tiểu luận môn hệ tư tưởng tư TƯỞNG CHÍNH TRỊ TRONG học THUYẾT NHO GIÁO tới VIỆC xây DỰNG NHÀ nước PHÁP QUYỀN xã hội CHỦ NGHĨA ở nước TA HIỆN NAY

1 9 HỌC VIỆN KHOA BÀI THU HOẠCH TÊN MÔN HỌC HỆ TƯ TƯỞNG TÊN BÀI THU HOẠCH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ TRONG HỌC THUYẾT NHO GIÁO TỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY Họ và t.

BÀI THU HOẠCH

TÊN MÔN HỌC: HỆ TƯ TƯỞNG

TÊN BÀI THU HOẠCH: TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ TRONG HỌC THUYẾT NHO GIÁO TỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Họ và tên:

Lớp:

Khoá:

1.1 Ảnh hưởng tư tưởng chính trị của Nho giáo tới sự hìnhthành, phát triển tư tưởng Việt Nam 21.2 Tư tưởng về Nhà Nước, quyền lực nhà nước với mối

1.3 Tư tưởng về dân và mối quan hệ giữa dân với nhà nước 61.4 Tính tất yếu phải xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội

Chương 2.

THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ TRONG HỌC THUYẾT NHO GIÁO VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

12

2.1

Những ảnh hưởng tích cực tư tưởng chính trị của Nhogiáo với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa ở Việt Nam hiện nay

12

2.2

Những ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng chính trị tronghọc thuyết Nho giáo với việc xây dựng nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

15

Chương 3.

GIẢI PHÁP PHÁT HUY NHỮNG ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ NHỮNG ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA NHO GIÁO VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

18

3.1

Giải pháp phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạnchế những ảnh hưởng tiêu cực trong tư tưởng chính trịcủa Nho giáo với việc xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

18

3.2 Bài học gắn với trách nhiệm bản thân 22

Phần I: MỞ ĐẦU

Nho giáo ra đời ở Trung Quốc cổ đại trong thời kỳ “trăm hoa đua nở”.Học thuyết này được truyền vào nước ta từ những năm đầu công nguyêntrong quá trình đô hộ của chính quyền phương Bắc Khi mới truyền vào ViệtNam, mặc dù lúc đầu sự thâm nhập và ảnh hưởng của nó có phần khó khăn,nhưng trong quá trình phát triển của lịch sử, nó đã từng bước chiếm ưu thế và

có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội vàcon người Việt Nam, Từ thời Lê, Nho giáo là hệ tư tưởng chính thống, chiphối nhiều mặt đời sống tinh thần, tư tưởng ở nước ta, trở thành công cụ đắclực để trị nước, tổ chức bộ máy chính quyền và quản lý xã hội của các triềuđại phong kiến Việt Nam Vì thế, nó không chỉ ảnh hưởng đến xã hội và conngười Việt Nam trong quá khứ mà cả trong giai đoạn hiện nay

Ngày nay, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân hướng tớimục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, đòi hỏiphải xem xét ảnh hưởng của những tư tưởng, lý thuyết chính trị xã hộitrong lịch sử, trong đó có tư tưởng chính trị của Nho giáo Bên cạnh nhữnggiá trị có ý nghĩa tiến bộ như quan niệm về xây dựng xã hội ổn định, có trật

tự, mọi người sống đạo đức, có tinh thần trách nhiệm với gia đình, cộngđồng; tư tưởng lấy dân làm gốc, chủ trương bảo đảm cho người dân có đờisống vật chất, tinh thần tương đối đầy đủ; đào tạo cán bộ công chức nhànước có phẩm chất, năng lực gắn với nhu cầu của đất nước trong nhữnggiai đoạn lịch sử cụ thể Do đó, việc nghiên cứu những tư tưởng chính trịcủa Nho giáo, xem xét ảnh hưởng, ý nghĩa và bài học đối với việc xây dựngNhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay là điều cần

thiết Từ những lý do trên tác giả chọn đề tài tiểu luận: “Tư tưởng chính trị trong học thuyết Nho giáo tới việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay” có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

