TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VIỆN NGHIÊN CỨU GIÁO DỤC KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC, TỰ NGHIÊN CỨU CHO GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
VIỆN NGHIÊN CỨU GIÁO DỤC
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC
NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC,
TỰ NGHIÊN CỨU CHO GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU
ĐỔI MỚI GIÁO DỤC
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Tháng 11-2013
Trang 3MỤC LỤC
Phần 1: Tự học, tự nghiên cứu và các giải pháp nâng cao năng lực
tự học, tự nghiên cứu cho đội ngũ giáo viên phổ thông
1 Tự học là con đường để hoàn thiện và phát triển nghề nghiệp của giáo viên phổ thông
PGS.TS Ngô Minh Oanh
17
2 Những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực tự học của giáo viên NGND Nguyễn Nghĩa Dân
21
3 Tự học – Điều kiện để hoàn thiện và phát triển nghề của các nhà giáo PGS.TS Võ Thị Minh Chí
30
4 Một số cơ sở định hướng đốivới hoạt động tự bồi dưỡng của giáo viên viên phổ thông
TS Trương Công Thanh
35
5 Tự học,tự nghiên cứu đối với giáo viên phổ thông – những năng lực quan trọng để dạy học sinh viết tự học, tự nghiên cứu
ThS Hồ Sỹ Anh
39
6 Nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu của đội ngũ giáo viên phổ thông – Một giải pháp thiết yếu của đối mới giáo dục
TS Nguyễn Thị Thọ, TS Nguyễn Thị Phương Thủy
50
7 Tổ chức hiệu quả hoạt động tự học cho đội ngũ giáo viên ở trường phổ
thông
ThS Phạm Quang Huân
55
8 Giải pháp nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu cho đội ngũ giáo viên phổ thông, đáp ứng yêu cầu đôi mới giáo dục
ThS Nguyễn Thị Mai Thảo
61
9 Môi trường học thúc đẩy phát triển chuyên môn liên tục của giáo viên liên tục của giáo viên
Nguyễn Thị Thúy
68
10 Tìm hiểu một số vấn đề về công tác tự bồi dưỡng của giáo viên tiểu học
hiện nay
ThS Vũ Thị Thu Huyền
73
11 Tổ chức tốt việc tự học cho giáo viên phổ thông nhằm đáp ứng yêu cầu
đối mới giáo dục
ThS Trần Thị Huyền
82
1
12
Những yếu tố làm hạn chế khả năng tự học và tự nghiên cứu của người giáo viên ở trường phổ thông
Nguyễn San Hà
86
13 Một số giải pháp nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu cho giáo viên
ở trường THPT vùng sâu ThS Huỳnh Văn Thế
90
Trang 414 Nâng cao hiệu quả hoạt động tự học và tự nghiên cứu môn sinh học cho
đội ngũ giáo viên phổ thông hiện nay
ThS Lê Thị Thanh
104
15 Yêu cầu giáo viên phổ thông tự học,tự nghiên cứu – Bắt nguồn từ đâu?
ThS.Lê Tấn Huỳnh Cẩm Giang
112
16 Tự học, tự nghiên cứu của giáo viên hướng đến nâng cao năng lực và
phẩm chất cần thiết cho học sinh
Nguyễn Trí Nguyên
115
17 Vai trò của Internet đối với vấn đề tự học, tự nghiên cứu của người giáo
viên lịch sử
ThS Nguyễn Quốc Toàn
120
18 Tăng cường vai trò lãnh đạo của giáo viên – Giải pháp nâng cao tính
tich cực,chủ động và năng lực tự học của giáo viên trong nhà trường
hiện nay
ThS Nguyễn Thị Ngọc Liên
125
19 Vai trò của bảo tàng trong công tác tự học và nghiên cứu của giáo viên
tại các trường phổ thông
Nguyễn San Hà, Trần Thị Ngọc Lan
135
20 Nâng cao năng lực tự học của giáo viên phổ thông trong giai đoạn hiện
nay
TS Trần Mai Ước
139
21 Người giáo viên phổ thông và vấn đề tự học, tự nghiên cứu
ThS Trương Thu Trang
143
22 Những nội dung tự học nhằm hình thành và phát triển năng lực sư phạm
