién Khánh và phủ Bình Khang " [39 tr431]

Sau khi đấy lùi nghĩa quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh quyết định xây dựng

ign Khánh thành căn cứ vững chắc để duy trì vùng kiểm soát của mình Đây

là một địa bàn chiến lược quan trọng nằm dựa vào dây Trường Sơn và hai nhánh núi như hình cảnh cung vòng ra sắt biển như một vành dai phòng ngự

tự xa, Ngoài đường thiên lý Bắc - Nam bảo đảm vận chuyển trên bộ, ông Cái [Nha Trang xu6i bến Trường Cá và cách cửa biển chủng 10km rắt thuận lợi cho vân tải đường thủy,

“rên cơ sở của thắng lợi trên, Nguyễn Ảnh đưa quân tẫn công ra Quy Nhơn nhưng bị quân Tây Sơn đánh cho đại bại Sách "Việt Nam sử lược “dhếp: “Nguyễn Vương thấy viện banh đã đn, liệu th chẳng Không nỗi rất

quân về Diên Khánh rồi jia Binh, dé lai Nguyễn [ăn Thành ở lại giữ Diễn

Khánh, Đến táng II, Nguyễn Vương lại sai Đông cụng Cảnh và ông Bá Đa

ác, Phạm ấn Nhân, Tổng Phúc Khêragiữthành Điện Khánh "|39, tr433]

“Tuy nhiền, thành Diễn Khánh không phải được xây ngay từ thẳng Š

ức là tời điểm Nguyễn Ảnh bị thua ở Quy Nhơn phải rút về Diễn Khánh Một số nguồn tự liệu cho biết, thành Diễn Khánh do Hoàng tử Cảnh tực tiếp trồng coi việc xây dựng Theo “iệ sử xứ Đảng Trong” tì: “Nhân lực để tip thành gồm 3.000 quân Bình Thuận, 100 dân Thuận Thành và trong một

‘thing thi xong” [28, S41] Dua vào những ghỉ chép ở trên, chúng ta có eơ

sở để cho rằng, thành Diễn Khánh được xây dựng từ tháng 11 (lúc Hoàng tử Cảnh được cữ ra) đến thing 12 năm 1793 Đây là toà thành theo kiểu

`Vauband, có sự giúp sức của một viên sỹ quan trẻ người Pháp tên là Oliier

de Puymandl Trước đồ viên sỹ quan này đã giúp Nguyễn Ảnh xây thành Gia Đỉnh (1790) theo kiểu Vauband néi trên

1.33 Qui môthành cỗ Điễn Khánh rong lịch sử qua các nguằn tr in

Là một trong những vị tí trọng yếu trên nhiều phương diện chính tr,

cquân sự, văn hóa — xã hội của các phủ Thái Khang và Diên Ninh xưa, tỉnh Khánh Hòa ngày nay nên thành cổ Diễn Khánh đã được nhắc tối rong nhiều công trình nghiên cứu Sich “Dai Nam nhất thẳng chí” của Quốc sử quản

trước là thủ sở Nha Trang, năm Quý Sửu (1793) quân nhà vua

tiến đánh Quy Nhơn, lúc trở về, xa giá dừng ở Diên Khánh, xem xét th đắt sau nhân bảo cũ Hoa Bông đắp thành bằng đắc thành

mỡ 6 cửa, đều có nhà lầu, 4 gúc thành có núi đắ, ngoài thành

đảo hào, ngoài hảo có trại các cửa đều có cau treo để qua hảo,

ng bao bọc, thật là nơi thiên iễm, nay bỏ bớt 2 cửa Pháo đãi và núi đất vẫn còn, phía Bắc thành đựa lưng vào sông Cải, thường bị nước lũ xối vào, nên năm Minh Mệnh thứ 4 đp đề chắn ngang sông, đào cử để dẫn nước về phía bắc 49, tr93] Sich “Phương Đình dư địa chí” gỉ: "Năm Quý Sửu vua THể Tổ Cao

