TRUYỀN THÔNG và dư LUẬN xã hội VAI TRÒ của các PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG đại CHÚNG đối với VIỆC HÌNH THÀNH và THỂ HIỆN dư LUẬN xã hội TRONG CUỘC đấu TRANH CHỐNG THAM NHŨNG

Làm rõ vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng trong cuộc đấutranh chống tiêu cực – nhìn từ góc độ xã hội học truyền thông đại chúng – là mộthướng tiếp cận mới để có thể phân

TRUYỀN THÔNG VÀ DƯ LUẬN XÃ HỘI

I/ ĐẶT VẤN ĐỀ:

Từ khi Việt Nam thi hành chính sách đổi mới toàn diện, báo chí đã thực sựtham gia vào cuộc đấu tranh chống tiêu cực Tất nhiên, diện tham gia chống tiêu cựccủa báo chí ở Việt Nam không đồng đều và chống tham nhũng là một cuộc đấu tranhlớn, khó khăn, phức tạp và bản thân sự phát triển đất nước đã cho thấy cuộc đấu tranh

ấy chỉ có thể trở nên mạnh mẽ, đạt kết quả cao khi toàn xã hội được huy động quacon kênh công khai hàng đầu là báo chí

Trong những năm gần đây, nhờ báo chí phản ánh mà không ít vụ tham nhũnglớn được các cơ quan chức năng của Nhà nước xử lý và xử lý tương đối rốt ráo Đảng

và Nhà nước đã sự công nhận vai trò của báo chí trong chống tham nhũng – vai tròkhông thể thay thế được trong việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội, tạo nên sứcmạnh trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng Và đến lượt mình, dư luận xã hội lại

có tác động rất lớn trong việc điều hòa các mối quan hệ xã hội, trong việc kiểm soát

xã hội cũng như việc uốn nắn các hành vi xã hội tạo hiệu quả cao cho cuộc đấu tranhchống tham nhũng

Làm rõ vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng trong cuộc đấutranh chống tiêu cực – nhìn từ góc độ xã hội học truyền thông đại chúng – là mộthướng tiếp cận mới để có thể phân tích cơ chế tác động, sức mạnh của báo chí và rút

ra những bài học kinh nghiệm có ý nghĩa thực tiễn trong hoạt động báo chí cũng nhưtrong công tác tư tưởng và trong công cuộc xây dựng và phát triển hôm nay

II/ VAI TRÒ CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG ĐỐI VỚI VIỆC HÌNH THÀNH VÀ THỂ HIỆN DƯ LUẬN XÃ HỘI TRONG CUỘC ĐẤU TRANH CHỐNG THAM NHŨNG

II.1/ PGS TS Mai Quỳnh Nam, trong một công trình nghiên cứu đã giới thiệu

“cách hiểu phổ biến nhất” về truyền thông: “Đó là hoạt động chuyển tải và chia sẻthông tin Quá trình này diễn ra liên tục, trong đó tri thức, tình cảm và kỹ năng liên

kết với nhau Đây là một quá trình phức tạp qua nhiều khâu Các khâu này chuyểnđổi tương đối linh hoạt để hướng tới sự thay đổi nhận thức và hành vi của các cá nhân

và các nhóm”

Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, sự ra đời của phương tiện truyềnthông hiện đại là sự hình thành hệ thống các kênh thông tin đại chúng như một thiếtchế xã hội quan trọng của xã hội hiện đại Truyền thông đại chúng (mass media) ngàynay được hiểu như là toàn bộ những kỹ thuật lan truyền thông tin tới những nhóm xãhội lớn, mà chủ yếu bằng báo in, điện ảnh, phát thanh, truyền hình, internet hoặc cácphương tiện khác như sách, áp phích…

Vai trò và chức năng của truyền thông đại chúng trong đời sống xã hội đã đượcchứng minh từ lâu Thế nhưng, dưới cái nhìn của xã hội học, cơ chế tác động qua lạigiữa truyền thông đại chúng và dư luận xã hội có ý nghĩa quan trọng, đặc biệt trong

việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội.

Dư luận xã hội – theo góc độ xã hội học – là sự thể hiện tâm trạng xã hội, phản

ánh sự đánh giá của các nhóm xã hội lớn, của công chúng nói chung về các hiệntượng, sự kiện xã hội, đại diện cho lợi ích của các nhóm xã hội mà những lợi ích này

có tính cấp thiết trên cơ sở các quan hệ xã hội đang tồn tại

Dư luận xã hội là cầu nối giữa ý thức xã hội và hành động xã hội Vì vậy, vớiviệc hình thành và thể hiện dư luận xã hội, các phương tiện truyền thông mới có thểlàm tốt chức năng “tổ chức tập thể, cổ động tập thể”, mới góp phần tạo nên động lựctinh thần, tạo nên sức mạnh cho các hành động xã hội

II.2/ Khác với truyền thông liên cá nhân, với truyền thông đại chúng, thông tin

từ hệ thống này được truyền đến số đông công chúng một cách nhanh chóng (có khi

đồng thời với sự kiện, hiện tượng), đều đặn và gián tiếp Hệ thống truyền thông đạichúng vừa phải hướng tới các đối tượng công chúng nói chung và các nhóm côngchúng cụ thể Hoạt động hệ thống truyền thông đại chúng luôn chịu sự tác động từ haiphía: Phía thứ nhất: là các thiết chế xã hội mà phương tiện đó là công cụ (như các tờbáo của các tổ chức chính trị, xã hội) Và phía thứ hai là công chúng của báo chí

Với đặc điểm này, việc hình thành hoặc thể hiện dư luận trên hệ thống truyềnthông đại chúng trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng cũng gặp những hệ lụy Vídụ: Báo chí chống tiêu cực, tham nhũng sẽ tạo sức ép lên những cơ quan, đơn vị, cánhân có hiện tượng tham nhũng, thậm chí đụng đến những người có chức, có quyền.Rất nhiều trường hợp khi tổ chức, cá nhân có tiêu cực, tham nhũng bị báo chí phanhphui do sợ dư luận xã hội và sợ pháp luật “rờ” tới mình nên họ tìm cách để tác độngđến các cơ quan quản lý cấp trên, cá nhân lãnh đạo cấp trên của cơ quan báo chí đểtạo sức ép hoặc tác động theo hướng ngăn cấm báo chí chống tiêu cực, tham nhũng.

