ĐẶT VẤN ĐỀ Đời sống xã hội có hai lĩnh vực quan trọng là lĩnh vực vật chất và lĩnh vực tinh thần, đó cũng chính là hai lĩnh vực tồn tại xã hội và ý thức xã hội.Vì vậy, cùng với việc phân
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN À
CHẤM ĐIỂM
NHÓM THỰC HIỆN: 13-18 LỚP HỌC PHẦN: MLM306_211_D33 THÀNH VIÊN: Nguyễn Thị Hoa Nguyễn Thị Mỹ Huyền Phan Hà Khánh Huyền Nguyễn Phạm Nhựt Lan
Ph m Nguyễễn Ng c Liễnạ ọ Trầần Di u Linhệ
TIỂU LUẬN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN TÊN CHỦ ĐỀ: Xuất phát từ thực tiễn bản thân và cộng đồng, từ việc xem
xét mối quan hệ biện chứng Tồn tại xã hội và Ý thức xã hội hãy làm sáng tỏ
sinh động: Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển
Trang 2MỤC LỤ
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
NỘI DUNG 1
1) Tồn tại xã hội 1
1.1 Khái niệm 1
1.2 Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội 2
2) Ý thức xã hội 2
2.1 Khái niệm 2
2.2 Kết cấu của ý thức xã hội 3
3) Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội 5
3.1 Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định 6
3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội 7
4) Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển 7
5) Ý nghĩa phương pháp luận 9
KẾT LUẬN 10
TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 3ĐẶT VẤN ĐỀ
Đời sống xã hội có hai lĩnh vực quan trọng là lĩnh vực vật chất và lĩnh vực tinh
thần, đó cũng chính là hai lĩnh vực tồn tại xã hội và ý thức xã hội.Vì vậy, cùng với
việc phân tích các quy luật của sự phát triển xã hội,các quan hệ kinh tế và các quan
hệ chính trị-xã hội thì không thể không chú trọng đến mặt quan trọng khác của đời
sống xã hội là ý thức xã hội.Trong triết học Mác-Lênin, khái niệm ý thức xã hội gắn
liền với khái niệm tồn tại xã hội Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã
hội đối với ý thức xã hội, và ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ
thuộc vào tồn tại xã hội, chủ nghĩa duy vật lịch sử không xem ý thức xã hội như một
yếu tố thụ động, trái lại còn nhấn mạnh tác dụng tích cực của ý thức xã hội đối với
đời sống kinh tế - xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội trong
mối quan hệ với tồn tại xã hội Tính độc lập tương đối đó biểu hiện ở những điểm
sau đây: ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội,ý thức xã hội có thể vượt
trước tồn tại xã hội,ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình, ý thức
xã hội có sự tác động qua lại trong sự vận động của chúng,ý thức xã hội có khả năng
tác động trở lại tồn tại xã hội Trong đó,theo quan điểm của triết học Mác –
Lênin,tính kế thừa của ý thức xã hội có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp xây dựng
nền văn hoá tinh thần của xã hội Và để hiểu rõ hơn về vấn đề này,thì sau đây chúng
ta sẽ cùng nhau đi tìm hiểu kỹ hơn về chúng
NỘI DUNG
1) Tồn tại xã hội
1.1 Khái niệm
+ Tồn tại xã hội là toàn bộ đời sống sinh hoạt vật chất cùng toàn bộ những điều
kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, có kết cấu bao gồm: địa lý, điều kiện tự nhiên, điều
kiện dân số và phương thức sản xuất vật chất
+ Tồn tại xã hội của con người là thực tại xã hội khách quan, là một kiểu vật chất
xã hội, là các quan hệ xã hội vật chất được ý thức xã hội phản ánh.Trong các quan hệ
xã hội vật chất ấy thì quan hệ giữa con người với giới tự nhiên và quan hệ giữa con
người với con người là những quan hệ cơ bản nhất
Ví dụ: Thời tiền sử là thời đại Việt Nam được tính từ tính từ khi con người bắt đầu có
mặt trên lành thổ Việt Nam cho tới khoảng thế kỉ I trước công nguyên Thời tiền sử là
các bộ lạc săn bắt (bán), hái lượm, dùng đá cuội để chế tác công cụ Công cụ còn rất