Hoàng dé lắy lại đắt ấy vẫn gọi là Bình Khang doanh (đặt chức thí lưu, cai

bạ, ký lục) lại đắp thành Diên Khánh ở thú sở Nha Trang, mút sông thật là

thiên hiển, tục gọi là Nha Trang think” {32}

Tụ liệu lịch sử khác côn ghi lai thành Diên Khánh do Hoàng tử Cảnh

“Thuận, 100 dẫn Thuận Thành và trong hơn một tháng thì xong, Thành Diên Khánh là nơi tích trữ lương tiễn ở Gia Định, Binh Thuận chở ra để dùng cho quân đội bắc phạt nên nhiề lần bị quân Tây Sơn vào đánh

vẹn Hiện nay còn bốn công thành: công Đông, công Tây, công Nam (công

"in, công Bắc (cổng Hậu) và một số đoạn tường đắt và hảo ai bên gằn mỗi sống, côn lại bầu hết tường đất và bào đã bị san bằng Mặc dù vây, thành cổ Điền Khánh vẫn Hà một di ích còn giữ được dáng về bạn đầu của nó,

Trải qua thời gian với biết bao thăng trầm của lịch sử dân tộc, đến nay các công trình kiến trúc xây dựng ban

trong thành cỗ hầu như không còn

Trên nÊn của các công tình kiến trúc xua biện nay là trụ sở các cơ quan

"huyện Diên Khánh và các công trình phục vụ đời sống cộng đồng dân cư nơi

y như

Hành cũng (nay là khu vục trường Phan Chu Trình)

Dinh Tuan va (nay a khu vực Huyện Đội và Trung đoàn 974)

Dinh An sit (nay la Khu vwe UBND huyện Diễn Khánh)

Dinh Lãnh bình (nay là khu vục huyện ủy Diễn Khánh)

Đính Kiểm học (nay là khu vực trường mằm non Hoa Phượng) Nhà kho (nay là khu vực công viên trước UBND huyện Diễn Khánh)

“Trường Tiểu học

— Vi (nay là khu vực trường Tiêu hoe thi tran)

"Nhà lao (nay là khu vực Công an huyện Diễn Khánh)

‘Miu Thin Phi nơi thờ bà Thánh mẫu Thiên Y A Na nay chỉ còn

ó ghỉ: "Thánh Phi Mi

(1931) bằng chữ Hán biện nm trong Khu vue trung đoàn 974

Miễu Ba Cô được Quách Tắn kể trong “Xứ Trầm Hương” thì ngày nay

"ngôi miễu đồ cũng không còn tồn ti Theo kết quả khảo sát, ngôi mi chỉ còn một gố tường đã bị cây mọc bao phủ ở phía su khu vực Trung đoàn 974, Hơn nữa, trong bổn cổng thành côn lại đến nay, ngoại trừ cổng Hậu

iép giáp với một trường mẫu giáo đã được dựng hảng rảo thép gai ngăn cách;

ba cổng còn lạ do nằm trên trục huyện lô nỗi thành phố Nha Trang và trung tâm huyện Diễn Khánh vớ các phường xã trong huyện Diễn Khính và huyện

Khánh Vinh (một huyện nằm phía Tây của tính Khánh Hoà, tếp giáp với Đà Lạt ~ một thành phổ du lịch nỗi tiếng ) nên hàng ngày số lượng người đ qua đây r đông

"Tiểu kết

Lịch sử dân tộc Việt Nam suốt my ngàn năm là lịch sử dựng nước đi đôi với giữ nước, bởi vậy lịch sử Khoa học quản sự chiếm vĩ tí cục kỳ quan trọng trong ịh sử dân tộc, Trinh độ kỹ thuảt quân sự các thời, tư tưởng chiến

lược, chiến thuật của ông cha ta rong chiến trình giữ nước một phần được phan ánh trong các công trình kiến trúc quân sơ Vì vây, thành lu là một bộ phận quan trọng trong n kiến trúc của một dân tộc, và một trong những đình sao về trình độ khoa học = kỹ thuật mỗi thời thường trước hết được ứng dụng

ào lĩnh vực quân sự Những dĩ tích thành cổ ở Việt Nam đến nay côn lạ không nhiều Chúng ta hiện côn một dẫu tích thành Cổ Loa bằng đất (từ thời