Nhưng ngược lại, việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội trong quá trìnhđấu tranh chống tham nhũng thường xuất phát từ nhu cầu của công chúng báo chí –truyền thông Nếu không có sự phát hiện và “áp lực” từ phía công chúng báo chí thìnhững vụ tiêu cực nổi cộm như Epco Minh Phụng, Vũ Xuân Trường, Năm Cam,Thuỷ cung Thăng Long, Lã Thị Kim Oanh… khó được đưa lên công luận và cũng từsức mạnh của dư luận nó đã đi đến việc xử lý triệt để

Sự tác động của các nhóm công chúng đến các phương tiện truyền thông đạichúng hết sức khác nhau, do những khác biệt về địa vị xã hội, quyền lợi giai cấp, vềcác nhân tố tâm lý và về cường độ giao tiếp với các phương tiện truyền thông đạichúng Một người nông dân không thể có cơ hội đọc báo nhiều như một công chức.Một người dân miền núi sẽ khó có điều kiện bắt được nhiều kênh truyền hình nhưmột người ở các thành phố trung tâm Một học sinh ở nông thôn sẽ khó có cơ hội tiếpcận internet tốt hơn một sinh viên ở thành phố Nhu cầu nắm bắt thông tin của cácnhóm công chúng, các nhóm xã hội khác nhau là rất khác nhau Một vụ tham nhũng ởmột công ty cụ thể nào đó của một tỉnh cụ thể nào đó sẽ thu hút sự quan tâm cao củachính công nhân của công ty đó, người dân của tỉnh đó hơn là một người dân bìnhthường ở tỉnh khác Và tất nhiên, sự khác biệt ấy xuất phát từ mối quan tâm khácnhau giũa họ – những nhóm công chúng khác nhau Tuy nhiên, tham nhũng ảnhhưởng đến sự tồn vong của đất nước, tham nhũng ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợicủa người dân và cán bộ, công chức lương thiện, trong sạch Vì lẽ đó, có một điểmchung trong đại đa số công chúng thuộc nhiều nhóm xã hội khác nhau là luôn muốn

được thông tin về các vụ tham nhũng và muốn cung cấp thông tin, nhập cuộc vào đấutranh chống tham nhũng trên báo chí, góp phần tạo ra dư luận xã hội.

Mối quan hệ giữa báo chí và công chúng trong quá trình hình thành và thể hiện

dư luận xã hội mang tính chất biện chứng Một mặt các phương tiện truyền thông đạichúng nhằm thỏa mãn tối đa những nhu cầu ngày càng tăng của công chúng Mặtkhác, bản thân công chúng lại đặt ra các yêu cầu mới đối với hoạt động của hệ thốngnày Sự trưởng thành trong mối quan hệ ấy thể hiện tính tích cực chính trị xã hội củabản thân hệ thống báo chí và của công chúng báo chí

Không có thực tiễn phong phú, đa dạng; không có đòi hỏi bức thiết của đờisống, truyền thông đại chúng khó có sự đổi mới, tìm tòi để tăng cường chất và lượngthông tin Và ngược lại, từ sự nỗ lực của các phương tiện truyền thông đại chúng,cường độ dư luận xã hội, sự định hướng dư luận xã hội được tăng cường và tạo ranhững hiệu quả xã hội nhất định

Quan sát quá trình đấu tranh chống tham nhũng trên báo chí những năm qua,

có thể thấy sự nỗ lực của các phương tiện truyền thông đại chúng trong việc hìnhthành và thể hiện dư luận xã hội Ví dụ: Trong 10 vụ tham nhũng điển hình nêu ra sauđây, nếu không có sự lên tiếng của hàng loạt cơ quan báo chí, nếu không có các diễnđàn để người dân, cán bộ – công chức cùng tham gia đóng góp ý kiến, khó có thểphanh phui ra được vì tính chất phức tạp của nó Công chúng báo chí nước ta dễ dàngnhớ rất rõ 10 vụ tham nhũng đó vì nó gắn liền với một tâm trạng xã hội chung: coitham nhũng là một quốc nạn làm ảnh hưởng đến sự tồn vong của đất nước:

1 Vụ mua bán lòng vòng 4.000 tấn thép đường dây 500 kV, chiếm đoạt hơn 3

tỷ đồng Hậu quả là bộ trưởng năng lượng bị phạt 3 năm tù, 1 thứ trưởng, 2 phó tổnggiám đốc, 2 phó chánh giám đốc… vào trại giam

2 Vụ cố ý làm trái, tham ô tại Công ty dệt Nam Định, gây thiệt hại hàng chục

tỷ đồng 23 người bị truy tố, trong đó có 2 tổng giám đốc, 1 kế toán trưởng

3 Vụ cố ý làm trái, tham ô 14 tỷ đồng trong dự án xây dựng khách sạn Bàn Cờtại số 86 Nguyễn Thái Học, Hà Nội Phó chủ tịch UBND quận 3 (TP HCM) cùnggiám đốc Công ty Vật tư quận 3 và kế toán trưởng khách sạn Bàn Cờ… đã lợi dụng

sự lỏng lẻo của cơ quan để rút tiền thông qua việc chi tiêu mua sắm vật tư xây dựngkhách sạn Bàn Cờ.

