Quan điểm triết học mác lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức sự vận dụng ý nghĩa phương pháp luận của mối quan hệ này trong cuộc sống, học tập của bản thân sinh viên

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH  TIỂU LUẬN CUỐI KÌ Tên HP Triết học Mác – Lênin Mã HP 2111POLI2001 Đề tài Quan điểm triết học Mác Lênin về mối quan hệ biện c.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

-  -

TIỂU LUẬN CUỐI KÌ

Tên HP: Triết học Mác – Lênin

Mã HP: 2111POLI2001

Đề tài:

Quan điểm triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật

chất và ý thức Sự vận dụng ý nghĩa phương pháp luận của mối quan

hệ này trong cuộc sống, học tập của bản thân sinh viên và trong sự

nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

  

Sinh viên thực hiện:

Họ và tên: Phan Thị Anh Khuê

MSSV: 47.01.102.072

Lớp: 47.01.LY.SPB

Mục lục

LỜI NÓI ĐẦU 3

I VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC: 4

1 Vật chất: 4

i Khái niệm: 4

ii Đặc tính: 5

2 Ý thức: 7

i Khái niệm: 7

ii Kết cấu: 7

II MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC SỰ VẬN DỤNG Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA MỐI QUAN HỆ NÀY TRONG CUỘC SỐNG, HỌC TẬP CỦA BẢN THÂN SINH VIÊN VÀ TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. 8

1 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức: 8

2 Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức: 9

3 Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất: 9

4 Sự vận dụng vào cuộc sống, học tập của sinh viên: 9

i Nhận thức và hoạt động thực tiễn luôn phải xuất phát từ thực tế khách quan: 9

ii Tự giác tôn trọng tính khách quan: 10

iii Ý chí là biểu hiện cho sức mạnh tinh thần: 10

iv Chống lại bệnh chủ quan duy ý chí: 11

v Luôn phải xem xét điều kiện khách quan lẫn yếu tố khách quan: 11

5 Sự vận dụng vào sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay: 11

KẾT LUẬN 13

DANH MỤC THAM KHẢO 14

LỜI NÓI ĐẦU

Thế giới xung quanh ta rất phong phú và đa dạng Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng chỉ thuộc về hai phạm trù: vật chất và ý thức Có rất nhiều quan điểm triết học xoay quanh vấn đế về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, nhưng chỉ có quan điểm triết học Mác - Lênin là đúng và đầy đủ đó là: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức, đồng thời

ý thức tác động trở lại vật chất

Thời gian đầu, đất nước ta gặp nhiều khó khăn, nên điều kiện cơ sở vật chất không được tốt do nền kinh tế còn trì trệ, hệ thống quản lý khá lỏng lẻo và yếu kém Với sự thay đổi và phát triển cùng tốc độ chóng mặt của xã hội, rõ ràng, Đảng và nhà nước ta cần thực hiện đẩy mạnh các công cuộc đổi mới đất nước, trong đó, đổi mới kinh tế đóng vai trò then chốt, chủ đạo Nền kinh tế phát triển thì đất nước mới

có thể phát triển, nói chung và nói riêng từng ngành chủ chốt

Ngoài nền kinh tế, ta cũng cần hết sức phát triển nền giáo dục Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói rằng: “Hiền dữ đâu phải do tính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên” Những nhân tài tương lai của đất nước chính là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự phát triển của đất nước ở tương lai “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, đất nước Việt Nam có được sánh vai các cường quốc năm châu hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công lao học tập của các cháu”

Từ đó, tôi xin được trình bày đề tài “Quan điểm triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Sự vận dụng ý nghĩa phương pháp luận của mối quan hệ này trong cuộc sống, học tập của bản thân sinh viên và trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay”

I VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC:

1 Vật chất:

i Khái niệm:

Vật chất là một phạm trù nền tảng của chủ nghĩa duy vật triết học Vật chất

là phạm trù triết học phức tạp và có nhiều quan niệm khác nhau về nó Nhưng theo

như trong tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán”

V.I.Lênin đã đưa ra định nghĩa về vật chất như sau: “ Vật chất là một phạm trù triết

học dùng để chỉ để thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ

Lênin chỉ rõ rằng, để định nghĩa vật chất không thể theo cách thông thường

vì khái niệm vật chất là khái niệm rộng nhất Để định nghĩa vật chất Lênin đã đối lập vật chất với ý thức, hiểu vật chất là thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, vật chất tồn tại độc lập với cảm giác, ý thức, còn cảm giác, ý thức phụ thuộc vào vật chất, phản ánh khách quan