“Âu Lạc, gẵn với sư ích nỏ thin Kim Quy), một Tây Đô được xây bằng đá ở Thanh Hoá, một hoàng cụng với những tường thành cổ kính xây bằng gạch ở Huế và một ngồi thành cổ còn tương đổi nguyễn vẹn ở tị trần Diễn Khánh

"huyện Diễn Khánh, tính Khánh Hoà

Khánh Hòa - vùng đất được sự ưu ấi đặc biệt của thiễn hiền ban tăng,

cỗ bề dày lịch sử, văn hóa; một vùng đất được xem là có “ nh thể tọng yên Z một plương "và thể hiện tính chất hội lưu nhiều yễ tổ địa ~ văn hoá khác nhau Từ Kaubara trở thành phủ Thai Khang (1653) sau đô là dịnh Bình Khang (1744), ếp theo là trấn Bình Hoà (1802) và tính Khánh Hoà (1832) cho đến nay đã thể hiện rõ nét quá trình hội lưu văn hoá Chăm với văn hoá

Vi, Hoa và các tộc người khác như Raglai, Èđê theo phong cách của sự

ổn rong va quan tim, tn to cho nhau, Đây là một đặc điễm lớn tong lịch

sử hình thành của vùng đất Khánh Hoà, vừa có những né iểng mang tính địa phương do những đặc điểm lịch sử cụ thể quy định, vừa mang truyền thông lớn của cả đân tộc Việt Nam,

Được Nguyễn Ảnh cho xây dựng vào năm 1793, thành cổ Diễn Khánh

là một mình chứng cho một giả đoạn biển động của lịch sử nước nhà Ngoài chức năng là toà thành quân sự, nơi đây đã từng là trung tâm hành chính chính trị của chính quyền phong kiến nhà Nguyễn đặt ai địa phương

“Thành cổ Diễn Khánh được xây dựng theo kiểu Vauband - là kiểu thành xuất hiện tong điều kiện mà quân đội đã được trang bị bằng những vũ

"Nguyễn Ảnh Nên có thể thấy, Nguyễn Ảnh là người mở đầu cho ảnh hưởng

“của Pháp vào Việt Nam, người mớ đầu cho quả tình giao lưu văn hoá Đông - Thành cổ Diễn Khính tuy xây đựng theo kiểu Vauband nhưng vẫn giữ những đặc điểm truyền thống phương Đông

Đến nay, thành cỗ Diễn Khánh vẫn là một dĩ ích còn giữ được dáng vẻ ban đầu của nó Dược xây dụng từ thể ky XVIII va tri qua bao thời gian, các công tình kiến trúc cổ bên trong Thành tuy không còn nhưng bốn cổng thành

vn cn sig sũng tổn tại mãi với thời gian và ở thành toà thành quân sự duy nhất của triều Nguyễn ở khu vực Nam Trung Bộ còn tôn tại đến ngày nay,

Chương 2 IÊU BIÊU CŨA DI TÍCH THÀNH CÔ ĐIÊN KHÁNH

“Tháng Giêng năm Ất Mão (1795), tướng Trân Quang Diệu lại mang

hơn 15.000 quân bộ và năm đạo (hủy bính tắn công thành Diễn Khánh, Võ

“ánh cho nhiễu thuyền chiến bổ ở Trường Cá chăn thủy quân Tay Son theo sông Cái tiến lên Thành Một trận thủy chiến ác liệt diễn ra ngay trên đông

sông lịch sử này Thủy quân Tây Sơn đã giành được thắng lợi vả cùng với bộ binh tiến lên vây hãm thành Diên Khánh Quân của Nguyễn Ánh rơi vào vòng

vây đành phải xin cầu viện từ Gia Định Nguyễn Ảnh cho diễu thêm quản ra

giải vây, Cũng thời gian này, mâu thuẫn nội bộ diễn ra ga

trong nhà Tây

Sơn Được tin ấy, Trần Quang Diệu rút quân về Phú Xuân (Huế), nhờ đó quân

"Nguyễn rong Thành được gi fy Tidy, Binh Khang nói chung và Diễn Khánh nói iêng lại thuộc quyền kiểm soát của chúa Nguyễn