Phần II: NỘI DUNG Chương 1 TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ TRONG HỌC THUYẾT CỦA NHO GIÁO VÀ TÍNH TẤT YẾU PHẢI XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

1.1 Ảnh hưởng tư tưởng chính trị của Nho giáo tới sự hình thành, phát triển tư tưởng Việt Nam

Việt nam là nước láng giềng của Trung Quốc lại nằm dưới ách 1000 nămbắc thuộc nên chịu ảnh hưởng sâu sắc những tư tưởng chính trị của trườngphái Nho giáo Nho giáo vào Việt Nam đã được Việt hóa nhằm thực hiệnnhiệm vụ bảo vệ và xây dựng đất nước đã khi thác những mặt tích cực củanho giáo để khẳng định giá trị truyền thống của dân tộc Điều đó được thểhiện như sau: Nho giáo ảnh hưởng tới nền giáo dục nước ta (tiên học lễ hậuhọc văn), Các kiến trúc đát, đền thờ, văn miếu thờ Khổng Tử cũng đều mangđậm nét tư tưởng của Nho giáo Có thể nói Nho giáo ở Việt nam được sửdụng như hệ tư tưởng chính thống Nho giáo trở thành tiêu chuẩn đánh giáphẩm chất đạo đức của con người Truyền thống quan hệ cha con và anh emđến nay trong gia đình Việt Nam vẫn giữ được tư tưởng của Nho giáo, là nétđẹp trong quan hệ văn hóa xã hội Nho giáo đòi hỏi sự gắn bó chặt chẽ giữacác thành viên trong gia đình và dòng họ Những nghi thức hằng ngày, nhữnglời răn dạy của ông cha được lưu truyền cho đến đời con cháu Tuy nhiên,Nho giáo cũng có những mặt tiêu cục là xem nhẹ dân, không phát huy sứcsáng tạo của dân Tư tưởng coi thường phụ nữ ăn sâu vào đầu óc người ViệtNam từ xưa đến nay, lấy tiêu chuẩn tứ đức làm đầu “công, dung, ngôn, hạnh”.Điều đó khiến người phụ nữ bị dồn nén trong vòng tứ đức mà không phát huyhết được năng lực của mình

Thứ nhất, những điểm tương đồng trong văn hoá đã được chú trọng phát

huy: Nét tương đồng lớn nhất là sự trọng tình người Trọng tình người vốn làtruyền thống lâu đời của nền văn hóa Việt Nam, cho nên khi tiếp nhận Nhogiáo, người Việt Nam tâm đắc với chữ “Nhân” hơn cả Nhưng ở đây là lòngthương người “Tấm lòng đã thấu trời xanh Bán mình là hiếu, cứu người lànhân” (Truyện Kiều – Nguyễn Du Nét tương đồng lớn thứ hai là xu hướng ưa

ổn định: Truyền thống văn hóa nông nghiệp luôn chỉ muốn có cuộc sống ổnđịnh Mục đích của Nho giáo nguyên thủy là tạo ra một xã hội ổn định Ở ViệtNam, nhu cầu duy trì ổn định không chỉ có ở dân mà ở cả Triều đình, khôngchỉ ở đối nội mà ở cả đối ngoại Các cuộc chiến tranh mà người Việt Namtừng thực hiện đều mang tính tự vệ Nét tương đồng thứ ba là xu hướng trọngvăn: Trọng văn là truyền thống văn hóa nông nghiệp Việt Nam Nho giáocũng rất trọng vẻ sỹ, trọng văn, trọng văn hóa

Thứ hai, những luận điểm của Nho giáo được Việt Nam vận dụng khai

thác: Nhà nước quân chủ Việt Nam, đặc biệt là triều Lê và triều Nguyễn đãhọc tập rất nhiều cách tổ chức triều đình và hệ thống pháp luật triều đình Nhogiáo Trung Hoa Nhà Vua tập trung trong tay mình quyền uy tuyệt đối và bộmáy quan liêu do nhà Vua sắp xếp từ trung ương đến địa phương Ngoài ra,còn có hệ thống thi cử của Nho giáo đã được nhà nước phong kiến vận dụngngay từ đầu triều Lý Từ kỳ thi đầu tiên năm 1075 Người Việt Nam cũng đã

sử dụng chữ Hán làm văn tự chính thức trong giao dịch Trong tâm thứcngười Việt Nam, chữ Hán và Nho giáo không tách rời nhau, chữ Hán đượccoi là cái thiêng liêng nhất “chữ Thánh hiền” Trên cơ sở chữ Hán người Việt