4 Vụ đưa và nhận hối lộ, vi phạm các quy định về quản lý và sử dụng đất đai,

cố ý làm trái quy định nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng… củaPhạm Huy Phước (giám đốc Công ty Tamexco và các đối tượng liên quan Tổng sốtiền bị thất thoát gần 100 tỷ đồng

5 Vụ tham ô tài sản nhà nước của một số cán bộ thuộc trạm kiểm soát liên hợpĐồng Bành, Lạng Sơn, do Lưu Văn Nhịp là trạm trưởng 24 bị cáo được đưa ra xét

xử, trong đó có cục phó cục thuế Lạng Sơn

6 Vụ lập quỹ trái phép, tham ô tại Công ty ắc quy Vĩnh Phúc gây thiệt hại gần

9 Vụ tham ô trong thi công 8 công trình tại tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An

do Phạm Đức Tạo (phó giám đốc xí nghiệp xây dựng số 2, thuộc Công ty xây dựngcông nghiệp số 1) tổ chức

10 Vụ cán bộ xã Thuận Hưng, huyện Thốt Nốt, Cần Thơ, lập hồ sơ quyết toánkhống công trình điện, làm đường giao thông nông thôn… để tham ô gần 3 tỷ đồng

và 340 chỉ vàng

Theo thống kê, trong những năm từ 1993-2004, cảnh sát kinh tế điều tra gần177.000 vụ tội phạm và vi phạm về kinh tế, trong đó gần 10.000 vụ tham nhũng, gâythiệt hại hơn 7.500 tỷ đồng Có gần 30% trong số vụ việc này được báo chí phanhphui và tạo dư luận yêu cầu xử lý nghiêm túc

Dư luận xã hội được hình thành dưới sự tác động của các phương tiện truyềnthông đại chúng thông qua các kênh thuộc hệ thống này và bằng con đường giao tiếp,bằng hoạt động thảo luận trao đổi về nội dung các thông tin mà công chúng tiếp thuđược để hình thành nên dư luận xã hội Giao tiếp là một dạng cơ bản của con người,

để thực hiện các mối liên hệ xã hội Các quan hệ xã hội được hình thành từ đó Mốiliên hệ này càng được củng cố thì dư luận xã hội càng trở nên chín chắn

Câu chuyện lòng hồ Trị An (Đồng Nai) được bắt đầu từ những bức xúc củangười dân trong khu vực khi họ bị cán bộ đuổi đi và sau đó giành đất để san ủi, lấpthêm lòng hồ và biến thành trang trại Những người dân thấp cổ bé miệng này khôngdám lên tiếng ngay, nhưng khi ngày càng có nhiều cán bộ cấp huyện, cấp tỉnh tiếp tụclấn chiếm đất lòng hồ, họ bắt đầu viết đơn nặc danh để phản ánh từ năm 1998 Nhữngcán bộ thủy sản, những cán bộ nhà máy thủy điện Trị An cũng bắt đầu nhận thấy phảichính thức kiến nghị Và những bài báo đầu tiên của báo chí địa phương (cụ thể làbáo Đồng Nai và Đài phát thanh – truyền hình Đồng Nai) đã được nhân dân chuyềntay nhau đọc, chuyền băng nhau xem như một sự đồng tình cao Tuy nhiên, báo đàiĐồng Nai lại bị chỉ đạo phải ngưng ngay vụ phản ánh về lòng hồ Trị An Người dânkhi được sự hưởng ứng của báo đài địa phương thì cảm thấy có sức mạnh của côngluận, có sức mạnh của dư luận nên quyết tâm đấu tranh Vụ việc tiếp tục được ĐàiTruyền hình Việt Nam, báo điện tử Vietnamnet và nhiều tờ báo ở thành phố Hồ ChíMinh đã vào cuộc Cường độ dư luận dâng cao hơn Người dân nói chung, độc giả,khán giả nói riêng bình luận cho nhau nghe về hình thức tham nhũng của các cán bộĐồng Nai từ tỉnh đến huyện Trước áp lực của dư luận, UBND tỉnh Đồng Nai phảithành lập đoàn thanh tra Tuy nhiên, kết luận thanh tra không làm vừa lòng nhữngngười dân Và một lần nữa, báo chí lại vào cuộc Báo điện tử Vietnamnet và báo Tuổitrẻ online có sáng kiến “mời độc giả của mình góp ý kiến về việc giải quyết hậu quả

vụ lấn chiếm lòng hồ Trị An”, thế là hàng trăm ý kiến từ các nơi trên thế giới, trong

đó có kiều bào, du học sinh, và những người nước ngoài, góp ý Lại một lần nữa, vụ

“xẻ thịt lòng hồ Trị An” được dư luận quan tâm bằng sự thể hiện dư luận trên báo chívới phạm vi rộng hơn, cường độ lớn hơn Thủ tướng Phan Văn Khải đã trực tiếp chỉđạo cho Thanh tra chính phủ vào cuộc Đến nay, vụ việc dù chưa giải quyết ổn thoả

nhưng Thanh tra đã có kết luận và một số cán bộ đã phải nhận kỷ luật Kết luận củaThanh tra Chính phủ: “Lòng hồ Trị An đang bị lấn chiếm bởi 43 trường hợp xâydựng chuồng trại nuôi lợn với tổng diện tích 10.576m2 Từ lâu, tất cả chất thải từ cácchuồng trại này đều trực tiếp xả ra hồ mà chưa có trường hợp nào bị chính quyền địaphương xử lý Hàng loạt các bờ đập đã được kiên cố hóa tạo thành những ao lớn, nhỏtrong lòng hồ Chiều dài các bờ đập từ 30m đến 600m Có chân đập rộng tới 40m,mặt bờ đập rộng phổ biến từ 8 – 12m.