cho giáo viên trung học phổ thông
TS Nguyễn Thị Hà Lan
148
Phần 2 Trang bị năng lực tự học, tự nghiên cứu cho sinh viên tại
các trường sư phạm
23 Công tác đào tạo ở các trường sư phạm và vấn đề nâng cao năng lực tự
học, tự nghiên cứu cho đội ngũ giáo viên tương lai
PGS.TS Phạm Xuân Hậu, ThS.Phạm Thị Thu Thủy
159
24 Phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu và năng lực nghề cho sinh
viên cao đẳng sư phạm qua phân môn văn học Việt Nam
Th.S Đào Phương Huệ, Th.S Nguyễn Thu Hà
168
25 Tăng cường nâng cao chất lượng hoạt động tự học cho sinh viên sư
phạm Trường Đại học Hùng Vương
TS Hà Thị Lịch, ThS Đỗ Khắc Thanh
181
26 Đổi mới căn bản và toàn diện hoạt động rèn luyện kỹ năng nghiên cứu
khoa học ứng dụng cho sinh viên sư phạm
Hoàng Ngọc Hùng
189
27 Vai trò kỹ năng quản lý thời gian đối với hoạt động tự học của sinh viên
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Hoàng Thị Phương
205
Trang 528 Nghiên cứu khoa học với việc nâng cao năng lực nghề nghiệp cho sinh
viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội hiện nay, thực trạng và giải pháp
TS Hoàng Thúc Lân
213
29 Nâng cao hiệu quả rèn luyện kỹ năng tự học cho sinh viên khoa Lịch sử
- Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
TS Nguyễn Mạnh Hưởng
223
30 Giải pháp hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu cho sinh viên
ngành sư phạm trong đào tạo theo học chế tín chỉ ở Trường CĐSP Kon Tum
TS Nguyễn Văn Giang
227
31 Rèn luyện kỹ năng tự học cho sinh viên sư phạm – cầu nối nâng cao
chất lượng tự học cho giáo viên trung học phổ thông ThS Trần Thị Hà Giang
233
32 Phát triển năng lực tự học cho sinh viên sư phạm – Yêu cầu cấp bách
trong đổi mới đào tạo ở các trường đại học sư phạm
TS Nguyễn Dương Hoàng
243
33 Các kỹ năng cần hình thành cho sinh viên ngành sư phạm để đáp ứng
yêu cầu hướng dẫn rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh ThS Trịnh Xuân Thắng
251
34 Mấy ý kiến trao đổi về phương pháp tự học
TS Trần Thanh Nguyện
254
Trang 7BÁO CÁO ĐỀ DẪN HỘI THẢO NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC, TỰ NGHIÊN CỨU CHO GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI
GIÁO DỤC
Ban Biên tập Hội thảo
Với mục đích thấy được thực trạng và đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực
tự học, khả năng nghiên cứu cho đội ngũ giáo viên phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam trong giai đoạn tới, Viện Nghiên cứu Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo khoa
học: ―Nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu cho giáo viên phổ thông đáp ứng
yêu cầu đổi mới giáo dục‖
Hội thảo đã nhận được 75 bài viết rất tâm huyết của các nhà khoa học, đội ngũ nghiên cứu giáo dục, giảng viên ở các trường đại học, cao đẳng; các thầy cô giáo ở trường phổ thông và của các em sinh viên sư phạm… trên phạm vi toàn quốc Ban tổ chức rất xúc động khi nhận được nhiều bài viết của các thầy cô giáo đang công tác ở các vùng sâu, vùng xa của các tỉnh khó khăn vùng Tây Bắc, Tây Nguyên và Vùng đồng bằng sông Cửu Long; Một số trường học đã đưa các chủ đề về tự học ra cho hội đồng sư phạm thảo luận, viết bài như Trường Tiểu học Đoàn Kết, Quận 1, TP.Hồ Chí Minh và đã gửi đến Hội thảo 29 bài viết… Chúng tôi thật sự cảm kích trước sự hưởng ứng nồng nhiệt của các tác giả!