(Cũng nói đến tận đánh trên, Tiến sỹ Nguyễn Công Bằng viết bài

“Bước đầu tìm hiểu phong trào Tây Sơn ở Khánh Hỏa” (qua một số sử liệu

triều Nguyễn) trong cuỗn “Tin Miễu giá tị lịch sử và văn lóa tmyễn thống

“Khánh Hồ 350 năm” như sa:

Hoa Bông, cộng bốn sở, quân giặc vỡ chạy, bị thương chết

rất nhiều lên chia quan git dit ấy, đắp thành đất để chống cự

mùa thu năm ấy, quân các đạo của ta đánh giáp lại Diệu vỡ vòng

vây mà chạy trốn” Lúc bấy giờ Nguyễn Ảnh mới chiếm lại được

Diên Khánh, "thu được voi, ngựa, khí giới của địch rắt nhiều, hậu thường Võ Tánh và bình sĩ đã giờ vững thành bị vây trong 9 tháng

Rõ ràng, dây là trn đánh giữa Tây Sơn và quân chúa Nguyễn có quy mô lớn nhất, thời gian kéo dải nhất và ác it nhất ừ trước đến nay ở Bình Khang Và lí do khiến Trần Quang Diệu phi đưa quân

về Quy Nhơn chính là do nội bộ Tây Sơn lúc này dưới triều vua

Cảnh Thịnh rất mâu thuẫn, dã dẫn đến cảnh công thắn giết hại lẫn nhai, Cũng từ đây, phong trào Tây Sơn ngày cảng suy yếu và đến năm 1803, Nguyễn Ảnh đã hoàn toàn chiến thắng, lập nên tiểu di

nhà Nguyễn tổn tại mãi đến năm 1945 mới hoàn toản sụp đổ [26,

1120-122}

Sau Khí Nguyễn Ảnh lập nên nhà Nguyễn vào năm 1803, đến năm

1858, thực dân Pháp c

{quan nhà Nguyễn tạo thành hai phe chủ hòa và chủ chiến Năm 1884, tại Huế thức nỗ súng xâm lược nước ta ở Đà Nẵng Vua

trêu tụ nhà Nguyễn ký Hiệp wie Pa ơ nt với thực dân Pháp xâm lược

thừa nhận và chấp nhận nền bio hộ của thực dân Pháp Nhưng với truyền thắng yêu nước và chống giác ngoại xâm, phong tro đầu tranh chống Pháp

vn liên tục diễn ra ở nhiều nơi trên cả nước, Tiêu biểu là phong trảo Cần Xương hướng ứng chiều Cần Vương do vua Hảm Nghỉ kêu gọi năm 1885

“Chiếu Cần Vương kêu gọi nhân dân và sỹ phu chống thục dân Pháp, giúp vua

Huong ứng phong trào Cần Vương do vua Hàm Nghỉ kêu gọi để chống

thực dân Pháp, phong trào Cần Vương yêu nước ở Khánh Hòa đã diễn ra sôi nỗi Các văn thân, sỹ phu và nghĩa quân suy tôn Trịnh Phong kim “Binh Tây đại tướng” và Nguyễn Trung Mưu làm “Bình Tây phó tướng” lãnh đạo

cuộc chiến đầu tai Khánh Hòa chống quân Pháp xâm lược

Cuộc kháng chiến ở tính Khánh Hòa được cha thành bai quân khu

“Quân khu Bắc do Trin Đường, Phạm Chánh chỉ huy, tổng hành dinh đặt tai núi Phổ Đà (Bỗ Đì); quân khu Nam do Trịnh Phong chỉ huy, bộ chỉ huy đồng tại thành Diễn Khánh và cũng là trung tâm đầu não của cuộc kháng chiến

Sau khi đánh chiếm kinh thành Huế, ngây 19/7/1885, thực đân Pháp

mỡ đợt cản quất kéo di đừ tháng 7/1385 đến tháng 3/1886) nhằm truy bit

‘yua Hàm Nghỉ và đánh chiếm các tỉnh còn lại ở miỄn Trung Mùa Thu năm

1885, quân Pháp tiến hành đánh chiếm Khánh Hòa Vita được tín, Trình Phong thông lĩnh nghĩa quân chủ động chặn đánh quân Pháp nhiều rận ở xóm,