đã sáng tạo ra chữ Nôm dùng trong sáng tác văn chương

1.2 Tư tưởng về Nhà Nước, quyền lực nhà nước với mối quan hệ giữa nhà nước với dân

Tư tưởng về nhà nước và quyền lực nhà nước Thời Xuân thu - Chiếnquốc là một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Trung Quốc (thế kỷ VII - thế kỷIII Tr.CN) Đó là thời đại quá độ từ chế độ chiếm hữu nô lệ kiểu phươngĐông sang chế độ phong kiến Ăngghen đã khẳng định: Các công xã cổ, ở nơi

nào chúng vẫn tiếp tục tồn tại, thì từ hàng nghìn năm nay đều cấu thành cái cơ

sở của hình thức nhà nước thô sơ nhất, tức là chế độ chuyên chế phươngĐông Trong điều kiện phương Đông cổ đại, bộ máy chính phủ như Mác chỉ

ra gồm ba bộ chính:

- Bộ quốc phòng có chức năng cướp bóc các dân tộc khác

- Bộ tài chính để bóc lột dân sở tại

- Bộ công vụ đảm nhiệm việc xây dựng và phục vụ có liên quan đếnnông nghiệp Tất cả điều này đã quyết định sự ra đời một hình thức nhà nướcđặc biệt

- Nhà nước chuyên chế phương Đông với sự tập trung quản lý rộng lớn,trong đó mọi quyền lực đều tập trung trong tay một nhà chuyên chế Nho giáo

ra đời trên cơ sở tổ chức chính trị xã hội đặc biệt đó Vì vậy, tư tưởng về nhànước, quyền lực nhà nước của Nho giáo biểu hiện rõ nét ở chỗ đề cao vai tròcủa ông vua chuyên chế Theo Nho giáo, con người sống không thể tách rờinhau mà có muôn ngàn quan hệ gắn bó với nhau trong phạm vi những cộngđồng nhất định Các cộng đồng đó là nhà (gia), nước (quốc) và thiên hạ.Đương nhiên ngoài phạm vi nhà và từ nhà đến nước còn có hương, quận,châu Nho giáo cố ý đồng nhất ba thực thể nhà, nước, thiên hạ theo nguyên lýbao quát Thiên hạ gốc ở nước, nước gốc ở nhà, nhà gốc ở thân mình Rõ ràngNho giáo coi "nước" chỉ là sự mở rộng của nhà Do nước và nhà chung nhaumột gốc, cho nên nhiều khi Nho giáo dùng phạm trù quốc và gia đồng nhấtvới nhau Nho giáo coi mối quan hệ ràng buộc lẫn nhau giữa nhà và nước làthiêng liêng và sáng tỏ muôn đời Nói lên mối quan hệ ấy, Khổng Tử đã nhấnmạnh: muốn trị quốc trước hết phải tề gia Nước thành ra là vật sở hữu củamột số người có đức sáng, được mệnh trời, giỏi tề gia Những hiền nhân quân

tử đi từ tề gia đến trị quốc có cương vị đứng đầu cả nhà và nước thì đượcKhổng Tử xác nhận là kẻ có nước, có nhà hoặc là những kẻ có quốc gia để caitrị Từ bậc thang "tề gia" đi lên, thế lực mạnh nhất, có uy tín và quyền lực lớnnhất trong giai cấp chiếm hữu tư liệu sản xuất dần dần trở thành kẻ trị quốc