Hệ thống nội dung khái quát của các bài viết đã cho thấy các tác giả đã đi đúng hướng của Hội thảo Các bài viết tập trung nêu lên cơ sở lý luận và thực tiễn của tự học, tự nghiên cứu nói chung và của giáo viên phổ thông nói riêng, nêu lên thực trạng
và những hạn chế của trong việc tự học, khả năng nghiên cứu của đội ngũ giáo viên phổ thông hiện nay, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu của người giáo viên và của sinh viên sư phạm – những thầy, cô giáo tương lai
Nội dung của Hội thảo được chia làm 2 phần:
Phần 1: Năng lực tự học, tự nghiên cứu và các giải pháp nâng cao năng lực
tự học, tự nghiên cứu cho giáo viên phổ thông
Trong phần này, nhiều tác giả đã đề cập nhiều phương diện khác nhau về tự học, tự nghiên cứu của giáo viên: lý luận, mối quan hệ giữa tự học và nghề giáo, tính cấp thiết, thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu cho giáo viên phổ thông
Trang 8Về phương diện lý luận về tự học, tự nghiên cứu, khá nhiều tác giả đã nêu ra, tiêu biểu là các tác giả: Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Nghĩa Dân (Hội Khuyến học Việt Nam), PGS.TS Võ Thị Minh Chí (Khoa Tâm Lý, Trường ĐHSP Hà Nội), ThS.Phạm Quang Huân (Viện Nghiên cứu Sư phạm, Trường ĐHSP Hà Nội), ThS.Hồ Sỹ Anh (Viện Nghiên cứu Giáo dục, Trường ĐHSP thành phố Hồ Chí Minh), đã đề cập đến tự học, tự nghiên cứu với nhiều góc độ khác nhau Các tác giả
tập trung nêu lên quan điểm tự học của Hồ Chí Minh ―Về cách học phải lấy tự học
làm cốt‖, của một số nhà giáo nổi tiếng như: GS.VS Nguyễn Cảnh Toàn, Nhà giáo
Nguyễn Văn Đạo, Nhà giáo Nguyễn Kỳ… Về quan điểm tự học của các nhà khoa học của thế giới, đa số các tác giả trích dẫn định nghĩa tự học của nhà Tâm lý học người Nga N.A.Rabukin: ―Tự đi tìm kiến thức có nghĩa là tự học‖ Đây chính là quan điểm thống nhất của nhiều tác giả về tự học Tuy nhiên, về khái niệm ―Tự nghiên cứu‖ ít tác giả đề cập, vì nhiều người cho rằng tự nghiên cứu cũng là một hình thức
tự học, nhưng cao hơn tự học Vấn đề này sẽ được đại biểu thảo luận thêm, đồng thời phân tích, lý giải vì sao giáo viên phổ thông hiện nay cần phải biết nghiên cứu khoa học
PGS.TS Võ Thị Minh Chí, khoa Tâm lý, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã
nói rất sâu sắc đến “Tính cấp thiết của việc tự học đối với các nhà giáo” Tác giả khẳng định: “Tự học không chỉ là một phương tiện phát triển bản thân mỗi người
mà còn là cơ hội phát triển nghề nghiệp của họ” Chúng tôi cho rằng, ý kiến của
tác giả Võ Thị Minh Chí về tự học nằm ở diện rộng, tác giả đã nói cho mọi người, mọi ngành, mọi nghề, học để biết, học để tự năng cao trình độ bản thân, học để sống… Đối với giáo viên, tự học rất cần thiết, khả năng này phải có trong họ, họ sở hữu khả năng này một cách bản năng, nghĩa là nói đến giáo viên là nói đến khả năng
tự học Chính vì vậy, chúng tôi rất thống nhất với ý kiến của PGS.TS Võ Thị Minh
Chí: “… Để dạy người khác, thầy giáo không phải chỉ có kiến thức về lĩnh vực của
mình, làm chủ được phương pháp dạy học môn học mà còn phải có kiến thức về các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, phải là người có văn hóa theo nghĩa rộng của nó Công cụ giúp cho tăng trưởng nghề nghiệp và hoàn thiện kỹ năng nghiệp vụ của thầy giáo chính là tự học”