“Cồn, Trường Cá, đồi Trại Thủy (Nha Trang) Quân Pháp với vũ khí tối tân

đã phá vỡ được các phòng tuyển của nghĩa quân ở Nha Trang và tin lên bao vây thành Diễn Khánh Bên trong Thành, lực lượng nghĩa quân có khoảng 2.000 người, trang bị chủ yếu bằng gươm, giáo, cũng tên lột số súng mà phẩn lớn

súng hoa mai, sing thần công ở các góc thành, có sức công phá rithan chế Với hệ thẳng phòng thủ trồng cao, bảo sâu, nghĩa quản đã chiến đấu hết súc dũng cảm, giữ được Thành trong suốt 21 ngày đêm và gây cho địch nhiều thiệt hại Nhưng thực dân Pháp

n hành cuộc bao vây kéo dài

nhiều ngày khiến cho nguồn lương thục và vũ khí chiến đầu của nghĩa quân bị can dẫn, Một số quan li trong Thành bắt dầu hoang mang, dao động và một

số trần ma khỏi Thành đầu hàng địch, khai báo cho quân Pháp bit một số vị ut trong yếu trong Thành Do đó, phía ngoài Thành quân Pháp cho đấp những

mô đắt cao làm tận địa đặt pháo bắn vio cic vi tri trọng yếu khiến cho các

“Trước tình đó, Trịnh Phong ra lệnh

Ngày 14/12/1885, phối hợp với quân Cần Vương ở Bình Định, Phú

`Yên, Bình Thuận, nghĩa quản Cần Vương Khánh Hòa đã đánh chiếm li thành Diễn Khánh mà không đỗ máu Bộ phân quan lại ở đây như: Bổ chánh, An sắt cũng một số ít quân lính đã nhanh chóng đầu hàng và giao Thình cho

"nghĩa quân với hệ thống kho tìng còn gn như nguyên vẹn

‘Nghia quan ding súng đạn lầy được của giặc cỉ

thấy tình hình khó giữ nổi nên phải phá vòng

nhiên, do trơng quan lực lượng quá chênh ch, cùng với thủ đoạn th bạo và

'cường, nhưng kéo ra Ninh Hòa Tuy

<quy quyết của kế thù đã lầm suy yếu phong rà

như Trí phủ Nnh Hỏa, Trí huyện Tân Định đã phản bội nghĩa quân, hợp tác xới giá tổ chức truy lùng những người kháng chiến khiển cho lãnh tụ nghĩa

“quân lần lượt sa vào ay giấc Trịnh Phong, Trần Đường và nhiễu trống lĩnh

bị hye din Pháp hành quyết, số còn lạ bị đưa đi đây ở Cam Ranh, Sau đó,

"Mặt khác, một số quan lại

phong trào Cần Vương ở Khánh Hỏa bị dập tắt.

Sau kh đặt ách thống tr lên đất nước ta, thực dân Pháp tiến hành khai thác thuộc địa Trước những chính sách bà khắc của chúng, phong trào đấu tranh chống sưu cao thu nặng của nhân dân ta diễn ra khắp nơi Năm 1908, ỡ Điền Khinh, công nhân lâm tuyến đường sắt từ Suối Dầu đến Phú Vinh và phụ làm đường Quốc lộ 1 phối hợp với nông dân kéo đến thành Diễn Khánh

để phân đối thuế thân nặng né và bất đi phu cực nhọc của bọn thực dân, phong kiến Cuộc đấu tranh này cùng với các cuộc dẫu tranh của nông dân

"miễn Trung gp phần buộc triều đỉnh nhà Nguyễn phải sửa đổi một số điểm trong chính sách thuế

'Để củng có nên thống trị, thực dân Pháp chú ý xây dựng nhà tủ và quân

đồi Nhà lao ở thành Diễn Khánh có từ thời nhà Nguyễn vẫn được duy tì và

"mỡ rộng để giam cằm những người yêu nước chẳng chế độ thực dân, phong kiến Trong đồ, có nhà chỉ sỹ yêu nước Trần Quý Cáp, một tong những