Đoàn thanh tra cho biết trong số 234 trường hợp vi phạm hơn 577ha diện tíchmặt nước hồ Trị An có 27 cán bộ, viên chức và 2 tập thể cơ quan nhà nước vi phạmvới diện tích hơn 260ha Đặc biệt, có 6 cán bộ cấp tỉnh, trong đó có 3 cán bộ làThường vụ Tỉnh ủy Đồng Nai đương nhiệm Số cán bộ vi phạm ở cấp thấp hơn baogồm 11 cán bộ chủ chốt của huyện, xã (chưa kể 6 cán bộ đã nghỉ hưu), gồm Bí thư,Phó bí thư Huyện ủy, nguyên Chủ tịch UBND huyện (nay là Chủ tịch HĐND huyện);Trưởng và Phó trưởng Công an huyện, Công an kinh tế huyện Hai cán bộ xã đươngnhiệm vi phạm là Chủ tịch HĐND xã và Chi hội trưởng Hội Chữ thập đỏ xã

Câu chuyện xà xẻo lòng hồ Trị An – một hồ nước nhân tạo phục vụ cho côngtrình thủy điện được đánh giá là công trình thế kỷ của thập niên 80 trước đây với sự

hy sinh sức người sức của không sao kể xiết và với sự giúp đỡ lớn lao của Liên Xô –

đã chạm vào tình cảm thiêng liêng của người dân cả nước và trên thế giới Cuộc đấutranh chống tham nhũng xung quanh câu chuyện này vì thế đã tạo được sự quan tâmcủa đại đa số công chúng Không phải ngẫu nhiên mà hiện trên internet, số trangweb Việt Nam còn lưu bài viết về vụ việc này là 942 khi chúng tôi tìm kiếm Cùngvới báo in, phát thanh, truyền hình từ địa phương đến Trung ương, báo điện tử (hoặcbáo trực tuyến) đã góp một phần khá lớn trong việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội qua một vụ việc chống tham nhũng tuy chưa phải là điển hình.Nhưng với đặc trưng của mình, báo điện tử đã vươn dài phạm vi hình thành và thểhiện dư luận, tạo ra hiệu quả truyền thông lớn! Đây có thể coi là sự kiện báo chíchống tham nhũng khá tiêu biểu cho việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội vàcũng là sự kiện báo chí “nổi đình đám” vào cuối năm 2004

Cơ chế hình thành và thể hiện dư luận xã hội thông qua tác động của cácphương tiện truyền thông đại chúng phụ thuộc vào đặc thù của mỗi phương tiệntruyền thông Bên cạnh yếu tố loại hình báo chí, phạm vi tác động (vật lý) còn có cácyếu tố về dân số – xã hội và địa lý được lấy làm cơ sở cho hoạt động xuất bản và pháthành báo chí.

Và không chỉ có việc đấu trang chống tham nhũng, các phương tiện truyềnthông đại chúng hướng đến việc hình thành dư luận xã hội về tất cả các vấn đề trongđời sống xã hội vì những mục đích nhất định Hình thành dư luận xã hội và thể hiện

dư luận xã hội trên các phương tiện truyền thông đại chúng cũng được hình thànhsong song, có mối quan hệ hữu cơ lẫn nhau Để thực hiện được vai trò đó, hệ thốngtruyền thông đại chúng cần phải:

– Làm tăng cường và phát triển dân chủ hóa trong các mặt của đời sống xã hội

Tổ chức và động viên nhân dân tham gia vào hoạt động quản lý xã hội

Ví dụ: Trong công cuộc chống tham nhũng, các phương tiện truyền thông có

một biện pháp kép để thực hiện chức năng giám sát Nó không chỉ đưa tin (và điều

tra) các vụ tham nhũng để hỗ trợ các cơ quan và tổ chức chống tham nhũng mà cònnâng cao nhận thức của quần chúng về tham nhũng, nguyên nhân, hậu quả và các giảipháp xử lý tham nhũng

Lâu nay ở Việt Nam, các phương tiện truyền thông trong hầu hết các trườnghợp, chỉ thông tin về các vụ tham nhũng đã được các ngành chức năng công bố.Những trường hợp các phương tiện truyền thông phát hiện một cách độc lập và côngkhai các vụ tham nhũng cũng có nhưng còn ít, do đó chức năng giám sát chủ yếu củaphương tiện truyền thông là giúp đỡ các cơ quan và tổ chức chống tham nhũng khác,

kể cả thúc đẩy việc điều tra của các tổ chức có thẩm quyền, tăng cường tính hiệu quảcủa các cơ quan nhà nước, góp phần hình thành dư luận về các hoạt động thamnhũng, tạo áp lực thay đổi luật pháp và các qui định thuận lợi cho tham nhũng… Mặtkhác, các công cụ kỹ thuật, các thể loại báo chí hiện đại ngày nay đã cho phép ngườidân cùng tham gia trên diễn đàn báo chí một cách dân chủ nếu Ban biên tập bản lĩnh

để tạo ra môi trường như thế Ví dụ: các hình thức chính luận phát thanh – truyền

hình (tọa đàm trực tiếp) cho phép người khán, thính giả tham gia chương trình quađiện thoại bày tỏ ý kiến của mình; các dạng chương trình diễn đàn trên báo trựctuyến… Các thể loại phỏng vấn dư luận và đăng ý kiến phản hồi của người dân trênbáo in v.v… Tất nhiên, đây là những công cụ khó sử dụng đòi hỏi bản lĩnh chính trị

và nghiệp vụ “cao tay” của Ban biên tập

– Thông tin cho nhân dân về tình trạng của dư luận xã hội trên các vấn đề đangtạo nên mối quan tâm chung của toàn thể xã hội, nhất là các vấn đề có tính chất cấpthiết

