Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học: Giá trị văn hóa đình Trùng Thượng xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình

Luận văn Giá trị văn hóa đình Trùng Thượng xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình đã giới thiệu một số kiến thức về đình làng Trùng Thượng trong không gian văn hóa xã Gia Tân; phân tích giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đình Trùng Thượng.

BQ VAN HOA, THE THAO VA DULICH — BQ GIAO DUC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI vung sen

Hà Giang Nam

Giá trị văn hóa đình Trùng Thượng

xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình

Luận Văn Thạc Sĩ Văn Hóa Học

Hà Nội, 2016

TAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI mm

Hà Giang Nam

Giá trị văn hóa đình Trùng Thượng

xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình

Phụ lục Luận Văn

Hà Nội, 2016

TRUONG DAI HQC VAN HOA HA NOL ——

Hà Giang Nam

Giá trị văn hóa đình Trùng Thượng

xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình

Chuyên ngành: Văn hoá học

Mã số: 60310640

Luận Văn Thạc Sĩ Văn Hóa Học

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Tiền

Hà Nội, 2016

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng

dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Tiến Những nội dung trình bảy trong

luận văn là kết quả nghiên cứu của tôi, đảm bảo tính trung thực và chưa từng

được ai công bố dưới bất kỳ hình thức nào Những chỗ sử dụng kết quả nghiên cứu của người khác, tôi đều trích dẫn rõ ràng Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước nhà trường về sự cam đoan này

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Hà Giang Nam

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

1.1 Tong quan về xã Gia Tân 15

1.1.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên 15

1.2 Lịch sử xây dựng và quá trình tồn tại của đình Trùng Thượng 27

1.2.1 Lịch sử nhân vật được thờ 27 1.2.2 Niên đại, quá trình tồn tai va phát triển của di tích 34

2.3 Hệ thống các di vật đình Trùng Thượng, %4

2.3.2 Di vật bằng chất liệu giấy : 60

2.3.3 Di vật bằng chất liệu khác 63

2.4 Báo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể đình Trùng Thượng 65

2.4.1 Thực trạng các kiến trúc, nghệ thuật đình Trùng Thượng, 65

2.4.2 Một số giải pháp bảo tồn giá trị di tích đình Trùng Thượng 67

Tiểu kết Chương 2 — sone 1

Chương 3: GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHI VẬT THÊ ĐÌNH TRÙNG THƯỢNG 72

3.1 Lễ hội đình Trùng Thượng ¬ 72 3.1.1 Không gian và thời gian diễn ra lễ hội 12

3.1.2 Công việc chuẩn bị cho lễ hội cesses " 73 3.1.3 Diễn trình lễ hội 76

3.1.4 Các trò chơi đân gian trong lễ hội 80

3.2 Lễ hội đình Trùng Thượng trong đời sống văn hoá cộng đồng 8Š 3.3 Thực trạng và các giải pháp bảo tồn giá trị văn hóa ở lễ hội đình

3.3.1 Đánh giá thực trạng của lễ hội 88

3.3.2 Bảo tổn, khai thác và phát huy giá trị văn hóa ở lễ hội đình Trùng

DANH MUC CAC CHU VIET TAT

1 Ly do chon dé tai

Di tích lịch sử văn hóa là nơi ghi dấu những công sức, tài nghệ, ý đồ của cá nhân hay tập thể con người trong lịch sử để lại, là quá trình kết tỉnh tài

năng, trí lực sáng tạo để trở thành những bằng chứng trung thành, xác thực, cụ

thể nhất về lịch sử bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc Ở đó chứa đựng tắt cả những gì thuộc về truyền thống dân tộc tốt đẹp, về kĩ năng, kĩ xảo của con người Các di tích lịch sử văn hóa tiềm ản dưới vẻ rêu phong, cổ kính đồng thời cũng là một bảo tàng sống về kiến trúc điêu khắc, trang trí và cả phong,

tục cổ truyền, tín ngưỡng của người Việt Chúng đã là những di sản quý giá không chỉ của một địa phương, một dân tộc mà còn là tải sản của toàn nhân

loại Mỗi di tích lịch sử văn hóa tồn tại không chỉ là công trình kiến trúc,

những tác phẩm nghệ thuật có giá trị mà bên cạnh đó còn mang trong mình những hơi thở của thời đại, những phong tục tập quán, những tín ngưỡng dân

gian Những di tích ấy sẽ trở nên có ý nghĩa nếu ta đi sâu vào nghiên cứu,

phân tích, bóc tách các lớp văn hóa chứa đựng trong đó để phẩn nào hiểu rõ

hơn về cội nguồn văn hóa dân tộc, để biết lựa chọn khai thác cũng như bảo tồn, phát huy những tỉnh hoa truyền thống đạo đức, thuần phong mỹ tục, lấy

đó làm nền tảng xây dựng một nên văn hóa Việt Nam vừa mang dư âm cô

truyền, vừa mang màu sắc hiện đại

Di tích nói chung và di tích lịch sử - văn hóa nói riêng là tài sản quý giá trong kho ting di san văn hóa dân tộc, là nguồn sử liệu quan trọng cho những

người đương đại nhận thức về quá khứ, nắm bắt được hiện tại và dự đoán trước

tương lai Đồng thời nó cũng là những chuẩn mực giá trị để các dân tộc trên thế giới kiểm chứng, đánh giá về lịch sử, văn hóa của nhân loại Đi khắp đất nước Việt Nam ở đâu chúng ta cũng bắt gặp những hình ảnh của những ngôi đình, đền, chùa Trong số đó, đình chính là nơi hội tụ các yếu tố, giá trị văn hóa

Hình ảnh những ngôi đình vốn rất đỗi thân quen với mỗi người dân Việt Nam.

Đình làng - một mảnh hỗn quê, một nét đẹp của xĩm làng Việt Nam, từ lâu đã

in vào tâm khảm mỗi con người và tộ sáng trong những áng thơ văn:

Hơm qua tát nước đầu đình

Để quên chiếc áo trên cành hoa sen

Đã từ rất lâu rồi, khi nĩi đến văn hố làng - nét văn hố của nơng thơn

Việt Nam, chúng ta liên tưởng ngay tới những hình ảnh rất đặc trưng, làm nên

biểu tượng của làng quê Đĩ là những hình ảnh của “cây đa, bến nước, sân

đình, bụi tre, vườn cây, ao cá "

Đình làng là một di tích trong loại hình di tích lịch sử văn hĩa Việt Nam Dinh làng là một nét đẹp và đặc trưng của văn hĩa nơng thơn Đình làng

là hình ảnh thân quen, gắn bĩ với tâm hồn của mọi người dân Việt, là nơi chứng kiến những sinh hoạt, lề thĩi và mọi di thay trong đời sống xã hội của

làng quê Việt Nam qua bao thế kỷ Ngơi đình trang trọng và thiêng liêng, nĩ

gần như đại diện, là biểu tượng của quyền lực làng xã Nhưng đình làng lại là nơi tụ họp mọi người trong mọi sinh hoạt chung, vốn rất cần cho cuộc sống

Đình Trùng Thượng là một di tích lịch sử văn hĩa tiêu biểu, đặc sắc của

tỉnh Ninh Binh Nơi đây cịn lưu giữ được nhiễu nét kiến trúc, điêu khắc cỗ độc đáo cho dù đã trải qua sự tàn phá của chiến tranh cũng như những biến đơng của lịch sử Chính vì vậy, ngơi đình đã được Bộ Văn hĩa - Thơng tin

(nay là Bộ Văn hĩa Thê thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử văn hĩa cấp quốc gia theo quyết định số 09-VH/QĐ ngày 28 tháng 07 năm 2001

Tuy mang trong mình những giá trị văn hĩa, nghệ thuật đặc sắc, song

cho đến nay di tích này vẫn chưa cĩ một cơng trình chuyên khảo nào viết một cách đầy đủ và chỉ tiết Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề này, tác

gid xin chon dé tai: “Gid tri văn hĩa đình Trùng Thượng, xã Gia Tân,

Đã có một số công trình nghiên cứu giới thiệu về di tích nhưng mới chỉ dừng

lại ở mức độ khái quát mà chưa đi sâu vào làm sáng tỏ những giá trị đặc sắc

của di tích đình Trùng Thượng Dưới đây là tập hợp và thống kê bước đầu về

tình hình nghiên cứu đình Trùng Thượng

Trong quyên “Địa chí văn hóa Dân gian tỉnh Ninh Bình” Nhà xuất bản

Thế Giới năm 2004, tác giả Trương Đình Tưởng, các di tích trên địa ban tinh cũng được thống kê, lập danh sách tên, địa điểm nhằm giới thiệu tới đông đảo quần chúng, trong đó có đình Trùng Thượng, xã Gia Tân

Trong cuốn “Đất và người Ninh Bình” - Nhà xuất bản văn hóa Thông

Tin 2011 - Lã Đăng Bật, đình Trùng Thượng cũng đã được nhắc tới trong bài viết về trung tu, bảo vệ các di tích trên địa bàn tỉnh Ninh Bình