"người lãnh đạo phong tio Duy Tân ở Trung Kỳ Thực dân Pháp câu kết với [Nam triều ghép ông vào tối “phản nghịch, xú dân làm loạn" và giam cằm

ng ở nhà ao thành Diên Khánh trước khi hành quyết tại gò Chốt Chém, gần cầu sông Cạn (Diễn Khánh)

"Ngày 08/02/1930, Đăng Cộng sản Việt Nam được thành lập, thống nhất

ba ổ chức cộng sản trong nước, trong đó có Đông Dương Cộng sản liên đoàn

“rong diều kiện ấy, Bạn cán sự Đông Dương Công sân liên đoàn tinh Khánh Hòa được chuyển thành Bạn Tính ủy lâm thời Đăng bộ Đảng Cộng sn Việt [Nam tỉnh Khánh Hòa

“rước cách mạng Tháng Tám 1945, cũng như những địa phương khác, dời sống các ting lop nhân dân Diên Khánh gặp vô vàn khó khăn điêu đứng, luôn bị kẻđịch đe dọa và lôi kéo vào cuộc chiến tranh mà phát ít Nhật đang say 146 Chiu A — Thai Binh Dương, Khắp nơi, các phong tảo đầu tranh của

các tầng lớp nhân dân nhằm chống quân xâm lược ngày cảng nhiều, nhân dân

Đêm 18/8/1945, đội tự vệ vũ trang của phủ Diên Khánh triển khai xuấ quan tgi Am Chúa, đưới sự chỉ huy của đội trường Võ May ấn qua thành Điền Khánh chuẳn bị chiếm lĩnh các địa bản quan trọng và những vị tí xung

xu như: Chu Song Cạn, nhà Bưu điện, các công Thành Đồng thời, Đội tự

vệ đơng lên nhiễu chướng ngại vật trên đoạn đường Quốc lộ Ï từ Thành đến Nha Trang

Đứng 12 giờ 30° ngày 19/8/1945, lệnh khởi nghĩa truyền đi, các doàn khối nghĩa nhanh chống tiến qua Thành Cánh quân của tổng Trung Châu xuất phát từ Dại Điễn Nam tiền sang, cánh quân của tổng Vĩnh Phước từ định

“Trường Lạc kéo xuống Tắt cả lực lượng vũ trang đu sử dụng các vũ khí thô

sơ, đồng loạt rằm rô tiễn về thành Diễn Khánh Xuất phát ừ địa điểm thuận lợi về giao thông nên đoàn Thành và đoàn Trường Lạc có mặt kịp giờ chiếm, Tinh đường Lúc L4 giờ, Đội tự vệ vũ trang tấn công vào Thành Đoàn khởi

nghĩa phối hợp với Đội tự vệ chặn bốn cổng Thành, chiếm dinh Tuần vũ, dinh

Án sắ, Lãnh bính Lực lượng khởi nghĩa nhanh chống chiếm toàn bộ Tính đường Nam triều ở rong thành Diên Khánh

`Với tnh thin yêu nước của quần chúng nhân dân đang âo ào như vũ

"bão khiến cho bộ máy quan lại phủ Diễn Khánh vô cùng khiếp sợ Trước lợi thể đó ắt cả dịnh cơ phi Diễn Khánh ở Phú Ân Nam nhanh chồng bị nhân dân ta chiếm đồng và đúng 16 giờ chiều cùng ngày cuộc khỏi nghĩa đã thành

căng Ủy ban khôi nghĩa quyết định tổ chức củ rit inh km trong nội thành Điền Khánh để biểu dương lục lượng, gây khí thể trong quần chúng nhân dân Buổi míttỉnh kết thúc lúc 17 giờ cùng ngày, nhưng đoàn người tiếp tục điều hành qua khu phố Thành rồ tản về các làng tong không khí lc quan phẩn

“khởi và niềm tin chiến thắng

"Ngày 21/8/1945, nhân din trong Phi tập trung v thành Diên Khánh

‘Uy ban nhân dân Cách mạng lâm thời phú Diên Khánh

độn nhận lễ ra