Con đường đi từ nhà đến nước như vậy được Nho giáo cho là đúng đắn, hợpvới đạo trời đất, đạo của người Nhà và nước gắn với nhau, lồng vào nhau Nước mà Nho giáo nói ở đây không chỉ là đất nước mà còn được hiểu lànhà nước Nhà nước thời đó - thời có thiên tử và chư hầu còn có tên gọi tiêubiểu là triều đình và triều - thuộc quyền chuyên chế của cá nhân vua cùng vớigia tộc và tông tộc nhà vua Nho giáo quan niệm rằng đã là xã hội thì tất phải

có quyền tối cao để giữ kỷ cương xã hội Quyền ấy gọi là quân quyền Ngườigiữ quân quyền gọi là đế hay vương (vua) Vua phải lo việc trị nước, tức là lo

sự sinh hoạt, dạy dỗ và mở mang dân Là người chủ đất nước, nhà vua Nhogiáo thống trị với một quyền uy tối thượng Nhà vua điều hành mọi công việccủa Nhà nước, sử dụng và bãi chức đối với toàn thể giới quý tộc và quan lại.Nho giáo nhắc nhở rằng: Dưới gầm trời không chỗ nào chẳng phải đất củanhà vua, trên mặt đất không người nào chẳng phải bề tôi của vua Với tư cách

là người chủ đất đai, nhà vua chỉ đạo việc sử dụng đất đai, quyết định mứcthuế và sự đóng góp của nhân dân Nắm kho tàng của Nhà nước, quản lý toàn

bộ ngân khố và thóc, nhà vua là người ban ơn cho toàn thể nhân dân, đượcmọi người phục tùng một cách tuyệt đối Như vậy, quyền uy của nhà vua làtuyệt đối Quyền uy ấy thể hiện trên mọi lĩnh vực Nhà vua vừa là người trựctiếp quản lý kinh tế, tổ chức hành chính, thực hiện pháp luật, chỉ huy quân sự,giáo dục đạo đức và đứng đầu tôn giáo Để quản lý lãnh thổ rộng lớn, nhà vuasắp xếp một bộ máy quan liêu từ Trung ương đến địa phương Lúc đầu bộmáy nhà nước bao gồm những quý tộc thuộc dòng họ vua Sau đó các quanchức triều đình được tuyển lựa trong hàng ngũ Nho sĩ đã qua các kỳ thi Dùng

bộ máy quan liêu, lựa chọn khoa cử và đội quân thường trực, ông vua chuyênchế đã tìm ra phương án tối ưu để nắm giữ quyền lực Nho giáo từ trước đếnsau luôn luôn đề cao và bảo vệ danh nghĩa, thế lực của ông vua chuyên chế

đó Để cho "chính" các "danh" của người nắm quân quyền, Nho giáo chủtrương thuyết Thiên mệnh Thuyết này coi trời là cha chung, ngôi vua đượctrời lựa chọn, giao cho cai quản đất nước và thần dân Vua cũng là cha chung

Do mệnh trời mà có mệnh vua Nhưng Nho giáo cũng nhấn mạnh: mệnh trời

không phải cho mãi một người, ai làm điều lành thì được điều ác thì mất.

"Duy mệnh bất vu thường, đạo thiện tắc đắc chi, bất thiện tắc thất chi hỹ"

Vì vậy, người làm đế vương tuy quyền uy rất to, thế lực rất mạnh, nhưngkhông được lạm dụng quyền ấy để làm điều tàn bạo Thuyết "Thiên mệnh"với phương châm an phận theo địa vị của mình, không mong gì ở bên ngoài

đã đè nặng lên đời sống tinh thần, của dân tộc Trung Hoa và các dân tộc tônsùng Nho giáo suốt nhiều thế kỷ Đây cũng là một trong những nguyên nhânlàm cho tôn ti, trật tự phong kiến duy trì quá lâu, triệt bỏ sức vươn lên của conngười Tuy nhiên, có thể thấy tư tưởng tôn quân, thuyết Thiên mệnh đã đápứng được đòi hỏi bức thiết của lịch sử Trung Hoa thời bấy giờ, đó là thốngnhất dân tộc, xây dựng chính quyền Trung ương tập quyền