Năm 2012, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Ninh Bình đã lập “//ỏ sơ

di tích đình Trùng Thượng ” trong đó có giới thiệu về di tích bao gồm các nội dung cơ bản như tên gọi di tích, địa điểm phân bố và đường tới di tích, sự kiện - nhân vật lịch sử liên quan tới di tích, khảo tả di tích, liệt kê một số di

vật tiêu biểu, các phương án bảo tồn và sử dụng di tích Tuy nhiên, do giới

hạn của một bộ hồ sơ di tích cho nên những thông tin được nêu ra ở đây vẫn mang tính khái quát, liệt kê, chủ yếu là miêu tả mà chưa đi sâu vào đánh giá

một cách cụ thể, chỉ tiết về các giá trị văn hóa vật thê cũng như phi vật thể của

di tích Đặc biệt là mối tương quan giữa di tích với các di tích khác trong vùng cũng như tác động của di tích đến đời sống của cộng đồng cư dân địa

phương còn chưa được để cập cu thé trong hỗ sơ

“Trên các trang thông tin điện tử về du lịch tỉnh Ninh Bình, di tích đình

Trùng Thượng được nhắc tới như | di tích đẹp cho khách du lich thăm quan

Ngoài ra, chúng ta có thể kế đến một số công trình như: “Đình Việt Nam” của Hà Văn Tắn, hay “Dinh làng miền Bắc” của Lê Thanh Đức - đây là những tài liệu nghiên cứu có tính chất chuyên khảo về đình làng ở Việt Nam

từ lịch sử hình thành,

én trúc, điêu khắc, lễ hội Ngoài phần chuyên khảo,

công trình này còn giới thiệu một số ngôi đình làng tiêu biểu

Một số ngôi đình làng lại được nghiên cứu trên một phương diện cụ thể như “Tín ngưỡng Thành Hoàng Việt Nam” của Nguyễn Duy Hinh là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đình làng nhưng tác giả tập trung cho hướng tiếp cận tín ngưỡng thờ thần tại đình Ling “Trang trí rong mĩ thuật truyền thống của

người Việt” của tác giả Trần Lâm Biền, là tài liệu nghiên cứu về mỹ thuật dân gian Việt Nam.Trong tài liệu này, tác giả cũng dành nhiều trang viết cho việc

thuộc loại này có thể kể đến như “Điều khắc trên kiến trúc

Sự lược thuật nêu trên đây chưa thể khái quát hết được các công trình

đã nghiên cứu về đình Trùng Thượng Nhưng thông qua một số tư liệu trên có

thể thấy rằng, hẳu hết các nghiên cứu đó mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát,

mang tính liệt kê hoặc miêu tả từng giá trị đơn lẻ của di tích chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu đình Trùng Thượng một cách toàn diện về các mặt giá trị vật thể cũng như phi vật thể của di tích dưới góc độ Văn hóa học Tuy nhiên,

những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước sẽ là nguồn tư liệu hết sức quý báu để tác giả luận văn tiếp thu, kế thừa và vận dụng nhằm giải quyết

mục đích nghiên cứu đã đặt ra

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống lại các nguồn tài liệu; kết hợp với khảo sát, nghiên cứu thực

tiễn để đánh giá về giá trị văn hóa vật thé cũng như giá trị văn hóa phi vat thé

của di tích Xác định vị trí của ngôi đình trong đời sóng văn hóa cộng đồng cư dân làng Tuy Hồi Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần bao tồn và phát huy giá trị của di tích trong đời sống xã hội

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu về đình Trùng

Thượng của các tác giả đã viết từ trước tới nay để kế thừa và giải quyết mục tiêu của đề tài

~_ Nghiên cứu đình Trùng Thượng trong không gian văn hóa xã Gia Tân + Tim hiểu lịch sử xây dựng, quá trình trùng tu, tôn tao di tích

+ Tìm hiểu về những sự kiện, nhân vật liên quan đến di tích

~_ Xác định giá trị di tích trên hai phương diện:

+ Giá trị văn hóa vật thể thông qua các nội dung cơ bản như giá trị kiến trúc, điêu khắc và hệ thống di vật

+ Giá trị văn hóa phi vật thẻ thông qua lễ hội đình Trùng Thượng và

các sinh hoạt văn hóa - tôn giáo, tín ngưởng của cộng đồng cư dân địa

phương, tập trung sâu hơn nghiên cứu lễ hội đình Trùng được xác định là giá

trị văn hoá phi vật thể tiêu bid

~ Đặt ngôi đình Trùng Thượng trong mối tương quan với các di tích

tôn giáo khác nằm xung quanh

~_ Đánh giá thực trang di tích và đưa ra một số giải pháp góp phần bảo

tồn, phát huy giá trị di tích trong giai đoạn hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Luận văn tập trung nghiên cứu đình Trùng Thượng với các giá trị văn

hóa vật thể (các công trình kiến trúc, điêu khắc, di vật ) và giá trị văn hóa

phi vật thể (tín ngưỡng, lễ hội ) gắn liền với di tích;

5 Phương pháp nghiên cứu

~ Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa học: sử học, dân tộc học, kiến trúc học, mỹ thuật học

~_ Phương pháp so sánh, đối chiếu

~ Phương pháp khảo sát điền đã: quan sát, đo vẽ, chụp ảnh, miêu tả,

thống kê

~_ Phân tích, tổng hợp tư liệu, tìm hiểu các đã được xác định trên

cơ sở các nguồn tư liệu đã thu thập cùng với những giá trị còn lại của di tích

và lễ hội dé so sánh, phân tích, đối chiếu

6 Đóng góp của luận văn

Xác định niên đại xây dựng và những lần trùng tu, sửa chữa của đình

“Trùng Thượng, để góp phần vào việc tu bổ, tôn tạo chính xác hơn trong thực tại Xác định giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của đình Trùng Thượng, góp phần nghiên cứu đình làng ở tỉnh Ninh Bình nói riêng và Đình làng Việt Nam nói chung

“Trên cơ sở thực trạng của đình Trùng Thượng, bước đầu đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị của đình Trùng Thượng trong giai đoạn

hiện nay, khẳng định vị trí của đình Trùng Thượng trong đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân nơi đây và nhân dân nói chung

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1: Đình Trùng Thượng trong không gian văn hóa xã Gia Tân Chương 2: Giá trị Văn hóa vật thể đình Tràng Thượng

Chương 3: Giá trị Văn hóa phỉ vật thễ đình Trùng Thượng

Chương I

ĐÌNH TRÙNG THƯỢNG

TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA XÃ GIA TÂN

1,1 Tổng quan về xã Gia Tân

1.1.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên

Trong quá trình tồn tại và phát triển, mỗi di tích lịch sử văn hóa đều có mối quan hệ mật thiết với một địa danh cùng với những con người cụ thể

Mảnh đất ấy, những con người ấy là những nhân chứng không thể thiếu được cho sự hiện diện của di tích Vì lẽ đó, để tìm hiểu một cách toàn diện về di tích với những thăng trằm, hưng vong của nó chúng ta không thể không đề cập đến mảnh đất, con người, nơi từ đó di tích được sinh ra và nuôi dưỡng

trong suốt tiến trình lịch sử

‘Theo tài liệu lịch sử địa danh Gia Viễn xưa có tên là phủ Thiên Quan thuộc trấn Thanh Hoa Ngoại (sau đổi thành tran Thanh Binh, gọi là tỉnh Hà Nam Ninh (Cũ) nay tách ra 3 tỉnh: Hà Nam, Nam Định, Ninh Binh) Noi day

có câu “của Thiên Quan, hoàn Đề Viến”, có nghĩa là Đề và Viến là hai trung

tâm thương mại của vùng Gia Viễn) Huyện Gia Viễn được các triều đại

phong kiến lập ra năm 669 với tên gọi đầu tiên là Như Viễn, sau đồi thành An

Viễn Đến đời nhà Trần, theo tài liệu năm 1802 huyện Gia Viễn có 12 tổng gồm: Kỳ Vĩ, Trường Yên, Lê Xá, Đa Giá, Trì Hồi, Đại Hữu, Thanh Quyết, La

Mai, Vân Trình, Quán Vinh, Uy Viễn, Viên Đăng

'Năm 1953-1954 huyện Gia Viễn có 28 xã gồm: Gia Phong, Gia Minh,

Gia Lạc, Gia Sinh, Gia Hoà, Gia Vân, Gia Trấn, Gia Thanh, Gia Tân, Gia Xuân, Gia Tiền, Gia Thắng, Gia Phương, Gia Thịnh, Gia Phú, Gia

'Vượng, Gia Lập, Gia Sơn, Gia Lâm, Gia Thủy, Gia Tường, Gia Hung, Gia Ninh, Gia Trung, Trường Yên, Xích Thổ, Liên Sơn 39, tr21]

Ngày 27 tháng 4 năm 1977 huyện Gia Viễn hợp nhất với huyện Nho

Quan thành huyện Hoàng Long, thuộc tỉnh Hà Nam Ninh Ngày 9

tháng 4 năm 1981, tách huyện Gia Viễn khỏi huyện Hoàng Long; tách các xã Gia Lâm, Gia Tường, Gia Thuỷ, Xích Thổ nhập vào huyện Nho Quan và từ đó huyện Gia Viễn có 20 xã, trụ sở huyện đóng ở xã Gia Vượng Ngày 1 tháng 4 năm 1986, thành lập thị trấn

Me, huyện lj với diện tích 89,3 hee ta, 3.297 nhân khẩu [39, tr22]

Xã Gia Tân nằm ở phía đông huyện Gia Viễn, phía Bắc giáp xã Gia

Lập và Gia Xuân, phía Đông giáp xã Gia Trấn, phía Nam giáp xã Ninh Giang

và Trường Yên (huyện Hoa Lư), phía Tây giáp xã Gia Thing va Gia Tiến Có

2 con đường để đi tới xã Gia Tân, đó là

Đường bộ: từ thành phố Ninh Bình, du khách theo đường quốc lộ 1A di

từ Hà Nội đến ngã ba Gián Khẩu rẽ vào quốc lộ 12 và đi khoảng 10 km, rẽ

trái 2 km là đến di tích

Đường thủy: từ thành phố Ninh Bình du khách có thé đi ca nô theo

én ngã ba Gian, noi gặp nhau giữa sông Day và sông Hoàng

dòng sông Đáy,

Long, rẽ trái vào sông Hoàng Long 2km nữa là đến di tích

“Theo các truyền thuyết và văn bia còn lưu lại, các làng, xã thuộc Gia Tân

là vùng đất cổ, sớm có người sinh sống Đến thé ky X các làng, xã ở khu vực này đã tương đối đông đúc, thuộc động Đại Hoàng - huyện Gia Viễn ngày nay Thực tế cho thấy suốt vùng văn hóa Hoa Lư thường bị ngập lụt, khó có thể thích ứng với việc xây dựng, nhưng Gia Tân đã không bị hạn đó Vi thé noi day

sớm trở thành mảnh đất tụ linh, tạo điều kiện cho sự phát triển văn hóa

Trước cách mạng tháng 8 năm 1945, đơn vị hành chính dưới cấp

huyện là tổng rồi đến xã Năm 1937, huyện Gia Viễn có 11 tổng,

trong đó tổng Tri Hối gồm 8 xã: Tri Hối, Lạc Hối, Thuần Thiệu,

Tùy Hồi, Gián Khâu, Thiệu Hối, Lãng Vân và Xuân Đài Trong xã Trí Hối thì có 3 thôn: Vân Thị, Sảo Long và Đồng Mỹ