Chủ thể của các vụ tham nhũng thường là những người có chức vụ trong các

cơ quan quản lý kinh tế, doanh nghiệp nhà nước, nhưng những năm gần đây, nhiềungười tham nhũng khi đang giữ chức vụ rất cao trong cơ quan quản lý nhà nước Đã

có những Ủy viên TW Đảng, Bộ trưởng, thứ trưởng, chủ tịch và phó chủ tịch tỉnhcùng hàng trăm vụ trưởng, tổng giám đốc… đã bị xử lý hình sự Hàng trăm cán bộtrung, cao cấp liên quan tham nhũng, buôn lậu đã bị xử lý hành chính Tất nhiên, vớinhững vụ việc tham nhũng, những người dân bình thường khó có cơ hội để biết đượcnếu không có thông tin từ các phương tiện truyền thông đại chúng Vì thế, quá trìnhthông tin, quá trình hình thành dư luận và tổ chức dư luận cũng là quá trình tạo rađịnh hướng dư luận và tạo ra những tác động tích cực Bản chất của sự hình thành dưluận có sự tương tác giữa các nhóm xã hội lớn Vì thế, thông tin cho nhân dân về tìnhtrạng của dư luận xã hội trên các vấn đề đang tạo nên mối quan tâm chung của toànthể xã hội, đặc biệt là trong những vụ việc tham nhũng cụ thể sẽ tạo nên hiệu quả rấtcao

– Tác động lên các thiết chế xã hội và đề xuất các phương án hành động

Bên cạnh việc nêu lên các thông tin liên quan đến các vụ việc tham nhũng cũngnhư hình thành và thể hiện dư luận, các cơ quan truyền thông đại chúng cần phải biếtkiến nghị, yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ việc Ví dụ, vụ tiêu cựccủa trọng tài bóng đá Việt Nam gần đây, nhiều tờ báo đã đưa ra các đề xuất chungquanh việc làm trong sạch bóng đá Việt Nam rất hữu hiệu

Một ví dụ khác: Báo chí góp phần đắc lực trong việc vạch trần những tập thể,

cá nhân có hành vi tham nhũng để toàn dân giám sát, đánh giá và lựa chọn trong cáccuộc bầu cử Hoặc trong các phiên họp của Quốc hội, nhiều đại biểu đã lấy các bàibáo có nội dung chống tiêu cực, tham nhũng để chất vấn các Bộ trưởng và thành viêncủa Chính phủ Riêng năm ngoái, Thủ tướng Chính phủ đã có 141 bút phê vào cácbài báo, Văn phòng Chính phủ đã làm 141 công văn gửi đi và nhận được gần một nửa

số lượng văn bản trả lời Hầu hết các bài báo đó đều đúng sự thật, giúp Chính phủ cóthêm thông tin để chỉ đạo xử lý Gần đây, Thủ tướng Chính phủ thường xuyên nhắcnh‡t;br /> ??i thời hạn mà các cơ quan có trách nhiệm phải trả lời những vấn đề báochí đã nêu

– Hình thành dư luận xã hội về một vấn đề nào đó nhằm thúc đẩy hoặc hạn chế

sự phát triển của thực tế đó

Trong hội nghị tổng kết thực hiện công tác đấu tranh chống tham nhũng diễn ravào cuối năm 2004, báo cáo của Bộ Công an cho thấy, thiệt hại về vật chất do các vụtham nhũng gây ra tăng dần Năm 1993 là gần 320 tỷ đồng, năm 2004 tăng hơn gấpđôi, 712 tỷ đồng Những năm 1990, thiệt hại trung bình 1 vụ khoảng 0,71 tỷ đồng.Nhưng 10 năm sau con số thiệt hại này là 0,81 tỷ Tham nhũng xảy ra phổ biến tronglĩnh vực đầu tư, xây dựng cơ bản Phần lớn các công trình đều xảy ra thất thoát 10-20% tài sản do tham ô, cố ý làm trái Hiện tượng này xảy ra ở tất cả các khâu, từ lập

và chạy dự án, thiết kế, dự toán, duyệt kế hoạch cấp vốn, đấu thầu, tư vấn, giám sát,nghiệm thu, quyết toán công trình Vì lẽ đó, nhiều dự án chất lượng xây dựng kém,chưa nghiệm thu đã hư hỏng, xuống cấp Trong đó có công trình trọng điểmnhư đường liên cảng A5, một số hạng mục phục vụ SEA Games 22

Thông qua việc tổ chức thông tin từ các phương tiện truyền thông đại chúng,người dân đã bắt đầu hình thành dư luận về khả năng xảy ra tham nhũng ở nhữngngành “nhạy cảm” Từ một người nông dân khi tham gia ý kiến về xây dựng đườnggiao thông nông thôn đến một công chức trong cơ quan hành chính sự nghiệp khiđóng góp về việc xây dựng cơ bản ở đơn vị đều có thể “đề cao cảnh giác” để có cơchế phản vệ trước khả năng tiêu cực, tham nhũng có thể xảy ra

– Xây dựng lòng tin, thế giới quan và ý thức quần chúng.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng của cơ quan truyền thông đại chúng, bởi

vì hình thành và thể hiện dư luận xã hội không chỉ có những vụ việc tiêu cực mà phảibiết tạo ra dư luận xã hội về sự công minh của pháp luật, sự tồn tại của cái tốt, cáiđẹp, những giá trị nhân văn Đó là 2 mặt xây và chống trong chức năng truyền thông