Khi định nghĩa vật chất là phạm trù triết học, Lênin một mặt muốn chỉ rõ vật chất là khái niệm rộng nhất, muốn phân biệt tư cách là phạm trù triết học, là kết quả của sự khái quát và trừu tượng với những dạng vật chất cụ thể, với những "hạt nhân cảm tính" Vật chất với tư cách là một phạm trù triết học không có những đặc tính

cụ thể có thể cảm thụ được Định nghĩa vật chất như vậy khắc phục được những quan niệm siêu hình của chủ nghĩa duy vật đồng nhất vật chất với hình thức biểu hiện cụ thể của nó

Lênin cho rằng vật chất vốn tự nó có, không thể tiêu diệt được, nó tồn tại bên ngoài và không lệ thuộc vào cảm giác, ý thức con người, vật chất là một thực tại khách quan Khác với quan niệm ý niệm tuyệt đối của chủ nghĩa duy tâm khách quan Vật chất không phải là lực lượng siêu tự nhiên tồn tại lơ lửng ở đâu đó, trái lại phạm trù vật chất là kết quả của sự khái quát sự vật, hiện tượng cụ thể, và do đó các đối tượng vật chất có thật, hiện thực đó có khả năng tác động vào giác quan để gây

ra cảm giác, và nhờ đó mà ta có thể biết được, hiểu được và nắm bắt sự vật này Định nghĩa của Lênin đã giải quyết hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng Định nghĩa vật chất của V I Lênin là cơ

sở khoa học cho việc xác định vật chất trong lĩnh vực xã hội – đó là các điều kiện sinh hoạt vật chất và các quan hệ vật chất xã hội

(1) (V.I.Lênin, Toàn tập, t.18, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1981, tr.151)

ii Đặc tính:

 Vận động là phương thức tồn tại của vật chất:

Trước hết, vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất Không ở đâu và ở nơi nào lại có thể có vật chất không vận động Sự tồn tại của vật chất là tồn tại bằng cách vận động, tức là vật chất dưới các dạng thức của nó luôn luôn trong quá trình biến đổi không ngừng Vật chất chỉ có thể tồn tại bằng cách vận động và thông qua vận động mà biểu hiện sự tồn tại của nó với các hình dạng phong phú, muôn vẻ, vô tận Do đó, con người chỉ nhận thức được sâu sắc sự vật, hiện tượng bằng cách xem

xét chúng trong quá trình vận động F Engels khẳng định: “Các hình thức và các

dạng khác nhau của vật chất chỉ có thể nhận thức được thông qua vận động; thuộc tính của vật thể chỉ bộc lộ ra qua vận động; về một vật thể không vận động thì

hiện ra với các quy mô, trình độ và tính chất hết sức khác nhau Dựa vào những thành tựu khoa học của thời đại mình, F Engels đã chia vận động của vật chất thành năm hình thức cơ bản: cơ học, vật lý, hóa học, sinh học và xã hội

Mặc dù vận động luôn ở trong quá trình không ngừng, nhưng điều đó không loại trừ mà còn bao hàm cả hiện tượng đứng im tương đối, không có nó thì không

có sự phân hoá thế giới vật chất thành các sự vật, hiện tượng phong phú và đa dạng Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đứng im là trạng thái ổn định về chất của sự vật, hiện tượng trong những mối quan hệ và điều kiện cụ thể, là hình thức biểu hiện sự tồn tại thực sự của các sự vật, hiện tượng và là điều kiện cho sự vận động chuyển hóa của vật chất Engels khẳng định rằng khả năng đứng im tương

đối của các vật thể, khả năng cân bằng tạm thời là những điều kiện chủ yếu của sự phân hoá vật chất Nếu vận động là biến đổi của các sự vật hiện tượng thì đứng im

là sự ổn định, là sự bảo toàn tính quy định sự vật hiện tượng Đứng im chỉ một trạng thái vận động, vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định tương đối Trạng thái đứng im còn được biểu hiện như là một quá trình vận động trong phạm vi sự vật ổn định, chưa biến đổi, chỉ là tạm thời vì nó chỉ xảy ra trong một thời gian nhất định Vận động riêng biệt có xu hướng phá hoại sự cân bằng, còn vận động toàn thể lại phá hoại sự cân bằng riêng biệt làm cho các sự vật luôn biến đổi, chuyển hoá nhau

(2) (C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, h.1994, t.20, tr.743)

 Không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất:

Dựa trên những thành tựu của khoa học và thực tiễn, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã khẳng định tính khách quan của không gian và thời gian, xem không gian

và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất vận động

Không gian phản ánh thuộc tính của các đối tượng vật chất có vị trí, có hình hình thức kết cấu, có độ dài, ngắn, cao, thấp Không gian biểu hiện sự cùng tồn tại

và tách biệt của các sự vật với nhau, biểu hiện khoảng tính của chúng, trật tự phân

bố chúng Còn thời gian phản ánh thuộc tính của các quá trình vật chất diễn ra nhanh hay chậm, kế tiếp nhau theo một trật tự nhất định Thời gian biểu hiện tốc độ

và trình tự diễn biến của các quá trình vật chất, tính cách biệt giữa các giai đoạn khác nhau của các quá trình đó, sự xuất hiện và mất đi của các sự vật hiên tượng