Sau năm 1945, thực hiện sắc lệnh của Chính phủ, kế hoạch của Ủy

ban kháng chiến hành chính tỉnh và huyện, thành lập xã Gia Tân

bao gồm 9 thén: Sao Long, Xuân Đài, Đồng Mi, Lãng Nội, Lãng Ngoại, Vân Thị, Tùy Hồi, Thiện Hồi và Thuần Thiệu [14, tr.20] Hiện nay xã Gia Tân có diện tích là 7.939 ha, gồm 7 xóm: Tân Hồi, Hải

Nam, Trung Chính, Đông Thượng, Hòa Bình, Hoàng Long, Thanh Long Địa hình xã Gia Tân tương đối bằng phẳng, đất đai mẫu mỡ do phù sa của sông Đáy và sông Hoàng Long bồi đắp Trong tổng diện tích đất tự nhiên thì nông nghiệp chiếm 458,9 ha, đất chưa sử dụng, sông suối và núi đá

chiếm 80,7 ha, còn lại là đất ở Do đất đai mầu mỡ nên nhân dân xã Gia Tân

chủ yếu làm nghề nông với cây lúa nước là cây trồng chủ đạo, bên cạnh đó thì nhân dân nơi đây còn trồng thêm các loại hoa mầu vơi thu nhập tương đối cao như: rau xanh, đỗ tương, lạc, Ngoài thời gian nông vụ ra, nhân dân còn làm thêm các nghề thủ công như: thêu, đan lát, nghề mộc, rèn Nhưng, những năm gần đây do công cuộc xây dựng đất nước theo hướng công nghiệp

hóa - hiện đại hóa thì có một số diện tích đất nông nghiệp đã được tỉnh chuyển đổi thành các khu công nghiệp và xy dung ha ting cơ sở cho các trụ

sở làm việc của Nhà nước và các doanh nghiệp

1.1.2 Cứ dân

Ninh Bình nằm ở vùng giao thoa giữ các khu vực: Tây Bắc, đồng bằng Sông Hồng và Bắc Bộ Với vị trí đó, giúp cho Ninh Bình trở thành vùng đất của một nền văn hóa năng động mang đặc trưng khác biệt trên nền tảng văn minh sông Hồng Ninh Bình cũng là vùng đất phù sa cô ven chân núi có con

người cư trú từ rất sớm Các nhà khảo cổ học đã phát hiện trằm tích có xương răng đười ươi và các động vật trên cạn ở Núi Ba (Tam Điệp) thuộc sơ kỳ đồ

đá cũ, động Người Xưa (Cúc Phương) và một số hang động ở Tam Điệp, Nho Quan có di chỉ cư trú của con người thời văn hóa Hòa Bình Sau thời kỳ văn

hóa Hòa Bình, vùng đồng bằng ven biển Ninh Bình là nơi cư trú của con người thời đại đồ đá mới Việt Nam Di chỉ Đồng Vườn (Yên Mô) đã được định niên đại muộn hơn di chỉ Gò Trũng Cư dân cô di chỉ Đồng Vườn đã

Yén M6 c6 hé Yén Thắng, Kim Sơn có Nhà thờ đá Phát Diệm Không có

được những di tích, danh lam lớn như các huyện khác nhưng huyện Gia Viễn

vẫn mang trong mình một nét đẹp riêng với các nghề truyền thống Là một huyện hội tụ nhiều tiềm năng phát triển kinh tế trong tương lai

Như trên đã nói thì Xã Gia Tân là một vùng đất cô, cư dân tới đây sinh sống từ rất sớm Cho nên dân cư làng Tùy Hồi mang đầy đủ những đặc trưng của người Việt cổ, về các phương diện như: quá trình hình thành, đời sống sản xuất, phong tục tập quán, tín ngưỡng Với loại hình kinh tế nông nghiệp lúa nước, nhưng mang đặc thù của nền sản xuất quy mô nhỏ, có tính chất tự cung tự cấp, chăn nuôi nhỏ và săn bắt Chính vì vậy mà phong tục tập quán nơi đây ít nhiều có sắc thái riêng trong bối cảnh nền nông nghiệp lúa nước

“Trước đây dân cư làng Tùy Hối chủ yếu thuộc thành phần nông nghiệp,

có một số ít gia đình đóng thuyền theo nghề buôn bán với các vùng dọc trên hai con sông Đáy và sông Hoàng Long, từ đó trong làng xuất hiện thêm tầng lớp tiểu thương nhỏ

Những năm gần đây thì cơ cấu dân cư có sự thay đổi do công cuộc công nghiệp hóa hiện đại hóa Những khu công nghiệp đã mọc lên như khu xỉ măng The Vissai, Gỗ Tài Anh, Ô tô Thành Công, May Bao bì đã làm cho

diện tích đất nông nghiệp của làng bị thu hẹp Việc này đồng nghĩa với sự hình thành một tầng lớp mới, đó là tằng lớp công nhân, phục vụ cho các khu

công nghiệp trên

Bên cạnh sự phát triển công nghiệp thì Gia Viễn cũng là một điểm du

lịch hấp dẫn và thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước trong những năm

gần đây Với những khu du lịch Tâm linh Chùa Bái Đính cũ và mới, khu du lich sinh thái Vân Long, khu suối nước nóng Canh Gà - Vân Trình, cũng góp phẩn làm thay đổi cơ cấu dân cư nơi này Để đáp ứng dịch vụ du lịch những người dân nơi đây đã làm thêm nghề mây tre đan, thêu, tạo nên những

sản phẩm quà tặng bán cho du khách mọi nơi

'Hiện nay cơ cấu dân cư làng Tùy Hồi đã có sự thay đổi rất nhiều so với

trước đây Những người làm nông nghiệp chiếm 60%, những người làm công nhân chiếm 20%, còn lại là tiểu thương, trí thức như: học sinh, sinh viên,

công chức, tắt các đang góp phần làm quê hương ngày một giàu đẹp

1.1.3 Kinh tế

Gia Tân là vùng đắt rất có tiềm năng phát triển Con người nơi đây rất thân thiện, mến khách, giàu tỉnh cảm đời sống kinh tế của cư dân làng Tay Hồi ngày nay, đặc biệt sau đôi mới có nhiều thay đôi rõ rệt

Làng Tùy Hối là một vùng đất có quá trình lịch sử hình thành từ lâu đời

lại nằm trong tiểu vùng châu thổ của các con sông cổ như sông Đáy và sông

Hoàng Long, với bàn tay kiến tạo, sự cần cù chăm chỉ lao động của con người

nên đất đai nơi đây sớm được ổn định, đó là điều kiện thuận lợi dé cư dân

kinh tế

nông nghiệp nhanh chóng bắt tay vào sản xuất và phát t

Cùng với sự phát triển của các làng xã ở nông thôn nói chung thì

Tùy Hồi trong quá trình phát triển kinh tế - văn hóa là sự kết hợp

hài hòa giữa nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp Đây

là kết cầu kinh tế quan trọng đối với mỗi làng quê, bởi nó không chỉ

góp phần ôn định cuộc sống của người dân mà còn tạo nên mối giao lưu kinh tế - văn hóa giữa các làng [14, tr25]

'VỀ trồng trọt, theo lời kể của các cụ cao niên, từ xưa tới nay thì nơi đây

có hình thức canh tác hai vụ lúa và một vụ màu: vụ lúa đông xuân và hè thu;

xen canh trồng màu xuân hè (lạc, khoai lang, đỗ ) Tuy nhiên năng suất cây

trồng không cao Cụ thể, lúa mùa cho năng suất trên dưới 1 tạ/sào, lúa nếp

cho năng suất từ 70 - 80kg/sào

Về chăn nuôi, cũng như hầu hết các xã thôn Việt Nam khác không trở

'Bên cạnh làm nông nghiệp thì người dân làng Tùy Hồi còn làm thêm nghề thêu, mây tre đan Đây là nghề theo thời vụ và làm vào những lúc nông nhàn

Ngoài ra còn có nghề buôn vật liệu xây dựng dọc trên con sông Hoàng

Long Hiện nay trong làng còn vài hộ làm nghề này với quy mô nhỏ

1.1.4 Văn hóa xã hội

1.1.4.1 Cơ cấu tổ chức làng xã trước năm 1943 và hiện nay

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, cũng như nhiều làng quê khác,

ngoài các dòng họ, cơ cấu tổ chức của làng Tùy Hối xã Gia Tân còn gồm các

xóm, giáp, hội đồng kỳ mục, chức dịch và các phường hội

Xóm là đơn vị cộng cư của vài chục hộ gia đình nông dân có quan hệ king giễng là chủ đạo, kết hợp với quan hệ huyết thống, nhiều trường hợp có quan hệ hôn nhân Xóm làm nhiệm vụ cắt cử tuần phiên để bảo vệ an ninh trong làng Các nam giới từ 16 - 50 tuổi nếu không phải là lý dịch, chức sắc, tộc biểu và không có ngôi thứ ở đình, không bị bệnh tật, đều có trách nhiệm tuần phòng theo

lượt, mỗi lần là một năm Khi cắt đến lượt người nào phải đi tuần mà không đi được thì phải mượn người thay nếu không thì phải nộp 10 đồng xung công Trường hợp khẩn cấp, như hộ đê, cứu hỏa, hoặc việc quan cần kíp, có thẻ điều động thêm người gọi là tuần phụ (tráng tuần), từ 14 - 45 tuổi ra làm canh tuần

Giáp là tổ chức của nam giới trong làng, mỗi giáp gồm các thành viên

của nhiều dòng họ khác nhau Nếu như xóm và ngõ được lập nên một cách tự

nhiên theo địa vực cư trú thì giáp phải được tạo nên từ một địa vực với những

mối liên hệ chung của một số người, có thể là cùng một dòng họ, song có thê

la từ nhiều đồng họ khác nhau trong phạm vi làng xã Trong nội bộ giáp được phân biệt 3 lớp tuổi chủ yếu