Đồng quan điểm với PGS.TS Võ Thị Minh Chí về vấn đề tự học của giáo viên, PGS.TS Ngô Minh Oanh, Viện Nghiên cứu Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm TP.Hồ Chí Minh cũng cho rằng, tự học của giáo viên phổ thông là vấn đề tất yếu, là khả năng vốn dĩ để phù hợp với thời đại; hoàn thiện và phát triển nghề nghiệp, để không tự tách mình ra khỏi ―cộng đồng‖ giáo dục Trong bất kỳ xã hội nào, giai đoạn nào của lịch sử, giáo viên cũng luôn đề cao vấn đề tự học, tự trau dồi tri thức, tự làm mới mình trước sự bùng nổ thông tin tri thức, đó là giáo viên không chỉ tự trau dồi khả năng chuyên môn mà còn các kiến thức phương tiện như Ngoại ngữ, Tin học, các loại kiến công cụ này sẽ là chìa khóa mở các kho kiến thức chuyên môn để giáo viên tiếp cận PGS.TS Ngô Minh Oanh đã đưa ra ba lý do buộc giáo viên phải tự
học: Thứ nhất, thời gian học ở giảng đường có xu hướng ngày càng rút ngắn, nhà
trường chỉ cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản, tinh túy, và cách tiếp cận;
Trang 9Thứ hai, sự phát triển không ngừng của cuộc sống, nhất là cuộc cách mạng của khoa
học công nghệ đang phát triển như vũ bão, khối lượng kiến thức không ngừng nâng
cao; Thứ ba, sự thay đổi nhanh chóng của phương pháp tiếp cận trong lĩnh vực giáo
dục Tác giả chỉ ra xu thế đào tạo giáo viên, sự phát triển của tri thức nhân loại, có được nhận thức sâu sắc về trách nhiệm nhà giáo thời đại mới, vấn đề tự học đối với tác giả không còn là phong trào mà phải trở thành thành ý thức, là điều cần có, phải
có Thiếu khả năng này là đồng nghĩa với việc giáo viên tự tách mình ra ngoài công cuộc đổi mới giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ cho đất nước
Nhà Giáo Nhân dân Nguyễn Nghĩa Dân, Trung tâm phát triển tự học, Hội khuyến học Việt Nam, đã có bài phân tích sâu sắc về sự ảnh hưởng của các nhân tố chủ quan và khách quan đến năng lực tự học của giáo viên Theo tác giả, yếu tố chủ quan rất quan trọng, đó là: tự học tiếp thu kiến thức, để biến kiến thức đó thành sở hữu của mình và tâm thế tự học, đây là yếu tố đầu tiên vô cùng quan trọng Tâm thế
đó được hình thành là điều kiện số một của tự học, vì không có tâm thế thì không có
gì hết Bên cạnh tâm thế tự học, có các yếu tố chủ quan như nhận thức đầy đủ sứ mệnh của mình, đó là phương pháp và năng lực tự học của sinh viên sư phạm cũng như của giáo viên Hai tác giả TS.Nguyễn Thị Thọ và TS.Nguyễn Thị Phương Thủy, Trường Đại học sư phạm Hà Nội, nêu lên sự cần thiết phải tự học, tự nghiên cứu của
mỗi giáo viên Hai tác giả khẳng định: “Đối với mỗi giáo viên, để dạy tốt không thể
không tích cực tự giác tự học, tự nghiên cứu để làm mới mình Bài dạy sẽ tốt hơn trên cơ sở tự nghiên cứu, biến những điều đã có thành cái của mình” Tự làm mới
mình ở đây chính là nói đến năng lực ―tự phát triển‖, một năng lực của giáo viên mà nhiều nước trên thế giới rất coi trọng, đây chính là yếu tố đảm bảo thành công cho
các lần đổi mới giáo dục Cùng quan điểm này, ThS.Hồ Sỹ Anh, cho rằng: ―Năng
lực tự học, tự nghiên cứu là những năng lực quan trọng để dạy và hướng dẫn học sinh biết tự học, tự nghiên cứu‖, Tác giả khẳng định ―…sẽ khó có thể tạo ra một lớp học sinh biết cách tự học, tự nghiên cứu nếu như người thầy chưa biết cách học hiệu quả hoặc lúng túng trong việc tự học, tự nghiên cứu‖,
Từ góc độ tâm lý học, TS.Trương Công Thanh, Viện Nghiên cứu Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm TP.Hồ Chí Minh, đã đưa ra một số cơ sở định hướng cho hoạt động bồi dưỡng của giáo viên, đó là: bồi dưỡng dựa vào mức độ hiệu quả hoạt động sư phạm (HĐSP), dựa vào nội dung HĐSP và dựa vào phân tích tâm lý học bài học Đây là những cơ sở định hướng để mỗi giáo viên phổ thông tự liên hệ với bản thân, để xác định những gì mình thiếu trong HĐSP mà tự bồi dưỡng Về mức độ hiệu quả của HĐSP, Tác giả đã nêu ra 5 mức khác nhau, từ đó, mỗi giáo viên có thể tự đánh giá hiệu quả HĐSP của mình, xác định những gì cần bồi dưỡng, rèn luyện Cũng theo hướng này, tác giả Nguyễn Thị Thúy, Trường THPT Nguyễn Du, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đưa ra vấn đề: môi trường tự học thúc đẩy phát triển chuyên môn liên tục của giáo viên Theo Tác giả, các môi trường học tập bao gồm: Môi trường học tập tập trung vào người học, môi trường học tập tập trung vào kiến thức, môi trường học tập dựa vào đánh giá và môi trường học tập dựa vào cộng đồng Trong