Ví dụ: Hiện nay, ở nông thôn, tình trạng tham nhũng của cán bộ chính quyền

cơ sở diễn ra phức tạp Nổi lên là tình trạng vi phạm các quy định về quản lý đất đai.Điều này làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động Đây là nguyênnhân dẫn đến khiếu kiện đông người vượt cấp, kéo dài và lây lan diện rộng Hoặc mộtlĩnh vực khác cũng xảy ra tham nhũng là hoạt động tư pháp Trong các vụ án đượcphanh phui, nhiều cán bộ không chỉ ở cấp cơ sở mà ngay tại các cơ quan trung ươngcũng có hành vi nhận hối lộ, thiếu tinh thần trách nhiệm, cố ý làm trái… với mục đíchbảo kê, tiếp tay cho hoạt động tội phạm Việc nguyên viện phó VKSND Tốicao Phạm Sĩ Chiến hầu tòa trong vụ án Năm Cam và đồng bọn là ví dụ Thế nhưngbên cạnh việc thông tin về những vụ việc tham nhũng như thế, báo chí cần phải xâydựng lòng tin cho người dân về những cách giải quyết hợp luật, hợp tình của chínhquyền: kẻ sai trái phải bị trừng trị, người bị oan phải được mình oan, đền bù v.v…

-Điều chỉnh hành vi của các cá nhân trong xã hội và làm tăng cường tính tíchcực chính trị của quần chúng

Khi các phương tiện truyền thông phân tích thủ đoạn của kẻ xấu và sự trừngphạt dành cho họ, ví dụ như một kẻ rải đinh trên đường hay một luật sư lừa đảo, một

kẻ tham nhũng bị ra toà… sẽ làm cho những kẻ khác không còn cơ hội hay phải chùntay trước khi làm điều xấu Trong trường hợp này, người được lợi ích là những người

có thể bị hại nếu điều xấu xảy ra Đó là ngoại tác tích cực, vì lợi ích này vượt ra ngoàiphạm vi những người trực tiếp mua báo Khi báo chí phản ánh những trở ngại khôngđáng có đối với doanh nghiệp sẽ góp phần làm cho môi trường kinh doanh trở nênthuận lợi hơn, nền kinh tế phát triển nhanh hơn Người lao động, người tiêu dùng, và

nhà đầu tư đều có thể được lợi, tuy không phải ai trong họ cũng tham gia mua báo.

Đó là ngoại tác tích cực

Khi các truyền thông đại chúng biểu dương những nhân tố tích cực, thì sẽ hìnhthành dư luận xã hội về những con người, những tấm gương, những hành vi đượcbiểu dương và điều đó sẽ góp phần làm tăng cường tính tích cực chính trị của quầnchúng

Việc hình thành và thể hiện dư luận xã hội trên các phương tiện truyền thôngđại chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Hình thành dư luận xã hội cũng là để thểhiện dư luận xã hội và thể hiện dư luận xã hội nhằm tăng cường cường độ, phạm vi,định hướng dư luận xã hội Báo chí nói riêng, các phương tiện truyền thông đại chúngthời gian qua đã có nhiều cách thể hiện dư luận xã hội hết sức sáng tạo Nhưng nhìnchung, các hình thức thể hiện dư luận xã hội chủ yếu như sau:

1 Phản ánh trực tiếp: Bằng cách cho đăng phát các ý kiến của người đọc,người nghe, xem hoặc các lời phát biểu của đại diện các tầng lớp công chúng trên cáctrang báo hoặc trên sóng phát thanh và truyền hình

Ví dụ: Trong 4 năm thực hiện luật thuế giá trị gia tăng, công an đã phát hiện

phạm hơn 400 tỷ đồng Hầu hết các vụ việc đều có sự tiếp tay của cán bộ nhà nước.Thủ đoạn phổ biến là lợi dụng chính sách khuyến khích xuất khẩu hàng hóa là nôngsản, lâm sản… để lập chứng từ khống về việc thu mua, chế biến, vận chuyển hànghóa xuất khẩu, rồi móc nối với một số cán bộ hải quan lam thủ tục khống để đượchoàn thuế VAT Khi những vụ việc như thế được phát hiện, các báo có thể lấy ý kiếncủa những doanh nhân làm ăn chân chính, những nhà chuyên môn, những cán bộngân hàng uy tín để nêu lên thì hiệu quả dư luận xã hội về vụ việc này được ngườidân bình thường đồng cảm rõ nét hơn

Trong các trường hợp này không cần có lời bình của các ban biên tập Các tácgiả tham gia vào các trang báo, các chương trình trên không phải là người trong cáctòa sọan, các ban biên tập Ý kiến khách quan tạo ra hiệu quả dư luận xã hội tốt hơn.Hình thức thể loại vox-pop (phỏng vấn dư luận) của báo chí phương Tây hiện đang

du nhập vào phát thanh – truyền hình Việt Nam là một ví dụ Tất nhiên, nhìn hìnhthức nó có vẻ khách quan, song việc chọn lọc các ý kiến, tỷ lệ các ý kiến trái ngượcnhau đều có “bàn tay đạo diễn” phía sau vì mục đích truyền thông nhất định.

2 Cho in trên báo hoặc phát trên sóng phát thanh – truyền hình các bài phátbiểu của các nhà báo cộng tác với đại diện của các tầng lớp nhân dân hoặc các tổchức đoàn thể xã hội về một chủ đề nào đó, kèm theo lời bình luận của các cộng tácviên hoặc ban biên tập

Ví dụ, hiện nay, theo điều tra, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nướcđang là vấn đề nhức nhối hiện nay Từ năm 2002 đến nay, chỉ 77% doanh nghiệpkinh doanh có lãi hoặc hòa vốn Còn lại là thua lỗ, trong đó một số đã phá sản “Cănbệnh” này, theo chẩn đoán của cơ quan chức năng là do khi thực hiện các hợp đồngkinh tế thường có sự móc nối giữa doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân

để chuyển lợi nhuận vào túi tư nhân, ăn chia với nhau Nếu lợi nhuận cao thì tư nhânhưởng, thua thiệt nhà nước gánh Do vậy, nhiều doanh nghiệp nhà nước làm ăn thua

lỗ nhưng giám đốc lại giàu lên nhanh chóng Nhiều người đã lợi dụng việc cổ phầnhóa để chuyển sở hữu nhà nước thông qua việc định giá bất hợp lý trong mua bán cổphần, gây thiệt hại nghiêm trọng tài sản nhà nước Thí dụ điển hình cho những tiêucực trên là chương trình 1 triệu tấn đường với tổng mức đầu tư 10.500 tỷ đồng, trongquá trình đầu tư đã vi phạm quy chế đấu thầu, nhập thiết bị cũ, lạc hậu dẫn đến nợquá hạn không có khả năng trả 10.000 tỷ đồng Những vụ tham nhũng điển hình nhưthế này cần có những ý kiến bình luận của các chuyên gia, các đại diện nông dântrồng mía chẳng hạn, các nhà đầu tư v.v… kèm theo các ý kiến phân tích, bình luậncủa ban biên tập thì việc thể hiện dư luận xã hội trong đấu tranh chống tham nhũng

Nhà báo (người làm truyền thông) có thể nghiên cứu, phân tích để thể hiện nó mộtcách rõ ràng cho đối tượng mình thấy được Chẳng hạn hình thức tham nhũng chủyếu là cán bộ ngân hàng được các doanh nghiệp móc nối, hối lộ nên đã cho vay tráinguyên tắc, vượt quá khả năng thanh toán của doanh nghiệp Hoặc người của ngânhàng thông đồng với người đi vay để nhận hồ sơ thế chấp không hợp lệ, hồ sơ giả…Những việc làm trên làm thất thoạt cho nhà nước hàng nghìn tỷ đồng v.v… Nhữngthông điệp này có thể kèm theo nhiều ý kiến đại diện của xu thế dư luận xã hội, đạidiện của các nhóm xã hội v.v…

Việc thể hiện dư luận xã hội trên các phương tiện truyền thông đại chúng nóichung và thể hiện dư luận xã hội trong công cuộc đấu tranh chống tham nhũng nóiriêng đều dựa trên yêu cầu: Thông tin đưa ra công luận phải dẫn đến sự tranh luậncủa quần chúng, nghĩa là các thông tin đó trở thành điểm khởi đầu cho sự đánh giácủa dư luận xã hội đều có các tính chất sau:

– Nó phản ánh được lợi ích của xã hội

– Nó có tính cấp bách

– Nó tạo nên sự tranh luận

Quá trình hình thành dư luận xã hội có sự đòi hỏi cao ở tính thống nhất rấtphức tạp của các đối tượng công chúng Các yếu tố quan niệm chung về định hướnggiá trị, bề dày của kinh nghiệm chính trị, tính tích cực chính trị xã hội, trình độ họcvấn của công chúng là các nhân tố quan trọng để tập hợp các cá nhân vào dòng chảycủa các phương tiện truyền thông đại chúng, và qua hệ thống này thể hiện ý kiến của

cá nhân họ và của nhóm xã hội mà bản thân họ là một thành viên

Sự trùng khớp càng cao giữa ý kiến của nhóm với ý kiến chung của xã hội lànhân tố quan trọng để tạo nên mối liên kết xã hội nhằm đảm bảo tính chất bền vữngcủa dư luận xã hội

Tính chất chân thực của nội dung thông tin được phát trên các phương tiệntruyền thông đại chúng có ý nghĩa quyết định đối với việc hình thành dư luận xã hội

Uy tín của nguồn tin cũng phụ thuộc nhiều nhất vào tính chân thực của thông tin, vìđây là nhân tố sẽ xác định thái độ của công chúng đối với chủ đề

mà các phương tiện thông tin đại chúng khơi gợi và đề xuất, từ đó mà tạo nên mốiliên hệ xã hội trên cơ sở những lợi ích chung để tiến hành thảo luận và đánh giá Mức

độ chín muồi trong sự đánh giá của dư luận xã hội về một chủ đề nào đó sẽ là cơ sở

để tạo nên hành động xã hội của các nhóm dân cư, các tầng lớp xã hội Điều đó cónghĩa là dư luận xã hội được hình thành và trở nên bền vững không bởi các tác độngcủa phưong tiện truyền thông đại chúng sẽ được bộ lộ ra ở cả hai cấp độ: lời nói vàviệc làm Hiệu quả của dư luận xã hội sẽ được đo bằng sự ảnh hưởng trên cả hai cấp

– Tiến hành tranh luận trên phạm vi đại chúng

Giai đọan làm quen với các vấn đề xã hội đang trở thành mối quan tâm chung

có ý nghĩa như là sự khởi đầu vì dù vấn đề có quan trọng đến đâu thì các phương tiệnthông tin đại chúng cũng không thể hoạt động hiệu quả khi vấn đề đó không được các

cá nhân, các nhóm xã hội quan tâm

Lợi ích xã hội là những nhân tố chi phối sâu sắc nhất đến sự hình thành dư luận

xã hội Lợi ích các nhân thường nhạy bén nhất trong sự hình thành ý kiến cá nhân Ýkiến nhóm được coi là đơn vị đầu tiên hình thành nên chất của dư luận xã hội Do đó,con đường vận động từ ý kiến cá nhân qua ý kiến nhóm để hình thanh dư luận xã hội

là một quá trình biện chứng Sự phát triển các tầng ý kiến này sẽ quy định cường độcủa dư luận xã hội về một hiện tượng xã hội nào đó