~ Từ nhỏ đến 18 tuôi: ty ấu

~ Từ 1§ đến 49 tuôi: đỉnh tráng

~ Từ 50 tuôi trở lên: lão

Ở làng đã là đàn ông thì phải có chân trong hàng giáp để tham dự mọi sinh hoạt của làng Còn nếu không thuộc phe giáp nào thi gọi là dân ngụ cư

Do vậy, một gia đình khi sinh con trai, bố đứa bé phải biện một lễ mọn (chục tru, chai rượu nhỏ và món lệ phí nhỏ) trình giáp của mình, để xin cho đứa bé được vào giáp Kế từ ngày ghỉ tên, đứa bé trở thành một thành viên của giáp,

có thể theo cha đến cỗ bản va không phải đóng góp như người lớn

Khi tròn 18 tuôi, gia đình chú bé phải làm lễ trình giáp một lần nữa Đây

là buổi lễ công nhận chính thức chú là một trai đỉnh trong hàng giáp vừa có

quyền lợi, vừa có nghĩa vụ Thứ nhất, nghĩa vụ đối với làng là tham gia phục vụ

trong các dịp lễ hội, đình đám, đối với nước là tham gia đóng sưu thuế và đi phu

đi lính Thứ hai là quyền lợi cả về vật chat lan tinh thin, V8 vat chất thì được một phần ruộng công dé cày cấy và nộp một phần hoa lợi cho làng; về tỉnh thần

thì có chỗ ngồi nhất định trên chiếu trong những lần hội họp và ăn uống

Đến khi tròn 50 tuổi (lên lão) thì được cả giáp và làng trọng vọng Lên

lão tức là được ngồi chiếu trên ở đình, được tham gia vào tô chức lão làng, được miễn sưu thuế, phu phen tạp dịch Theo các cụ cao niên, thì giáp được

chia thành 4 bản, bàn nhất, bàn hai, ban ba, bàn bồn

Đứng đầu tổ chức giáp là giáp trưởng, là người có tuổi và uy tín nhất trong hàng giáp, có vai trò quan trọng trong việc cắt cử người tham gia các

công việc tang ma, tế tự, hội hè, đình đám Giáp trưởng còn là người đại diện cho các tổ chức giáp trong làng tham gia giúp việc cho tổ chức lão làng

Giáp là một tổ chức dân chủ, là môi trường tiến thân xã hội bằng tuổi

tác “sống lâu lên lão làng” Mọi người trong hàng giáp tùy thuộc vào độ tăng

của tuôi mà lần lượt được chuyên lên ngồi ở vị trí cao hơn trong sinh hoạt hàng giáp Nếu như vẫn “chân trắng” (tức là chưa có chức danh) thì phải làm

nhiều công việc vặt như dọn đình, miễu, trồng cây Còn khi đã có tuôi (có

chức danh) thì có thể tham gia ứng cử các chức thủ phiên, thủ bộ (trông coi

đồng, an ninh trong làng)

Giáp còn là môi trường bình đăng vẻ quyền lợi và nghĩa vụ, giữ vai trò

quan trọng trong làng vì nó đảm nhận nhiều công việc lớn cho làng nhất là

hội hè

những dịp làng tô chức tế

Với những đặc điểm trên cho thấy, giáp là một thiết chế năng động

nhất, là đinh chốt trong hệ thống các thiết chế tổ chức của làng Việt nói chung

và cũng của làng Tùy Hồi nói riêng

1.1.4.2 Các lễ thức cầu cúng

Ở làng Tùy Hối, các lễ tiết thờ cúng và lễ hội vẫn diễn ra theo khuôn mẫu chung như ở các làng Việt làm nông nghiệp ở trong vùng Lễ hội lấy việc thờ thần thành hoàng làng làm cốt lõi, các lễ tiết có sự kết hợp chặt chẽ giữa

tín ngưỡng dân gian với Phật giáo, Nho giáo và lịch trình các phong tục tập quán theo diễn biến mùa vụ của sản xuất nông nghiệp Về lễ tiết thờ cúng

được thực hiện theo quy mô cộng đông làng và các di tích, trong một năm,

làng có tổ chức các lễ, tóm tắt như sau:

Tắt

Tết được tổ chức vào ngày mùng 7 tháng Giêng là tháng Dẫn, nhân sinh ở Dần, ngày mùng bảy cũng thuộc nhân nên tế thần vào ngày này dé cau mong cho mọi người, mọi nhà được an khang, ngành nghề phát đạt, kinh tế đôi đào Tế xong mới hạ nêu xuống

Tết Rằm tháng Giêng (còn gọi là Tắt lập xuân)

Vào ngày này, làng tổ chức tế tại đình Lễ vật được chia đều cho các giáp, mỗi giáp gồm I cỗ xôi gà Trước khi tế, làng tổ chức chấm điểm lễ vật

của các giáp Sau đó chọn lễ đạt giải nhất, nhì, ba đem đặt lên bàn trên, cỗ

không được giải đặt ở bàn dưới, cuộc tế mới bắt đầu Kết thúc buổi tế, số cỗ được chia cho dân làng đến dự Tết Rầm Tháng Giêng có ý nghĩa cầu cho vạn vật sinh sôi nảy nở, mùa mảng tươi tốt

1.1.4.3 Các phong tục tập quán

Các phong tục tập quán của làng Tùy Hối vẫn diễn ra theo khuôn mẫu

chung như ở làng Việt làm nông nghiệp trong vùng Lễ hội dựa vào lịch trình

các phong tục tập quán theo diễn biến mùa vụ của sản xuất nông nghiệp

Cưới xin

Trong cuộc đời của mỗi con người, thì dựng vợ gả chồng được xem là một việc hệ trọng - đại sự, bởi lẽ xét về mục đích của hôn nhân là duy trì gia thống cho nên cuới hỏi là việc chung của gia tộc chứ không phải việc riêng của con cái Bởi vậy, dưới thời phong kiến hầu hết hôn nhân của con cái là do cha

mẹ quyết định là chính và thường là cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy Lam con

không được trái lời, phải tuân theo sự sắp đặt của các bậc sinh thành, tuy nhiên

ở các làng Việt vẫn ít nhiều có tính tự do tương đối vượt ra ngoài lễ giáo

Phong tục cưới xin của làng vừa có nét chung với các làng quê khác, lại

có nét riêng mang tính truyền thống Để đi đến cái đích cuối cùng là hôn nhân

chủ yếu phải qua các bước sau:

~ Bắn tin (mỗi lái): nhờ người mối lái cho nhà trai tiến hành bước tiếp theo

~ Lễ đặt trầu: nhà trai sắm chục trầu, trai rượu đến đặt vấn đề xin phép

đi lại Lễ vật được đặt lên bàn thờ, báo với tổ tiên đồng thời tỏ lòng thành

kính của người dâng lễ

~ Lễ ăn hỏi: đây là phần lễ lớn nhất trong quá trình tiến tới lễ cưới Nhà trai mua sắm đồ lễ rồi đến trao đổi, chuyện trò với họ hàng nha gai

~ Xin cưới: sau lễ ăn hỏi, nhà trai xem ngày lành tháng tốt đem trầu rượu đến xin cưới

~ Lễ cưới: nhà trai phải mỗ lợn, đồ xôi, làm cỗ mời bà con làng xóm xa gần, bạn bè hai bên đến dự tiệc cưới Khi mở được cửa ngõ, đoàn nhà trai vào thưa chuyện cùng họ hàng nhà gái, sau đó chú rễ xin phép hai bên vào bên trong đón cô dâu và cũng lấy lễ vật bên trong hộp đặt lên bàn thờ khấn gia tiên, mong gia tiên phù hộ cho vợ chồng sống hạnh phúc.

Ngày nay, các nghỉ thức và thủ tục hôn nhân lại được phục hồi giống

như trước Tuy nhiên các bước ấy đã được tỉnh giảm, còn 3 bước cơ bản và

quan trọng: lễ dạm hỏi, lễ ăn hỏi và lễ cưới Nam nữ tự quyết định cuộc sống riêng của mình, không đo cha mẹ sắp xếp với những yêu cầu khắt khe nữa

Tang ma

Cũng như ở các làng quê khác trong vùng, ở Gia Tân, từ xa xưa đã có cách ứng xử với những người thân đã mắt Tùy theo từng địa phương mà tập

tục, nghỉ lễ có khác nhau vẻ tang ma “người sống có nhà cửa, người chết có

mồ mả” và mồ mả của dân làng thường được quy tụ ở bãi tha ma của làng

~ Trường hợp người chết từ 11 tuổi trở lên đến 49 tuôi: chết thì bỏ vào

quan tài và không được tế, khi đem đi chôn chỉ được 2 hoặc 4 người khiêng,

bằng 2 đòn tre

~ Trường hợp người chết từ 50 tuổi trở lên: trình tự đám ma được tiến

hành qua các bước: đặt tên hèm (tên cúng cơm), lễ mộc dục, lễ khâm liệm

nhập quan, lễ thiết linh, lễ thành phục (chính thức phát tang), lễ cúng cơm, lễ

tế thổ thần, lễ chuyển linh cữu, lễ khai thông đạo lộ, lễ đưa ma, lễ hạ huyệt

Ngày nay, địa phương có quy ước xây dựng làng văn hóa, trong đó có

quy ước không được đề thi hài quá 1 đêm, trong ngày tang lễ không được tô chức ăn uống, rượu chè nên đã giảm bớt một số hủ tục

Lễ mừng thọ

Trong đời sống của người dân xưa, việc lên lão có ý nghĩa quan trọng

đối với mỗi người Tuy nhiên tục vọng lão mỗi nơi có những quy định khác

nhau Căn cứ vào số hương ẩm, các cụ trong làng từ 50 đến 100 tuổi, cứ 10

,, song mức độ khác nhau Những người đạt đến tuôi này và

những tuổi 60, 70, 80 phải làm lễ trình làng, tục gọi là vọng lão Việc vọng

lão gồm hai mục đích:

~ Được miễn phu phen tạp dịch

~ Được ngồi vào hàng chiếu ở đình, được ngồi ăn cổ vào hàng các cụ và không phải chịu sự sai khiến làm các công việc vặt của giáp

Theo lệ làng từ xưa đến nay, thì thể thức vọng lão của các hạng tuôi

được quy định như sau:

~ Ở hạng tuổi 50: được vọng lão hạng, là tuổi “dân bắt phiền, quan bắt

nhiễu” Người đến tuổi này phải biện cho làng một cỗ xôi đẻ làng tế vào dịp sắp ấn hàng năm Nếu không làm lễ thì phải nộp 32 quan tiền

~ Ở hạng tuôi 60: đây là độ tuôi

với người nghèo thì nộp 10 quan tiền và hai đầu nếp để làng làm cỗ tế thần; lai hy”, nên có hai mức vọng Đối

người giàu ngoài cỗ xôi gà cho làng còn phải làm cỗ mời dân làng Về phía dân làng cũng góp thêm mâm cỗ của các cụ là đĩa thịt cỗ xôi

~ Ở độ tuôi 70 - 80: được vào hàng thượng thượng thọ và hàng đại thọ nên được làng miễn làm cỗ, chỉ biện cho làng 100 miếng trầu và một chai rượu 'Như vậy, tục vọng lão thực chất là một buôi lễ thần và đãi làng Là hình thức sinh hoạt mang tính chất trọng xỉ của người xưa do tập thể tiền hành để

chính thức hóa hay xác nhận tư cách và cương vị của người được lên lão 1.2 Lịch sử xây dựng và quá trình tồn tại của đình Trùng Thượng

1

Lich sit nhân vật được thời

“Trong tín ngưỡng dân gian của người Việt thì đình làng thường gắn với

tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng Ở bắt kỳ ngôi đình làng nào của người Việt đều tôn thờ một vị thần Họ là người cai quản, che chở, bảo vệ cho nhân dân

trong làng Người dân trong làng luôn dành cho Thành hoàng làng của làng mình sự tôn kính thiêng liêng

'Tuy nhiên, khởi nguyên của Thành hoàng không phải từ Việt Nam mà

từ Trung Quốc Đồng thời, vị Thành hoàng có nguồn gốc từ Trung Quố

không phải là vị thần che chở cho một cộng đồng dân cư của làng xã Ban đầu

thành hoàng là một vị thần của thành trì, bảo vệ các tòa thành Tín ngưỡng sơ

khai khiến người ta nghĩ rằng, từng gốc cây, mô đá đều có vị thần ngự trị thì đất đai, vườn tược cũng phải có một nhân vật thiêng liêng cai quản Vị thần

ấy là vị than thé

trực, lúc chết có thé thanh thin và có thể bảo vệ cho cộng đồng Nếu người đó thổ công Sau đó, những người lúc sống công minh chính

lúc sống làm quan ở vùng đắt này thì lúc chết sẽ được tôn làm thành hoàng ở

chính vùng đất ấy

‘Tom lai ở Trung Quốc, Thành hoàng là vị thẳn của thành trì, từ trung ương cđến địa phương và Thành hoàng bảo vệ bộ máy quan liêu, cư dân trong thành Tín ngường thờ Thành hoàng làng du nhập vào Việt Nam vào thời

Đường cũng làm nảy sinh một số Thành hoàng mà chức năng cũng giống

Thanh hoàng Trung Quốc là các vị thần bảo vệ các tòa thành

Theo như sách “Việt điện U Linh” lấy tài liệu từ *Giao Châu ký” cho

biết từ thời nhà Tắn ở Thăng Long (lúc này có tên là Long Đỗ) có một vị hiếu

liêm họ Tô tên Lịch, gia tư không giàu có nhưng rất độ lượng, thương người, hay giúp đỡ dân chúng Khi Tô Lịch mắt, tên ông được đặt tên cho thôn, gọi

là thôn Tô Lịch

Sang thời nhà Đường, viên quan đô hộ nhà Đường thấy Long Đỗ là

vùng đất trù phú, nên cho đời phủ ly của An Nam đô hộ phủ về, rồi đòi dân chúng địa phương đến hỏi ý kiến Tắt cả đều nhất trí tôn Tô Lịch làm thần phù hộ Ít lâu sau, Cao Biển phong cho Tô Lịch là Đô Phủ Thành hoàng thần

quân đại vương Như vậy theo sử sách, Thành hoàng làng nước ta có từ đó và

cũng xuất phát là vị thần bảo vệ tòa thành

Khi tín ngưỡng thờ Thành hoàng "ăn sâu” vào tín ngưỡng dân gian của

người Việt cùng với sự áp đặt của triều đình thì Thành hoàng làng bắt đầu mang một chức năng là vị thằn che chở, bảo vệ, định đoạt phúc họa cho một

cộng đồng người trong một đơn vị hành chính nhất dinh Tir d6 nay sinh hệ thành hoàng làng của riêng người Việt (khoảng thé ky XVI - XVII vé sau)

Hệ thành hoàng làng của người Việt rất đa dạng Đó có thê là các vị thần

xuất thân từ cộng đồng làng xã có công với dân làng, hay những vị tướng có

công với nước, với dân Đôi khi những vị thần ấy đã được nhân dân “thiêng hóa” bằng cách gán cho các vị thin ấy có phép màu, hay được nhân dân lịch sir hóa Nhưng cho dù là nhân vật có that hay là nhiên thần, thiên thần thì nhân dân luôn dành cho vị thành hoàng làng sự sùng bái, tôn kính và được nhà vua phong sắc coi như là một hình thức ghi nhận công lao của các vị thần

Thông thường, mỗi làng thờ một vị Thành hoàng làng khác nhau

và có thể do nhiều nguyên nhân (đất chật, người đông, dân số phát triển, nghề nghiệp ), họ sẽ đến lập nghiệp ở một nơi

“Thánh làng nào làng ấy thờ”;

mới, nhưng cả khi đã lập làng mới, họ cũng không quên đem theo chân hương thờ Thành hoàng làng của mình đi cùng để phụng thờ Tuy nhiên, hình như quy luật này lại chưa hẳn đúng với trường hợp đình Châu Khê

Để xác định lịch sử đình Trùng Thượng cần phải căn cứ vào một số tư liệu: Bi kí, sắc phong, văn tự ghi lại trên công trình kiến trúc, than pha va dic trưng mỹ thuật của công trình kiến trúc hiện tồn tại Ngoài ra còn căn cứ vào các nguồn tư liệu dân gian qua lời kể của các cụ cao niên và lịch sử của làng

Trùng Hơn nữa, khi nghiên cứu lịch sử đình Trùng không thế không liên

quan đến ngôi đền thờ thành hoàng ngay tại khuôn viên của đình

“Tên đình Trùng Thượng có liên quan đến vị thành hoàng Đông Hải Đại Vương Nguyễn Phục Theo thin pha, thì vào năm Hồng Đức nguyên niên (1470) vua Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, Nguyễn Phục được phong

chức Đốc vận quân lương Nhưng do thuyền lương đến cửa biên Thần Phù và cửa Càn (Yên Mô) gặp bão to sóng lớn sợ, thuyền bị đắm chết nhiều người Nguyễn Phục cho dừng lại, do đó thuyền bị châm Ông bị vua Lê xử tội chết, nhưng ông cứu được nhiều người thoát chết vì sóng biển Sau khi chiến thắng Chiêm Thành trở về biết rõ sự tình, vua Lê phong cho ông làm phúc thần làng

Cổ Da (Yên Mô) Trong đền thờ ông có vế “Hai lang chở lương thuyền

nhất dạ càn môn đa hoạt mạnh” (nghĩa là: sợ sóng gió chở lương thuyền, một

tối cửa càn nhiều mạng sống) Nhiều làng ông đi qua nhân dân đã lập đẻn thờ

Thôn Phú Nha làng Tùy Hối là một làng như thế và gọi đình làng là đình Trùng Thượng

Đình Trùng Thượng thờ các vị thánh sau: Đông Hải Đại Vương

Nguyễn Phục, Trang Hiến (Tô Hiến Thành), Sóc Giang (không rõ sự tích)

Đình cũng phụng thờ hai mẹ con Trần Quốc Toản (Nguyên Từ Quốc mẫu,

Hưng Nhượng vương Trần Quốc Toản), và sau đây là tiểu sử các vị thần được thờ ở đình làng Trùng Thượng

1 Đông Hải đại vương

Đông hải đại vương họ Nguyễn, húy Phục, người xã Đoàn Tùng, huyện Gia Lộc, xứ Hải Dương, thi đỗ Hoàng giáp khoa Quí Dậu (1453) niên hiệu Thái Hòa, đời vua Lê Nhân Tông Làm quan trong viện Hàn lâm, thăng quan nghị Chính sự viện, Giám thị khoa thì năm Quí Mùi (1463), năm Quang Thuận

thứ tám (1467) bỗ chức Thừa tuyên Tham nghị sứ Thanh Hóa Sắc dụ rằng:

Năm trước sai người đi xứ phương Bắc được mạnh khỏe mà về, năm nay cho gọi lại để dâng lời hay đáng khen, nay sai giám thừa Nguyễn Lỗi mang bạc thưởng cho để nếu lòng trung hết tình vì ta nên nhận lấy”

Bấy giờ vua nước Chiêm là Trà Toàn cậy mình hung mạnh thường xâm phạm quấy nhiễu biên giới, lại cầu nhà Minh viện trợ để đánh nước ta Năm

đầu Hồng Đức (1470) vua Lê Thánh Tông thân mang quân đi bình Chiêm, phong Thừa Tuyên Tham nghị Nguyễn Phục lĩnh chức Đốc lương đô chỉ huy Đoàn thuyền lương bị sóng đánh cản trở sai lỡ hẹn kỳ, tướng chỉ huy phải chịu quân luật Nang hau My Da mang linh cữu ông xuống thuyền dua

về an táng ở khu làng Cổ Đà Mao Cá, khu Mao Cá, làng Cổ Đà, huyện Yên

Mô, gần nơi ông đóng thuyền lương đợi ngày vượt cửa Thần Phù rồi lại ở đó trông nom phần mộ.