Không gian và thời gian là hình cơ bản của vật chất đang vận động Lênin đó chỉ ra trong thế giới, không có gì ngoài vật chất đang vận động, và vật chất đang vận động không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thời gian Không gian và thời gian là tồn tại khách quan Nó không phải là hình thức chủ quan để xếp chặt các cảm giác mà ta thu nhận một cách lộn xộn như chủ nghĩa duy tâm quan niệm, cũng như nó không thể đứng ngoài vật chất Không có không gian trống rỗng

Không gian và thời gian không phải là bất biến, tuyệt đối, mà trái lại không gian và thời gian có sự biến đổi phụ thuộc vật chất vận động

Chủ nghĩa duy tâm coi ý thức, tinh thần có trước, quyết định vật chất, do đó cũng cho rằng thế giới thống nhất ở tinh thần Còn chủ nghĩa duy vật biện chứng lại khẳng định rằng, tính thống nhất chân chính của thế giới là ở tính vật chất của nó Triết học Mác- Lênin khẳng định chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất,

không có thế giới tinh thần V.I.Lênin viết: “Trong thế giới không có gì ngoài vật

chất đang vận động và vật chất đang vận động không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thời gian”(3)

(3) (V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M.1980, t.18, tr.209)

2 Ý thức:

i Khái niệm:

Ý thức là một trong hai phạm trù cơ bản được các trường phái triết học quan tâm nghiên cứu, nhưng tùy theo cách lý giải khác nhau u mà có những quan niệm rất khác nhau, là cơ sở để hình thành các trường phái triết học khác nhau, hai đường lối cơ bản đối lập nhau là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Đứng vững trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng, khái quát những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên và bám sát thực tiễn xã hội, triết học Mác – Lênin đã góp phần làm sáng tỏ vấn đề ý thức, mối quan hệ vật chất và ý thức

ii Kết cấu:

Ý thức có kết cấu phức tạp bao gồm ý thức, tri thức, tình cảm, ý chí Trong

đó, tri thức là quan trọng nhất; là phương thức tồn tại của ý thức

Tri thức - là phương thức tồn tại của ý thức - vì sự hình thành và phát triển của ý thức có liên quan mật thiết với nhau trong quá trình nhận thức của con người

và cải biến thế giới tự nhiên Tri thức càng được tích luỹ thì con người ngày càng đi sâu vào bản chất sự vật và cải tạo sự vật có hiệu quả hơn, tính năng động của ý thức cũng nhờ đó mà tăng lên Việc nhấn mạnh tri thức là yếu tố cơ bản, quan trọng nhất

của ý thức có ý nghĩa chống lại quan điểm giản đơn coi ý thức chỉ là tình cảm niềm tin, ý chí Quan điểm đó chính là biểu hiện của bệnh chủ quan duy ý chí, của niềm tin mù quáng, của sự tưởng tượng chủ quan Tuy nhiên việc nhấn mạnh yếu tố tri thức cũng không đồng nghĩa với việc phủ nhận và coi nhẹ vai trò của các nhân tố tình cảm ý chí

Vô thức là một hiện tượng tâm lý nhưng có liên quan đến những hoạt động xảy ra ở ngoài phạm vi của ý thức Có hai loại vô thức: loại thứ nhất liên quan đến hành vi chưa được con người ý thức; loại thứ hai liên quan đến các hành vi trước kia đã được ý thức nhưng do lặp lại mà trở thành thói quen, có thể diễn ra “tự động” bên ngoài sự chỉ đạo của ý thức Vô thức ảnh hưởng đến nhiều phạm vi hoạt động của con người Trong những hoàn cảnh nào đó nó có thể giúp con người bớt sự căng thẳng trong hoạt động Việc tăng cường rèn luyện để biến những hành vi tích cực thành thói quen có vai trò rất quan trọng trong đời sống của con người Trong con người, ý thức vẫn là cái chủ đạo cái quyết định trong hành vi cá nhân

II MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC

SỰ VẬN DỤNG Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA MỐI QUAN HỆ NÀY TRONG CUỘC SỐNG, HỌC TẬP CỦA BẢN THÂN SINH VIÊN VÀ TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức:

Mối quan hệ vật chất và ý thức là “Vấn đề cơ bản mọi triết học, đặc biệt là

của triết học hiện đại” (4) Tùy theo lập trường thế giới quan khác nhau, khi giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức mà hình thành hai đường lối cơ bản trong triết học là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Khẳng định nguyên tắc tính