Trang 10những môi trường này, giáo viên sẽ tự mình trao đổi với đồng nghiệp để phát triển chuyên môn, nghiệp vụ của mình
Về thực trạng tự học, tự nghiên cứu của giáo viên phổ thông hiện nay, cũng được các tác giả đề cập khá nhiều và cho thấy, đa số giáo viên đều nhận thức sâu sắc
về tầm quan trọng và ý nghĩa của việc tự học, tự nghiên cứu để nâng cao trình độ, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn
Tuy nhiên, vẫn còn bộc lộ những bất cập trong việc tự học, tự nghiên cứu để tự phát triển, như: Đa số giáo viên chỉ chú trọng đến dạy học, chưa coi trọng việc tự bồi dưỡng để nâng cao trình độ và kỹ năng giảng dạy; Một số giáo viên bằng lòng với vốn kiến thức và kinh nghiệm đã có, chú trọng vào việc giải bài tập để dạy thêm; Công tác nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng chưa được giáo viên chú trọng, việc sử dụng kết quả nghiên cứu còn nhiều bất cập Về nguyên nhân của tình trạng trên, theo các tác giả, có nguyên nhân chủ quan và nguyên nhân khách quan Về chủ quan, do đời sống của giáo viên thấp, thời gian chủ yếu lo mưu sinh; một số giáo viên có sức ỳ lớn, không chủ động, tích cực trong việc tự học, tự nghiên cứu, mà chủ yếu dựa vào tập huấn Về khách quan, do tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và
do lao động của giáo viên quá lớn (một nghiên cứu của PGS.TS Vũ Trọng Rỹ cho
thấy giờ lao động của giáo viên tiểu học cao hơn 1,5 lần, giáo viên THCS cao hơn 1,7 lần và giáo viên THPT cao hơn 1,8 lần so với quy định của Nhà nước) Bên cạnh
đó, phong trào thi đua dạy tốt, làm sáng kiến kinh nghiệm phát động thường xuyên hằng năm, nhưng có lúc, có nơi chỉ dừng lại ở phong trào, dẫn đến chất lượng các sáng kiến kinh nghiệm chưa cao
Tác giả Huỳnh Văn Thế, giáo viên Trường THPT Măng Thít, tỉnh Vĩnh Long,
đã có bài viết “Một số giải pháp nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu cho giáo
viên ở trường THPT vùng sâu” phân tích khá sâu về thực trạng dạy học và các công
tác xung quanh việc dạy học, đặc biệt là vấn đề tự học, nghiên cứu của giáo viên Tác giả đã đưa ra những điều kiện ảnh hưởng đến việc tự học và nghiên cứu khoa học của giáo viên hiện nay Tác giả cho rằng, giáo viên không có thời gian tự học, vì thời gian trên lớp quá nhiều Về mặt nghiên cứu của giáo viên, tác giả Huỳnh Văn Thế đã đặt ra câu hỏi: Nghiên cứu khoa học để làm gì, thời gian nghiên cứu lại chiếm hết thời gian dạy học, làm chậm tiến độ giảng dạy,…Chúng tôi cho rằng, đây là cách lý giải thiếu thuyết phục và đề nghị Hội thảo bàn luận làm rõ cách thức nghiên cứu, mục đích nghiên cứu, tác dụng của nghiên cứu khoa học đối với giáo viên phổ thông! Chúng tôi rất đồng ý với cách nêu thực trạng quản lý và sử dụng sản phẩm nghiên cứu khoa học mà tác giả nêu ra, đây cũng là tình trạng chung của nhiều trường Ở khía cạnh khác, ThS Lê Tấn Huỳnh Cẩm Giang, Trường ĐHSP TP.Hồ Chí Minh đưa ra cảnh báo đối với các cấp quản lý giáo dục khi xây dựng chủ trương, chính sách và kế hoạch về tự học của giáo viên không nên áp đặt hoặc mang tính hình thức,
mà phải dựa vào chính nhu cầu của từng giáo viên, có tác dụng động viên, khuyến khích giáo viên tự học, tự nghiên cứu