Sau khi chiến thắng Chiêm Thành Vua Lê ban sư, trên đường về gặp

sóng to, gió lớn, biển động thuyền không đi được Một đêm nhà vua thao thức

tai nghe gió gào, sóng dậy, trằn trọc không sao ngủ được, sực nghĩ thuyền lương nhỡ kì hạn là do sóng to gây ra, trong lòng hối hận thương Đốc lương

quan bị thác oan, trong lúc mơ màng, vua thấy ông nhung trang tế chỉnh đứng

trước giường ngự tâu rằng:

“Kẻ hạ thần cảm ơn trí ngộ của bệ hạ nên dẫu thác, linh hồn vẫn theo ra chiến trận Nay nhờ hồng phúc quốc gia, bệ hạ dẹp xong Chiêm khấu, hạ thần

lại xin theo hộ giá khải hoàn'

'Vua Lê chợt tỉnh, trông ra vằng đông đà hứng sáng, biển lặng sóng yên Đại quân vượt biển trở về yên ồn

'Vua Lê Thánh Tông truy phong Đốc lương quan Nguyễn Phục tướng

Đại vương biên Đông Hải làm phúc thần làng Cổ Đà và lập đền thờ lăng bên

mộ Nay là thôn Cổ Đà, xã Yên Phú, huyện Yên Mô, tinh Ninh Binh,

Đại Nam nhất thống chí, Nhà xuất bản KHXH Hà Nội - 1971 tập II -

tỉnh Hải Dương - trang 421 - chép:

*Nguyễn Phục người huyện Gia Lộc, đỗ Hoàng Giáp đời Lê Thái Hòa, làm Hàn Lâm viện kiêm sư phó dạy thân vương Khi Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành làm việc Đốc quân vận lương, vì bị bão, sai kì phải chịu quân luật Sau biết oan, truy phong phúc thần Nay dân ở ven biển đều gọi là đền

Trùng Giang

Đông Hải đại vương Nguyễn Phục có hàng trăm nơi lập đền thờ (sách

đã dẫn cùng tập - trang 256) chép:

“Đền Đông Hải Nguyễn thần ở địa phân các huyện Hà Trung, Thiệu

Hóa và Tĩnh Gia gồm 43 xã thôn phụng thờ Thần họ Nguyễn, húy Phục,

người huyện Gia Lộc (xem Hải Dương tỉnh chí)

Có về đối minh họa

Thân uy đặc chắn Bắc Nam bách sở linh từ

Tam dich:

Uy thần đặc biệt Bắc Nam trăm chốn đền thờ:

Tinh Ninh Bình cũng có nhiều đền thờ Đông Hải đại vương Nguyễn

Riêng thần phả số đền thờ thuộc huyện Gia Viễn chép: Tướng Nguyễn Phục không cho quân sĩ mạo hiểm vượt bé trong khi gió to sóng lớn, mình ông chịu quân luật, quân sĩ được an toàn

Sợ sóng chớ thuyền lương, một tối cửa Càn nhiều mạng sống

“Thời xưa quan quân chở lương trên sông trên biển thường cầu thần phù

hộ gió lặng sóng yên Có nơi gọi là Đông hải đại vương là “Thần gió”

2 Tô Hiến Thành

“Theo sách Lý Cao Tông phụ chính đại thẳn, Tô Hiến Thành thái sư ngọc phả ở bảo tàng tinh Ninh Binh, ông ba thân sinh ra Tô Hiến Thành là Tô Trung

và Nguyễn Thị Đoan, vốn là người nhân đức, nhưng đã 42 tuổi mà vẫn chưa có

con Bấy giờ ông Tô Trung làm quan ở phủ Trường Yên, nghe tin đẻn đức thánh Nguyễn Minh Không ở Đàm Xá rất linh ứng, liền đến cầu tự Sau đó bà

Nguyễn Thị Đoan có thai và sinh ra Tô Hiển Thành Lớn lên Tô Hiển Thành đổ

đạc cao, làm quan Vinh Lộc đại phu Khi cha mẹ Tô Hiến Thành mắt, vua Lý

Cao Tông cho ông vàng bạc 100 cân để làm tang lễ, còn dư ông biếu làng Đảm

Ông lại lấy 140 người dân Dam Xé lam gia thin

Sau khi chiến thắng quân Chiêm Thành, Tô Hiến Thành được phong thực ấp ở phủ Trường Yên Ông về Đàm Xá lễ tạ ở đền thờ Nguyễn Minh Không, khuyên nhân dân chăm lo cầy cấy và xin cho dân làng Đàm Xá được miễn sưu thuế, tập dịch Khi ông mất, vua Lý Cao Tông phong sắc đại vương và xin cho dân Đàm Xá rước thần hiệu ông về cùng thờ ở đẻn

Nguyễn Minh Không.

'Về sau, nhân dân thôn Xuân Lai (Đàm Xá xưa) lập một ngôi đền thờ

Tô Hiến Thành gọi là đền thánh Tô

3 Nguyên Từ Quốc mẫu và Trần Quốc Tảng

“heo sách Trần triều Ngọc phả ở đền Quốc mẫu cùng làng Tùy Hồi, thì Trần Hưng Nhượng (Quốc Tảng) là con bà Trang Nương (Nguyên Từ Quốc mẫu) và Trin Hung Đạo Năm 16 tuổi Hưng Nhượng đã rất giỏi binh thư Khi quân Nguyên Mông xâm lược nước ta, ông theo cha đánh giặc, lập nhiễu chiến công Sau khi thắng trận, vua Trần Nhân Tông đã phong cho ông làm

Vệ

“Nhập nội kiểm soát, chức cư hầu tước chỉ thượng đối kiểm nhập t

sau vua Trần lại tôn ông làm “ thượng phụ” và phong bà Trang Nương là

“Bảo Huệ phu nhân” tôn làm Quốc Mẫu

Sau khi Trần Hưng Đạo mắt, Hưng Nhượng cùng bà Bảo Huê phu nhân

đi chu du bốn bề, khi đến xã Tùy Hối, thấy ở đây phong cảnh đẹp đế, liền lập một cung để ở rồi chiêu dân lập ấp Khai mở ruộng đồng Hưng Nhượng khuyên nhân đân chăm lo lao động, lấy nông nghiệp làm gốc, đoàn kết với nhau, trên thuận dưới hòa, thuần phong mỹ tục Nhân dân biết ơn ông có công chiêu dân lập ấp, khai sang ra làng Tùy Hồi

Quốc mẫu ở trong cung sở được ba năm thì bệnh nóng rét liên miên hơn một tháng Trần Hưng Nhượng cùng nhân dân Tùy Hồi hết lòng chạy

chữa, nhưng vì bệnh tình quá nặng, nên bà đã mắt ngày 25 tháng Chạp

Vua Trần Anh Tông cho làm lễ an tang bà rất long trọng, giao cho nhân dân Tùy Hối thờ tự Sau khi mẹ chết, Hưng Nhượng vẫn ở lại làng Tùy

Hồi Sau khi Chiêm Thành xâm lược nước ta, vua Trần Anh Tông sai xứ về

xã Tùy Hối, triệu ông đi đánh giặc Chưa đầy một tháng sau Trần Hưng

'Nhượng đã đẹp yên quân giặc Vua Trần Anh Tông đã phong cho ông chức

“Nhập nội quốc khảo Hưng Nhượng đại vương” ông xin vua miễn cho dân

Tùy Hi sưu sai, tô thuế.

Một thời gian sau ông về Tức Mặc rồi mắt, thọ 67 tuổi Vua Trần Anh Tong cho mời dân Tùy Hồi ra Tức Mặc an tang ông rất long trọng và cho ông được thờ cùng một miếu với bà Bảo Huệ phu nhân Đến nay nhân dân Tùy Hồi vẫn kiêng chữ “Trang” và “Nhượng” là tên gọi hai mẹ con ông

Về ruộng đất thì trước Cách mạng Tháng 8 làng Tùy Hối có hơn 600

mẫu ruộng, trong đó có 100 mẫu là tư điền, 500 mẫu còn lại là công điền Theo truyền thuyết thì hơn 500 mẫu công điền này là do Trần Hưng Nhượng và những người lập ấp đầu trên để lại cho dân làng Số ruộng công điền đó cứ 3

năm chia lại 1 lần Trừ những người cô nhỉ quả phụ và người già trên 60 tuổi

còn lại dân làng ai cũng được chia Mỗi người được chia một mẫu kê cả thô cư

Ví dụ một người đã có 3 sào đất rồi thì được chia thêm cho 7 sảo ruộng nữa, còn người chưa có đất ở thì được chia cả một mẫu ruộng Dân làng thường mở

ng bị lắn

n tượng đất chiếm dần Làng có hai ngôi đình mỗi, ngôi có một mẫu do dân tiến cúng, còn ngôi chùa và đền Quốc mẫu, mỗi ngôi 6 sào ruộng công do Trần Quốc Tảng để

lại Như vậy những di tích và lệ chia công điền ở làng Tùy Hối phản ánh một thực tế lịch sử theo truyền thuyết là Trần Quốc Tảng đã chiêu dân lập ấp ở đây

1.2.2 Niên đại, quá trình tồn tại và phát triển của di tích

Đình Trùng Thượng và đình Trùng Hạ thuộc làng Tủy Hối, xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình Sở dĩ gọi là đình Trùng vì hai ngôi đình thờ các vị thành hoàng làng giống nhau, đó là: Đông Hải đại vương Nguyễn Phục;

Trang Hiến (Tô Hiến Thành); Sóc Giang (không rõ sự tích); Phụ thờ hai mẹ

con Trần Quốc Tảng (Nguyên Từ Quốc mẫu và Hưng Nhượng Trần Quốc

Tảng) Ngoài ra cũng có nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, đây là hai ngôi đình

có lịch sử xây dựng cùng thời, giống nhau, có thể trùng khít lên nhau

Đình Trùng Thượng còn lưu giữ nhiều tài liệu ghi chép về sự ra đời của

dựng cột vào ngày 19 tháng 11 năm Đỉnh Sửu thuộc triều dai nhà Lê Đức - Nguyên thứ hai (tức là 1675) [PL 1, A.8, tr 111]