1.3 Tư tưởng về dân và mối quan hệ giữa dân với nhà nước

Tư tưởng về dân của Nho gia được hình thành rất sớm, trải qua quá trìnhđấu tranh gay gắt với Mặc gia và Pháp gia, được ổn định và được chế độchuyên chế thừa nhận làm đạo lý, làm tinh thần lập pháp Khái niệm "dân"theo Khổng Tử bao gồm: sĩ, nông, công, thương Sự phân chia này không dựatrên tiêu chuẩn sở hữu mà theo ngành nghề Đây cũng là bậc thang giá trị xãhội Nó phản ánh một nền kinh tế tiểu nông khép kín, tự cấp tự túc, côngthương nghiệp chưa phát triển Khái niệm "dân" của Mạnh Tử lại gồm: kẻ sĩ,người cày ruộng, người buôn bán và người đi đường Kẻ sĩ là trí thức, muốntheo đuổi địa vị để kiếm bổng lộc, người buôn bán và người đi đường thì phầnđông là thương nhân kiêm địa chủ Còn hạng mà Mạnh Tử gọi là "người càyruộng" thực ra không còn là nhà nông mà chủ yếu là bọn địa chủ mới có nôngsản đem bán Cho nên khái niệm dân của ông chủ yếu là hạng trí thức, địa chủ

và thương nhân Như vậy theo quan niệm của Nho giáo, dân thông thường lànhững người không có địa vị gì, công vụ gì trong bộ máy thống trị, cũng cókhi bao gồm cả mọi người trong một nước, trong thiên hạ nói chung Trongkinh điển Nho gia, ta còn gặp những danh từ như: "Thứ dân", "lê dân", "thảodân", "xích tử", "thương sinh" cũng là để chỉ đông đảo người dân lao động.Mối quan hệ giữa dân với nhà nước

Trong mối quan hệ với nhà nước, quyền lực nhà nước mà người đứngđầu là vua, dân có vai trò rất lớn Nho giáo đã sớm nhận thức được vai trò củadân tới sự tồn vong của triều đình Trong ba yếu tố để triều đình bền vững thìdân là yếu tố quyết định Ba yếu tố đó là: đất đai, nhân dân và chính sự Vềchính sự, Nho giáo lại nhấn mạnh ba điểm: túc thực, túc binh, dân tín (nghĩa

là lương thực phải đủ để nuôi dân, binh lực phải mạnh để bảo vệ dân, lòng tincủa dân, trong đó lòng tin của dân là điều quyết định nhất) Không phải ngẫunhiên và tùy tiện mà Nho giáo đi tới chỗ coi dân là trời: "Vua lấy dân làmtrời" Lịch sử cho thấy mặc dù vua là "thiên tử", là "đấng chí tôn" vâng mệnhtrời để bình thiên hạ, là cha của muôn nhà, mẹ của muôn dân, là kẻ chănngười (nhân mục), nhưng vua cũng chỉ là một con người Dân rất hiền lành,những thảo dân, lê dân, xích tử hiền như nước nhưng lại có sức mạnh to lớn.Vua chúa muốn sống được phải nhờ đến dân Dân "lao lực" làm ra lươngthực, vua chúa "lao tâm" để trị người thì phải ăn của người, cụ thể là ăn ở dân,

do dân nuôi Nếu áp bức dân tàn bạo để dân phải vùng lên thì vua - ngườinắm giữ trong tay quyền lực nhà nước chỉ đi tới chỗ diệt vong Mạnh Tử đãnêu lên một quan điểm nổi tiếng về mối quan hệ giữa vua, xã tắc và dân:

"Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh" Đây là tư tưởng tiến bộ, đặc biệt

là đối với một xã hội mấy ngàn năm sống dưới sự ngự trị của các triều vua.Đem dân ra cân nhắc với vua, nêu rõ vai trò của dân trong thời loạn lạc,khẳng định dân là quý, Mạnh Tử đã thể hiện rõ tư tưởng lấy dân làm gốc củamình Mạnh Tử và các nhà Nho đều mong muốn có một cuộc sống hữu đạo,một cảnh nước thịnh trị và thiên hạ thái bình với những quan hệ tốt đẹp giữangười và người Trong phạm vi cả nước, cả thiên hạ, mối quan hệ được nêulên trước hết là mối quan hệ "quân thần" Quan hệ giữa vua với dân là phần

mở rộng của mối quan hệ ấy Mạnh Tử cho rằng, quan trọng nhất là được dânhay mất dân, mà sở dĩ được dân là vì được lòng dân và mất dân là vì mất lòngdân Ông so sánh và giải thích rằng: được lòng dân thì làm đến ngôi thiên tử;được lòng thiên tử chẳng qua làm đến chư hầu; được lòng với vua chư hầu

chẳng qua làm đến quan đại phu; vua Kiệt, vua Trụ mất thiên hạ vì mất dân,mất dân là vì mất lòng dân.