đảng như triết học, V.I.Lênin đã viết: “Triết học hiện đại cũng có tính đảng như

triết học hai nghìn năm về trước Những đảng phái đang đấu tranh với nhau, về thực chất, - mặc dù thực chất đó bị che giấu bằng những nhãn hiệu mới của thủ đoạn lang băm hoặc tính phi đảng ngu xuẩn – là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm” (5)

(4) (C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, t.21, tr.403)

(5) (V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M.1980, t.18, tr.445

2 Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức:

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng, vật chất có trước ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức, còn ý thức là sự phản ánh vật chất vào trong bộ óc con người Vật chất quyết định ý thức thể hiện ở những phương diện cơ bản sau:

+ Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức: không có vật chất sẽ

không có ý thức (có thực mới vực được đạo, có bột mới gột nên hồ, phú quý sinh lễ

nghĩa,…)

+ Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức: nội dung của ý thức

mang tính khách quan, do thế giới khách quan quy định

+ Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức: bản chất sáng tạo và bản

chất xã hội của ý thức cũng phải dựa trên những tiền đề vật chất nhất định

+ Thứ tư, vật chất quyết định phương thức tồn tại và kết cấu của ý thức: tri

thức, tình cảm, niềm tin, ý chí do vật chất quyết định

3 Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất:

Ý thức có sự tác động trở lại vật chất vì:

 Ý thức là ý thức của con người, gắn liền với tính năng động, sáng tạo của nhân tố con người, nhân tố chủ quan

 Ý thức là sự phản ánh sáng tạo đối với thế giới

4 Sự vận dụng vào cuộc sống, học tập của sinh viên:

Xã hội luôn luôn thay đổi, vì vậy chúng ta luôn phải nhìn vào thực tế mà điều chỉnh nhận thức, hoạt động cho phù hợp Theo đó, với các điều kiện xung quanh ảnh hưởng đến việc học tập, cá nhân mỗi người phải tự xác định được Việt Nam là một đất nước đang phát triển, vì vậy nên cơ sở vật chất ở các trường học chưa được hoàn thiện Nhưng hiện nay, các trường đã có nhiều hành động tu bổ,

xây dựng thêm nhiều cơ sở, tích hợp các thư viện thông minh,… nhằm tạo một môi trường hiện đại và năng động cho các em học sinh, sinh viên

Những hành động trong việc học theo các quy luật mang tính khách quan như: ghi chép và tuân thủ theo thời khóa biểu, đi học đúng giờ, tham dự các tiết học, làm bài tập đầy đủ, … Ngoài ra, cần phải làm theo đúng nội quy nhà trường, chấp hành đúng kỷ luật và quan trọng hơn hết là những qui chế về việc cấm thi, học lại…

Ta đã biết, vì ý thức có sự tác động trở lại đối với vật chất, nên sự năng động cần phải được phát huy Chủ quan có nghĩa là phải phát huy tính tích cực, hăng hái

và đột phá của ý thức Điều đó ta có thể thực hiện bằng cách đăng ký học phần, vì là

tự đăng ký môn học mình muốn thì bản thân cần phải chủ động hơn

Trong kết cấu thành phần của ý thức thì tri thức là yếu tố quan trọng bậc nhất, vì nó là phương thức vận động và tồn tại của ý thức Từ đó suy ra, HSSV cần phải tích cực trong học tập, chủ động tìm hiểu bài học và khai thác vấn đề, khi học bài không quá phụ thuộc vào giảng viên mà thay vào đó tự tìm hiểu bài học, nếu gặp thắc mắc thì liên hệ với giảng viên ngay

Ngoài ra, học là phải đi đôi với hành, những kiến thức trong sách thôi là chưa đủ, ngày nay khi ra ngoài xã hội ta cần phải trang bị những kĩ năng khác nữa Muốn được như vậy thì chúng ta cần tham gia vào các hoạt động tình nguyện xã hội, hoặc tìm kiếm một công việc làm thêm để vừa kiếm được nguồn thu nhập, vừa tích lũy được kinh nghiệm, và trên hết là giúp ta hiểu ra giá trị của đồng tiền

Môi trường đại học ẩn chứa nhiều thử thách và cám dỗ, vì vậy chúng ta cần phải xây dựng cho mình một ý chí kiên định tránh xa những thói hư tật xấu Cuộc sống sinh viên tự do đòi hỏi bản thân mỗi người phải có những qui tắc riêng, để giữ vững lập trường của mình trước những cạm bẫy trước mắt Nên tránh tụ tập nhậu nhẹt sa đà, lười biếng cúp học, hay chạy theo những công việc chỉ sinh ra lợi ích tức