Ở tắm bia gỗ có niên hiệu khắc là Tự Đức 30 (1877) cũng có ghỉ (tam

dịch): “Nguyên năm gian làm từ thời Lê Đức nguyên thứ hai, cho đến nay

(1877) đã 200 năm” [PL L, A.9, tr.112]

Hai cau đối ở ngoài đình có ghỉ: “Tao sự Dương đức Hậu Lê khắc dc đan doanh tòng cổ chế và Hạnh Phùng Nguyễn triều Bảo Đại trúc tường phú ngồa điện tân quy, nghĩa là làm từ thời Dương Đức Hậu Lê, khắc, sơn cột

theo nếp cô Gặp may thời Bảo Đại triều Nguyễn xây tường lợp ngói công

trình mới thật là quy mô

Như vậy chúng ta thấy có hai ý kiến: một là năm Dương Đức (1672 -

1673) và một là làm năm Đức Nguyên 2 tức 1675, ý kiến thứ hai được ghỉ ngay từ thời làm vào năm 1877 ghi lại Còn ý kiến thứ nhất thì mới ghỉ từ thời Bảo Đại, chưa rõ căn cứ vào đâu

Chúng tôi thấy cả hai ý kiến đều xác đáng so với phong cách nghệ

thuật Riêng ý kiến thứ hai xác thực hơn vì nó được ghi từ lúc làm và lại được

xác minh lại một lần vào năm 1877 Tuy nhiên, rất có thể cả hai đều không sai Vì làm một cái đình không phải là nhanh Có thê ý đồ và chuẩn bị từ thời

Dương Đức (1673) và hai năm sau (tức Đức Nguyên 2, 1675) đẩy đủ vật liệu

và chạm trổ xong mới đưa ra chọn ngày tháng dựng

Do đó, đình làm từ 1673 đến 1675 là xác đáng Sau lần dựng này có những năm trùng tu đáng lưu ý:

Chữ ở cột sau bên trái gian giữa (cột chính) 6 ghi: “Lé triéu vinh Thinh ngũ niên tué thứ kỷ Sửu bát nguyệt nhị thập nhật tác cửa võng " Nghĩa là: ngày 20 tháng 08 năm Kỷ Sửu thuộc triều Lê Vĩnh Thịnh thứ năm (tức 1709) làm cửa võng

Lần trùng tu này có ghi lại ngày trên cửa võng gian phải (ở các ô chữ

to): “Tud thứ Kỷ Sửu niên bát nguyệt nhị thập nhật tác cửa vong swe”, nghĩa là

ngày 20 tháng 08 năm Kỷ Sửu thuộc triều Lê Vĩnh Thịnh thứ năm (tức 1709) làm cửa võng

Căn cứ vào những nét chạm khắc mà so sánh thì ta thấy lần trùng tu này làm hai cửa võng giữa và bên phải đồng thời làm cả mảng chạm rồng ở cốn phía trên võng

Lần trùng tu thứ hai được ghi ở cột sau bên phải gian giữa (cột chính):

“Lê triều Tự Đức tam thập niên tuề thứ Đình Sửu trọng thu cát nhật trùng tu”, nghĩa là: ngày tốt lành giữa mùa thu năm Đinh Sửu thuộc triều Nguyễn, Tự

Đức thứ 30 (tite 1877) tu sửa lại

Năm trùng tu này cũng có nói ở tắm bia khắc gỗ đề niên hiệu Tự Đức

30 Căn cứ trên chạm khắc thì lần này sửa chữa một số vì kèo gian giữa Lần trùng tu thứ ba là làm lại cửa võng bên trái Ngay ở cửa võng có ghi “Trùng tu cửa võng giáp thân niên”, nghĩa là trùng tu cửa võng vào năm Giáp Thân, chưa rõ Giáp Thân nào, nhưng căn cứ vào vết chạm, căn cứ vào

hình mẫu rồng phượng thì đây chỉ có thẻ là một lần gần với đợt trùng tu thứ

hai Nghĩa là có thể vào năm 1884, 7 năm sau vào đợt sửa chữa lớn người ta

lại sửa chữa tiếp cửa võng

Lần trùng tu thứ tư làm lại toàn bộ dãy nhà thượng cung, ngay trên thượng lương dãy nhà này ghi rõ: “hành Thái thứ Ký Sứu, trùng ti”, nghĩa

là sửa chữa lại năm Kỷ Sửu niên hiệu vua Thanh Thai (tức năm 1889),

Lần trùng tu thứ năm là lần lợp ngói và xây tường mà câu đối có nhắc

tới Tại đình Trùng Thượng có ghi lần sửa chữa xây tường của đình đó là năm

Quý Hợi (1923) Các cụ nhiều tuổi trong làng cho biết, cả hai đình sửa chữa,

xây tường, lợp ngói cùng một lần Như vậy, là lần sửa chữa của năm Khải

Dinh thứ 8, chứ không phải Bảo Đại Năm Bảo Đại chỉ làm lại bia ghỉ lại thôi

Tác giả của câu đối có thẻ đã nhằm.

“Tóm lại, qua một số dấu tích bước đầu ta thấy, năm dựng đình: 1673 -

1675; các đợt trùng tu: 1709 (cửa võng giữa và phải), 1877 (vì kèo giữa), 1884 (cửa võng trái), 1889 (thượng cung), 1924 (ngói và tường)

Hoa bình lập lại (1954) một thời gian dài, đình Trùng Thượng là kho để thóc, để đỗ dùng cho sản xuất nông nghiệp của hợp tác xã Có thể do chuyển hóa thành kho, nên lúc đó hợp tác xã đã sửa đình từ kiến trúc có 4 góc mái

cong sang kiến trúc “tường hồi bít đố:

° Ngày nay đình Trùng Thượng là trung tâm sinh hoạt văn hóa, câu lạc bộ của làng Từ năm 1999, Ban bảo vệ di tích đình Trùng Thượng đã được thành lập gồm có các cụ lão thành có tâm

huyết với di sản văn hóa của dân tộc đã báo cáo với chính quyền địa phương

bảo vệ gìn giữ ngôi đình khang trang, sạch đẹp hơn

Cũng như đền vua Đinh, đền vua Lê (Trường Yên, Hoa Lư), đình

Trùng Thượng là điểm tham quan lý thú về kiến trúc điều khắc gỗ dân gian thế kỷ XVII - XVIII

Tiểu kết Chương 1

Gia Tân, một vùng đất cỗ ven sông Đáy và sông Hoàng Long, được

hình thành cùng với quá trình dựng nước của người Việt, nên ngay từ sớm đã

có điều kiện tương đối thuận lợi đê cư dân ôn định cuộc sống nông nghiệp và

phát triển kinh tế đa ngành Từ đó, tạo ra một cơ sở kinh tế tương đối ôn định

để hình thành làng xã vững chắc trên một địa vực cư trú theo xóm, dòng họ, giáp, đã góp phần ràng buộc các cư dân làng xã trong một khuôn khổ nhất định và theo một định hướng luân lý, truyền thống

Đình làng Trùng Thượng hiện tại thờ 5 vi Thành Hoàng làng và đình được khởi dựng từ thời Hậu Lê cụ thể là vào năm 1673 - 1675 Đình đã trải qua nhiều đợt trùng tu lớn đó là vào các năm 1709,1877, 1884, 1889, 1924 và

những năm gần đây năm nào cũng tiến hành sửa chữa nhỏ theo đúng nguyên tắc ngành Bảo tàng.

Chương 2

GIÁ TRỊ VĂN HÓA VẬT THÊ ĐÌNH TRÙNG THƯỢNG

Khi tiếp cận giá trị của một di tích, chắc chắn giá trị văn hóa vật thể sẽ được tiếp cận đầu tiên; bởi lẽ mặt giá trị này đóng vai trò quan trọng cấu thành nên giá trị của một di tích kiến trúc Sự gắn kết chặt chẽ giữa mặt giá trị

này và các giá trị văn hóa phi vật thể mới tạo cho di tích giá trị hoàn chỉnh Bởi vậy, có thể nói, khi tiếp cận tới mặt giá trị này tức là chúng ta đang “trở lại quá khứ” của cha ông, đang tiến dẫn tới những sáng tạo dân gian, tới

những giá trị truyền thống của dân tộc

2.1, Giá trị kiến trúc

Đình làng, nhất là đình làng ở miền Bắc, là kho tàng hết sức phong phú của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Việt Nam trong lịch sử Nghệ thuật kiến trúc cũng tồn tại ở chùa, đền và các kiến trúc tôn giáo khác nhưng kiến trúc và điêu khắc ở đình làng không những là nguồn tải liệu để nghiên

cứu lịch sử mỹ thuật Việt Nam, mà còn là nguồn tải liệu để nghiên cứu đời sống ngày thường cũng như tâm hồn của người nông dân Việt

Nói đến nghệ thuật kiến trúc - điêu khắc đình làng cũng là nói đến

nghệ thuật trang trí đình làng Điêu khắc ở đây là điêu khắc trang tri, Người thợ làm đình chẳng những thành thạo trong việc dựng đình mà còn biết tô điểm cho ngôi đình thêm đẹp Điêu khắc ở đây

do đó gắn liền với kiến trúc Hầu như trên các thành phần của kiến

trúc đình làng đều được các nghệ nhân xưa dùng bàn tay điêu luyện của mình chạm khắc thành những hình mẫu có giá trị nghệ thuật

cao, thu hút sự chú ý của mọi người lúc ghé thăm đình [30, tr47]