thô sơ song đã có những bước tiến lớn trong kỉ thuật chế tác, đã có nhiều hình loại ổn
định nhằm phục vụ đời sống Bên cạnh đó điều kiện khí hậu thuận lợi cho đời sống
con người cộng với sự đa dạng phong phú của các loài quán động thực vật phương
Nam nên nguồn tài nguyên rất phong phú
+ Tồn tại xã hội không chỉ quyết định sự hình thành của ý thức xã hội mà còn
quyết định cả nội dung và hình thức biểu hiện của nó.Mỗi yếu tố của tồn tại xã hội có
thể được các hình thái ý thức xã hội khác nhau phản ánh từ các góc độ khác nhau theo
Trang 4những cách thức khác nhau.Tuy nhiên,đến lượt mình,các hình thái ý thức này cũng sẽ
tác động,ảnh hưởng ngược trở lại tồn tại xã hội Đó chính là tính độc lập tương đối
của ý thức xã hội
1.2 Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố cơ bản là phương thức sản xuất vật chất,điều
kiện tự nhiên,hoàn cảnh địa lý,dân số và mật độ dân số, trong đó phương thức sản
xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất
Sở dĩ, chúng ta coi nó là nhân tố cơ bản vì nó có ảnh hưởng quyết định đến sự biến
đổi của ý thức xã hội và nó làm thay đổi ý nghĩa của hoàn cảnh địa lý và điều kiện dân
số trong sự phát triển của xã hội
Phương thức sản xuất vật chất:
Lênin cho rằng vật chất vốn tự nó có không do ai sinh ra, và không thể tiêu diệt
được, nó tồn tại bên ngoài và không lệ thuộc vào cảm giác, ý thức của con người Vật
chất là một thực tại khách quan Tuy nhiên trong giáo trình triết học lại có phạm trù
phương thức sản xuất vật chất vậy phương thức sản xuất vật chất là gì
Phương thức sản xuất vật chất là những phương cách, dụng cụ, công nghệ… để
tạo ra của cải vật chất phục vụ đời sống văn hoá tinh thần của chính bản thân con
người Điều này cũng có nghĩa là phương thức sản xuất chính là yếu tố đóng vai trò
cực kỳ quan trọng đối với tồn tại xã hội Mặt khác nếu không có phương thức sản xuất
thì rõ ràng sẽ không thể tồn tại xã hội Và như thế cũng có nghĩa phương thức sản xuất
sẽ chi phối các yếu tố còn lại của tồn tại xã hội
Điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý:
Đây là một yếu tố cần và đủ để hình thành tồn tại xã hội Và để tồn tại xã hội phát
triển ngày càng cao thì yếu tố điều kiện tự nhiên này rất quan trọng Nó phải phù hợp
và tạo điều kiện thuận lợi cho tồn tại xã hội và để có điều kiện thuận lợi phát triển thì
tồn tại xã hội cần phải có yếu tố thứ ba là
Dân số và mật độ dân số:
Cũng có vai trò giống như điều kiện tự nhiên, nó cũng có ảnh hưởng đến sự phát
triển của tồn tại xã hội Và nếu có được một điều kiện tự nhiên, dân số thuận lợi cộng
với một phương thức sản xuất vật chất hợp lý thì sẽ tạo ra một xã hội tốt đẹp với mặt
tích cực mà nó đang và sẽ cần phải đạt đến
2) Ý thức xã hội
2.1 Khái niệm
Trang 5Cùng với phạm trù tồn tại xã hôi, phạm trù ý thức xã hội là phạm trù của chủ nghĩa
duy vật lịch sử được vận dụng để giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trong lĩnh vực
xã hội
+ Ý thức xã hội là khái niệm triết học dùng để chỉ các hình thái khác nhau của tinh
thần trong đời sống xã hội bao gồm những tư tưởng, quan điểm, tình cảm, tâm trạng,
thói quen, phong tục, tập quán, truyền thống… của cộng đồng xã hội được sinh ra
trong quá trình xã hội tồn tại và phản ánh tồn tại xã hội trong từng giai đoạn lịch sử
nhất định Ý thức xã hội được coi là một bộ phận của đời sống tinh thần
+Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn
hóa tinh thần của xã hội Văn hóa tinh thần của xã hội mang nặng dấu ấn đặc trưng
của hinh thái kinh tế - xã hội, của các giai cấp đã tạo ra nó
Ví dụ: Tục Juê nuê (nối dây) là một luật tục cổ truyền trong hôn nhân của người Êđê.