Từ những cơ sở lý luận xã hội trên đây, có thể lý giải được quá trình hình thành

dư luận xã hội trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng trên báo chí cũng xuất phát từ

cơ chế “kích thích lợi ích xã hội” của nhiều nhóm xã hội Đứng trước một vụ thamnhũng, bất cứ người nào cũng cảm thấy tổn thương, mất mát và cảm thấy bị ảnh

hưởng (gián tiếp hay trực tiếp) Bởi tham nhũng là “góp phần” làm nghèo đất nước,

là kéo lùi lịch sử, là nguy cơ của sự tồn vong cả dân tộc Tất nhiên, trong những vụviệc cụ thể, tác động hình thành dư luận xã hội trong từng nhóm xã hội cụ thể có khácnhau Lại ví dụ về vụ tiêu cực xà xèo lòng hồ Trị An, người dân địa phương cảm thấylợi ích trực tiếp của mình bị thiệt hại do việc nuôi heo, nuôi cá trên hồ ảnh hưởng đếnnguồn nước, hoặc mình bị mất đất mất nhà trong khi cán bộ thì có hàng chục hec-tađất để làm giàu, những người từng một thời cống hiến sức thanh xuân trên công trìnhthủy điện Trị An thì cảm thấy bị xúc phạm, những người dân phía Nam thì cảm thấyhậu quả của vụ việc xa hơn như sản lượng điện của Trị An bị giảm Và những ngườidân bình thường yêu nước thì thấy vụ việc làm ảnh hưởng đến kỷ cương phép nươccần được nghiêm trị v.v… Khó có thể phân tích hết các lợi ích của công chúng truyềnthông khi được tiếp cận và kích thích bởi những thông tin liên quan tới vụ việc này,thế nhưng, tất cả có một điểm chung là đều thấy rõ đó là một sự sai trái, sự vi phạm,

sự thách thức pháp luật và dư luận xã hội nên đồng tình lên án Quá trình lên án,tranh luận từ truyền thông liên cá nhân đến truyền thông đại chúng đã góp phần hìnhthành và thể hiện dư luận xã hội Và đến lượt nó, dư luận xã hội về vụ việc này đã tácđộng đến cơ quan chức năng, đến từng thành viên có liên quan, đến từng đối tượngtruyền thông cụ thể để họ có những hành động cụ thể…

Sự hình thành dư luận xã hội diễn ra liên tục và chứa đầy các yếu tố tự phát.Nhưng đây là một quá trình có quy luật Mặc dù sự phát triển của dư luận xã hội đượcxác định bởi các quy luật khách quan, song để dư luận xã hội được hình thành cóđịnh hướng thì phải có hoạt động điều khiển

Trong một xã hội phát triển có định hướng thì quá trình hình thành dư luận xãhội theo con đường tự phát tất yếu phải chịu tác động bởi sự điều hành có ý thức củahoạt động quản lý và tổ chức xã hội

Sự hình thành dư luận xã hội thông qua các phưong tiện thông tin đại chúng cómối liên hệ ngược (feedback) Nghĩa là các phương tiện này không chỉ tạo nên dưluận xã hội, mà đến lượt nó, dư luận xã hội cũng có tác động trở lại đến hoạt độngcủa hệ thống truyền thông đại chúng Vì trong lĩnh vực thông tin đại chúng sự phânchia giữa những người tham gia truyền thông (nguồn tin – chủ thể tác động) và người

nhận (khách thể tác động) là rất tương đối vì cả hai phía của tác động này đều là chủthể và khách thể của tác động thông tin một các một chiều.

III KẾT LUẬN:

Với cơ chế hình thành và thể hiện dư luận xã hội, từ chức năng định hướng dưluận cho tới tính chính xác, tính trung thực trong thông tin được đưa ra của các cơquan truyền thông đại chúng trong đấu tranh chống tiêu cực là những vấn đề hết sứcquan trọng Từ thực tiễn truyền thông đại chúng mà cụ thể là báo chí ở Việt Namnhững năm gần đây, có thể khẳng định rằng, báo chí đã

có những đóng góp hết sức quan trọng vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng, chốngtiêu cực Không có sự tham gia tích cực của báo chí thì kết quả đã không thể đạt đượcnhư hiện nay, đành rằng kết quả ấy còn xa mới đáp ứng được yêu cầu của Đảng vàcủa nhân dân Báo chí không chỉ tham gia phát hiện mà trong nhiều trường hợp còngóp phần thôi thúc các cơ quan phải khẩn trương giải quyết các vụ việc

Hiệu quả của việc chống tiêu cực trên báo chí chính nhờ biết khai thác tốt cơchế “hình thành và thể hiện dư luận xã hội”

Để thực hiện tốt vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng trong cuộcđấu tranh chống tham nhũng còn đòi hỏi một số vấn đề khác đang đặt ra như : báo chíphải độc lập về tài chính (sự hỗ trợ tài chính của nhà nước dẫn đến việc đưa các tintức thuận lợi về chính phủ đương nhiệm và giảm bớt vai trò giám sát của phương tiệntruyền thông (*); hoặc quyền tiếp cận thông tin của báo chí cần được luật pháp bảo vệtốt hơn nữa (Nhiều sự vụ liên quan đến các quan chức cao cấp, báo chí tự điều tranhưng những bài báo không được đăng, chỉ mang tính tham khảo nội bộ, đượcchuyển lên lãnh đạo cao hơn để xem xét và xác minh chứ không công bố rộng rãitrước công luận) Tuy nhiên, những vấn đề liên quan đến cơ chế sẽ dần được hoànthiện, bởi Đảng và Nhà nước luôn yêu cầu và tạo điều kiện cho các cơ quan truyềnthông đại chúng phải góp phần tích cực trong việc đấu tranh chống tham nhũng (**).Vấn đề đặt ra hiện nay là nhiều vụ việc đấu tranh chống tham nhũng trên các phươngtiện truyền thông đại chúng chưa tạo được hiệu quả cao vì chưa tạo được phạm vi vàcường độ dư luận xã hội lớn Chính vì thế, việc nghiên cứu xã hội học truyền thôngđại chúng, đặc biệt là nghiên cứu dư luận xã hội làm cơ sở cho công tác truyền thông