Là công trình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của làng Trung tâm văn hóa tâm linh của làng Bằng đôi bản tay khéo léo và khối óc thông minh, các nghệ

nhân xưa của làng Tùy Hối đã đề lại cho hậu thế một công trình

ân bây giờ, dù trải qua nhiều bước thăng trầm của lich

sử nhưng đình vẫn đứng đó sừng sững như muốn thách thức cùng thời gian Đó chính là bức thông điệp từ quá khứ của cha ông - an chứa trong đó là các giá trị

truyền thống mà con cháu ngày nay cần phải giữ gìn và phát huy

2.1.1 Không gian cảnh quan

Trong quan niệm truyền thống của người Việt, trước khi bắt tay vào

xây dựng các công trình kiến trúc, thì việc lựa chọn vị trí thế đất và hướng

của công trình luôn là điều được được quan tâm và phải tuân theo những quy định của thuật “Phong thủy” Trên thực tế, các công trình kiến trúc mà đặc biệt là các công trình tôn giáo, tín ngưỡng được coi là nơi bảo tồn giá trị văn

hóa của mỗi làng xã, đình làng là nơi gửi gắm niềm tin, niềm tự hào của cả

cộng đồng làng xã Do đó, địa thế và cảnh quan xây cắt công trình luôn được

các bậc tiền nhân coi trọng Người xưa thường rất quan tâm đến việc chọn thế đất để dựng đình Đó phải là nơi cao ráo, sáng sủa, phía trước phải rộng rãi, thoáng đãng, xa xa có núi non chầu vẻ, phía sau phải có thế tựa, ngay phiá trước có hồ nước rộng, đó là yếu tố tụ thủy đối với mỗi công trình di tich Dac biệt là yếu tố '“Thiêng” khi lựa chọn thế đắt, đó cũng là điểm hội

tụ sinh khí của bốn phương tám hướng trong trời đất Đình làng Trùng

Thượng cũng được xây dựng theo quan niệm trên

Người Việt nhìn nhận trong bao la có một khối sinh lực nào đó ở tằng trên, không xác định được Dòng sinh lực vũ trụ này dần được đồng nhất với

mọi nguồn hạnh phúc, nó chảy xuống mặt đất, làm nảy nở sự sống Con người cũng đã mượn trời đất một phần sinh lực để làm linh hỗn riêng Đặc tính này

chỉ xảy ra ở những mảnh đất hội được các điều kiện nhất định, do người xưa

bằng chiêm nghiệm thấy, nơi ấy họ thường dựng các kiến trúc tôn giáo

Nói đến không gian cảnh quan của di tích là nói đến hướng, không gian xa gần và cây cỏ trong di tích

Trước tiên là hướng đình Có thể nói đình làng là nơi ngưng kết mọi

giá trị văn hóa vật chất va tỉnh thần của mỗi làng quê Việt Nam Vì vậy việc

xây dựng đình theo hướng nào phải được những người biết, có kinh nghiệm trong làng lựa chọn rất cẩn thận Ho tin rằng, chỉ cần có chút sai sót,

sẽ có những ảnh hưởng không tốt đến cả làng, dân làng sẽ bị bệnh tật, hoa

hoạn, làm ăn thất bát Ca đao xưa có câu:

“Toét mit la tại hướng đình

Ca lang toét mit, riêng mình em đâu”

Câu ca dao trên phần nào cho ta thấy được tầm quan trọng của việc

chọn hướng đình, nó mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc trong tư duy của mỗi người dân trong làng Người ta lấy hướng đình làm chuẩn, việc xây dựng nhà cửa trong làng đều phải làm song song hoặc vuông góc với đình, tuyệt đối không làm nhà thẳng vào hướng đao đình

Đình Trùng Thượng quay hướng nam, trông ra sông Hoàng Long Theo quan niệm của nhân dân địa phương, đình Trùng Thượng làm trên thế nghiêm bút Đẳng sau có gò sứ đài 5 -6m Theo đạo Phật, thì hướng nam trong sáng,

đồng nhất với trí tuệ mà đạo Phật lấy trí tuệ để diệt trừ ngu tối, tức mầm

mống tội ác, hướng nam còn mang dương tính cũng gắn với hạnh phúc, với điều thiện Khi ảnh hưởng của văn hoá Trung Hoa du nhập vào thì: “Thánh nhân nam diện nhỉ thính thiên hạ” (Thánh nhân ngồi quay hướng Nam để nghe lời tâu bày của thiên hạ), đó là hướng của để vương, đó cũng là hướng

của thần linh khi các ngài thành vua, tỉnh thần của quần chúng Trong điều kiện thực tế của nước ta thì hướng nam cũng thường được chú ý nhiều hơn

ca, vì trước hết đó là hướng gió mát mẻ vào mùa hè, tránh rét vào mùa đông

Ông cha ta vẫn có câu: “Lấy vợ hiển hoả làm nhà hướng Nam” là vì lẽ đó

Hướng đình còn mang ý nghĩa cho mùa màng bội thu, vạn vật luôn thích nghỉ, cuộc sống của dân làng sẽ ấm no, hạnh phúc

Ngoài ra, đối với một di tích kiến trúc, người nghê nhân dân gian còn

quan tâm tới không gian gần và xa Đình Trùng Thượng được xây dựng ở

khu vực trung tâm của làng, trên một thế đất bằng phẳng, thoáng rộng

khoảng 3600 mỶ Phía trước đình trước kia là một hồ nước lớn Theo phong

thủy đó là yếu tố cần và đủ đồng thời là niềm tin của cộng đồng, nơi nào có

tụ thủy, tức là tụ phúc, phúc lớn tạo ra sự hưng thịnh, phát triển cho cả cộng

đồng làng xã, đây cũng chính là biểu hiện cho sự cầu mong sinh sôi phát triên Bên cạnh ý nghĩa trên, yếu tố nước ở đây còn mang giá trị về điều hòa

khí hậu, đặc biệt vào những ngày hè nóng bức, cây xanh và hỗ nước đã góp

phần giảm bớt cái nóng, cái nắng và đình làng trở thành một nơi lý tưởng để

người dân sau một ngày lao động mệt nhọc dừng chân nghỉ ngơi, giao lưu,

bàn việc Đó là sự khởi nguyên, là phần âm trong tông thể không gian của

đình tạo thành ý niệm dương, đây chính là biểu hiện cho cầu sự sinh sôi phát

triển của cả công đồng làng xã

Ngay từ xa xưa, người Việt với nét văn hóa gốc nông nghiệp đặc trưng của mình đã có ý thức tôn trọng và ước vọng chung sống hòa bình với

tự nhiên Do vậy, cây cối luôn được quan tâm

“Trước hết, cây cỏ được ví như một bộ quản áo đẹp để trang hoàng cho di

tích, nhằm làm cho kiến trúc được hòa quyện với môi trường và không cách

biệt Mặt khác, cây cỏ còn như nhấn mạnh một điểm cơ bản xác nhận mảnh đất

có di tích là tươi tốt thích ứng với đất thiêng, đất lành của muôn loài Tuy

nhiên, không phải di tích nào cũng có số lượng cây cỏ cùng loài như nhau, mà

tùy vào từng loại hình kiến trúc người ta trồng những cây tương ứng

Ở đây, với những ý nghĩa đó, phía trước đình là một vườn cây rộng rãi

với nhiều cây xanh tạo vẻ thâm nghiêm, cô kính đồng thời tỏa bóng mát cho

khu di tích như: cây nhãn, cây bằng Trong sân đình, dân làng có trồng một cây sỉ để tạo vẻ linh thiêng và tỏa bóng mát cho di tích Đó là loại cây được

tín ngưỡng dân dã coi như là nơi thường ngự của các thần linh dân dã Cũng

có khi là nơi nương tựa của các linh thần bơ vơ, nhờ có đình mà các vong linh được nương tựa vào thần mà hưởng chút ít lộc hương của chúng sinh

Đối với các cây này, cảng khúc khuỷu rậm rạp thì càng được coi là gắn với

thần linh nhiều hơn, và như thế cây sỉ với các rễ buông nhiều thân đã như

tao cho ngôi đình một không gian u linh hơn

2.1.2 Bỗ cục mặt bằng tổng thể

BỐ cục mặt bằng là sự bố trí, sắp xếp các đơn nguyên kiến trúc của một

di tích trên khuôn viên của nó Đối với kiến trúc truyền thống, nhất là các công trình kiến trúc tín ngưỡng tôn giáo, sự sắp đặt các đơn nguyên trong tổng thể kiến trúc không đơn thuần là việc phân chia giới hạn và công năng sử dụng, quan trọng hơn là nó còn ẩn chứa yếu tố triết lý, tư tưởng mà người xưa

đã gửi gắm vào đó Các công trình trong quần thể đều được bố trí trải dai theo

một trục chính và đối xứng qua trục, tuân theo những quy luật bố trí rất phổ biến trong mặt bằng kiến trúc tôn giáo truyền thống Quy luật này đảm bảo cho một quần thể tuân thủ theo thứ tự bồ cục các công trình theo chiều sâu, đồng thời vẫn có thể theo diện rộng

Đình Trùng Thượng là một cụm công trình kiến trúc tôn giáo với nhiều

hạng mục Đình được xây dựng trên một gò đổi cao với nền diện tích mặt

bằng là khoảng 3600 mỶ, có kết cấu kiến trúc chữ “nhị” gồm tòa đại đình 5

gian 2 chái, và tòa hậu cung song song với tòa Đại đình

Từ ngoài bước vào là nghỉ môn được xây dựng theo kiểu nghỉ môn trụ biểu với một lối đi chính giữa, hai bên là cửa phụ Bên trong đình là sân hình chữ nhật được lát gạch đỏ dài 25m, rộng 15m

Đi qua sân gạch ta đến tòa đại đình 5 gian 2 chái, trải dài theo chiều ngang của sân Tiếp đến là tòa hậu cung Có thể thấy các công trình được

xây dựng tạo nên sự hài hoà, hoàn chỉnh và mang tính thẩm mỹ cho di tích

Nhìn chung, cũng giống như nhiều ngôi đình khác ở đồng bằng Bắc bộ, đình làng Trùng Thượng có quy mô kiến trúc vừa phải Mặt bằng tổng thể đã

tuân thủ nghiêm ngặt luật Phong Thủy mà người Việt vốn áp dụng từ xưa

Ngôi đình thê hiện được triết lý sống hài hòa với môi trường thiên nhiên của người Việt Các nghệ nhân dân gian đã lấy cây cối làm những điểm tô thêm cho cảnh quan của đình thêm sức sống, làm cho tòa đại đình to lớn như hòa

vào thiên nhiên nơi đây.