Chính vì vậy, Mạnh Tử rất chú trọng đến dân Ông yêu cầu những ngườicầm quyền phải biết lo đến hạnh phúc của dân, cùng dân hưởng phú quý,cùng dân chịu sự lo lắng, như thế dân sẽ một lòng một dạ đi theo: "Người vuicái vui của dân, thì dân cũng vui cái vui của mình; người lo cái lo của dân thìdân cũng lo cái lo của mình Vì thiên hạ mà vui, vì thiên hạ mà lo, thế màkhông làm vương thì chưa có vậy" [4, tr 248] Ông coi trọng việc cải thiệnđời sống của dân là "điều gốc", là trách nhiệm của người cầm quyền: "Đángminh quân chế định tài sản của dân, ắt là khiến cho ngửng lên đủ thờ cha mẹ,cúi xuống đủ nuôi vợ con, năm được mùa thì no luôn, năm mất mùa khôngđến nỗi chết Được như thế rồi mới bắt dân làm điều lành, thì dân làm điềulành dễ lắm" [4, tr 249] Đề cập tới quan điểm này của Mạnh Tử, nhiều ngườicho rằng, Mạnh Tử đã đi trước các nhà tư tưởng của cách mạng dân chủ tưsản Anh, Pháp gần 2000 năm Không thể phủ nhận quan điểm về dân củaMạnh Tử có nhiều tiến bộ, nhưng nếu đứng trên lập trường giai cấp mà xét thìông không có tư tưởng dân chủ thực sự Mặc dù Mạnh Tử đã thực sự dũngcảm khi nói: "dân vi quý", nhưng không có nghĩa là ông có tư tưởng đấu tranhcho nhân dân làm chủ đất nước, làm chủ sơn hà xã tắc, làm chủ vận mệnh củamình Kể cả khi ông chủ trương một nền chính trị được lòng dân, quan tâmđến dân để làm cho "dân có hằng sản", từ đó "có hằng tâm" thì cũng khôngngoài mục đích điều hòa mâu thuẫn giai cấp giữa giai cấp thống trị và nhândân Tuân Tử khi nói về sức mạnh của dân đối với nhà nước đã chỉ rõ: vua làthuyền, thứ dân là nước Nước chở thuyền, nước có thể lật thuyền Khổng Tửkhi nói về dân và chính sách trị dân đã nhấn mạnh các điều: dưỡng dân, giáodân và chính hình; trong đó dưỡng dẫn là yếu tố quan trọng Bất kỳ chính thểnào, nhà cầm quyền nào cũng phải coi trọng việc dưỡng dân Nếu khéo dưỡngdân thì nước trị, nhà cầm quyền được dân quý, ngược lại thì nước loạn, dân sẽ

bỏ đi nơi khác hoặc nổi loạn, chính quyền sớm muộn cũng bị lật đổ Dưỡngdân để làm cho dân no đủ, giàu có; đánh thuế nhẹ dân; khiến dân làm việc

hợp thời; phân phối bình quân để dân không bị bóc lột mà được no đủ Điều

đó cho thấy Nho giáo đã sớm nhận thức được vai trò to lớn của dân đối vớinhà nước và quyền lực nhà nước, song họ đã không vượt qua được hạn chế vềmặt giai cấp và thời đại, do đó đối với Nho giáo không có tư tưởng dân chủthực sự, tất cả đều nhằm nắm chặt lấy dân để dễ bề sai khiến, cai trị Mặc dùvậy, tư tưởng của Nho giáo về dân, về mối quan hệ giữa dân với quyền lựcnhà nước vẫn hàm chứa nhiều giá trị mà người cầm quyền xưa và nay khôngthể không chú ý Đó là:

- Phải biết tranh thủ dân và nắm lấy dân Dân là quý, dân như nước, vừachở thuyền vừa lật thuyền, cho nên muốn làm vua chúa, muốn cầm quyền thìphải tranh thủ dân và nắm lấy dân Tranh thủ được dân chúng thì làm thiên tử,được dân là được cả thiên hạ Người làm vua phải theo lòng dân, phải thuậnlòng dân, phải biết thích cái thích của dân, ghét cái ghét của dân Người cầmquyền theo lòng dân mà trị tất sẽ được dân yêu mến

- Giữ gìn sinh mệnh và dè xẻn tài sản của dân Người cầm quyền phảibiết sử dụng sức người, sức của cho phù hợp tránh sự lạm dụng, phí phạm sứcdân và tài sản của dân Có như vậy lòng dân mới yên, xã tắc mới bền vững

Tư tưởng của Nho giáo về vai trò của dân sau này được các nhà tư tưởng ViệtNam kế thừa, cải biến và sáng tạo phù hợp với dân tộc

Trên thực tế, các khái niệm có hình thức Khổng giáo nhưng nội dungbên trong lại chứa đựng tư tưởng, tình cảm, tín ngưỡng và tâm lý Việt Nam.Thời Lý - Trần, sự quan tâm đến đời sống và nguyện vọng của nhân dân đượcxem là việc hàng đầu của đạo trị nước, "ý dân", "lòng dân" đã trở thành căn

cứ, mục đích cho những chủ trương chính trị lớn "Chiếu dời đô" nổi tiếngcủa Lý Công Uẩn đã khẳng định: Trên vâng mệnh trời, dưới theo ý dân, thấythuận tiện thì thay đổi Cho nên vận nước lâu dài, phong tục phồn thịnh TrầnQuốc Tuấn với tư tưởng "khoan thư sức dân để làm kế sâu bền gốc rễ", coi đó

là "thượng sách để giữ nước" đã nhìn rõ nhân dân là nơi chứa chất tiềm lực vềkinh tế và quốc phòng, bảo đảm cho sự vững chắc của nền độc lập và chủquyền đất nước Nguyễn Trãi xem dân là gốc của nước, dân có quan hệ tới sự

yên nguy của triều đại Dân là số đông, là cơ sở của xã hội, là lực lượng cóvai trò quyết định đến sự ủng hộ hoặc phế truất nền thống trị của một triềuđại, một ông vua

Vì vậy, theo ông, "việc nhân nghĩa cốt ở yên dân" Thấy được vai trò củadân không phải là ngẫu nhiên đối với các nhà tư tưởng Việt Nam Mặc dù lậptrường phong kiến đã hạn chế nhãn quan của họ, nhưng là những nhà yêunước lớn, đứng ở đỉnh cao của phong trào yêu nước lúc bấy giờ, họ đã thấyđược yêu cầu phải cố kết cộng đồng, phát huy sức mạnh của dân tộc nên đãvượt qua được những hạn chế giai cấp vốn có của mình

Đến Hồ Chí Minh, quan niệm về dân đã phát triển đến một tầm cao mới.Dân là số đông, là làm cho số đông đó ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũngđược học hành Lấy dân làm gốc ở Hồ Chí Minh không phải chỉ xem dân làlực lượng dời non lấp biển mà còn là mục đích, xem mọi hoạt động chính trịđều vì dân, xây dựng nền chính trị của dân, do dân, vì dân Điều quan trọng ởđây là Người đã đưa truyền thống yêu nước thương dân và hệ thống hoạtđộng của dân, do dân, vì dân thành một nội dung cơ bản để xây dựng Đảngcộng sản và chế độ chính trị xã hội ở Việt Nam

1.4 Tính tất yếu phải xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam cần được xây dựng, đó

là một tất yếu lịch sử Tính tất yếu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩaViệt Nam được quy định bởi những yếu tố sau đây:

Thứ nhất, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là bước phát triển tiến

bộ của lịch sử Trước nó, nhà nước là của một thiểu số có sức mạnh nhấttrong xã hội, cai trị, lãnh đạo và bắt buộc mọi thành viên trong xã hội phảiphục tùng nó Nhưng, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thật sự là nhànước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Được xây dựng và hoànthiện, nó sẽ là nhà nước ưu việt, tiến bộ nhất trong lịch sử nhân loại

Thứ hai, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhà nước quản lý xãhội bằng pháp luật, bảo đảm tính tối thượng của pháp luật, đòi hỏi mọi người