Tục này quy định khi chồng chết, người phụ nữ có quyền đòi hỏi nhà chồng phải thế
một người em trai chồng để làm chồng và ngược lại khi vợ chết, người chồng phải lấy
một người con gái trong gia đình vợ, miễn là người đó chưa có chồng Ngày nay tập
tục này dù có nhiều thay đổi, nhưng vẫn tồn tại trong cộng đồng người Ê đê
Về ý thức xã hội điển hình có sự nổi bật trong truyền thống yêu nước, nhân đạo
nhân nghĩa của dân tộc và nhân dân Việt Nam thì rất cần cù chăm chỉ với truyền thống
hiếu học được truyền từ đời này sang đời khác Ngoài ra Việt Nam có hệ thống tư
tưởng lớn và chi phối dân tộc Việt trong nhiều thế kỉ, nhất là phong kiến là tư tưởng
Nho giáo
2.2 Kết cấu của ý thức xã hội
Ý thức xã hội là một hiện tượng phức tạp, tùy theo góc độ xem xét, người ta có thể
phân ý thức xã hội thành: ý thức thông thường và ý thức lý luận; tâm lý xã hội và hệ
tư tưởng xã hội
Ý thức thông thường và ý thức lý luận:
+ Ý thức xã hội thông thường hay ý thức thường ngày là toàn bộ những tri
thức,những quan niệm,…của những con người trong một cộng đồng người nhất
định,được hình thành một cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày,chưa được
hệ thống hoá,khái quát hoá thành lý luận.Trong ý thức xã hội thông thường,tâm lý xã
hội là bộ phận rất quan trọng
+ Ý thức lý luận hay ý thức khoa học là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ
thống hóa, khái quát hóa thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những
khái niệm, phạm trù, quy luật
+ Ý thức xã hội thông thường phản ánh một cách sinh động và trực tiếp các mặt
khác nhau của cuộc sống hằng ngày của con người Ý thức xã hội thông thường tuy ở
trình độ thấp hơn ý thức lý luận nhưng lại phong phú hơn ý thức lý luận Chính những
tri thức kinh nghiệm phong phú của ý thức thông thường là chất liệu, là cơ sở và tiền
đề quan trọng cho sự hình thành ý thức lý luận
Trang 6+ Ý thức lý luận hay là ý thức khoa học có khả năng phản ánh hiện thực khách
quan một cách sâu sắc, chính xác, bao quát và vạch ra được những mối liên hệ khách
quan, bản chất, tất yếu mang tính quy luật của các sự vật và các quá trình xã hội Đồng
thời, ý thức khoa học có khả năng phản ánh vượt trước hiện thực
Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng:
+ Tâm lý xã hội là ý thức xã hội thể hiện trong ý thức cá nhân Tâm lý xã hội bao
gồm toàn bộ tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, thói quen, nếp sống, nếp nghĩ, phong tục,
tập quán, ước muốn của một người, một tập đoàn người, một bộ phận xã hội hay của
toàn thể xã hội hình thành dưới tác động trực tiếp của cuộc sống hằng ngày của họ và
phản ánh cuộc sống đó
Tâm lý xã hội cũng phản ánh một cách trực tiếp và tự phát những điều kiện sinh
hoạt hằng ngày của con người cho nên chỉ ghi lại những gì dễ thấy, những gì nằm trên
bề mặt của tồn tại xã hội Do vậy, khác với ý thức lý luận, tâm lý xã hội chưa đủ khả
năng để vạch ra những mối liên hệ khách quan, bản chất, tất yếu mang tính quy luật
của các sự vật và các quá trình xã hội Mặc dù vậy, cần coi trọng vai trò của tâm lý xã
hội trong việc phát triển ý thức xã hội, nhất là việc sớm nắm bắt những dư luận xã hội
thể hiện trạng thái tâm lý và nhu cầu xã hội đa dạng của nhân dân trong những hoàn
cảnh và điều kiện khác nhau
+ Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, là sự nhận thức lý
luận về tồn tại xã hội Hệ tư tưởng có khả năng đi sâu vào bản chất của mọi mối quan
hệ xã hội.Hệ tư tưởng xã hội là toàn bộ các hệ thống quan niệm, quan điểm xã hội:
chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo là sự phản ánh gián tiếp và tự giác
đối với tồn tại xã hội
Trong lịch sử nhân loại đã và đang tồn tại cả hệ tư tưởng khoa học và hệ tư
tưởng không khoa học Nếu hệ tư tưởng không khoa học phản ánh các quan hệ vật
chất một cách hư ảo, sai lầm hoặc xuyên tạc thì ngược lại, hệ tư tưởng khoa học phản
ánh các quan hệ, các quá trình và hiện tượng xã hội một cách khách quan, chính xác
Cả hai loại hệ tư tưởng này đếu có ảnh hưởng đối với sự phát triển của khoa học
Chẳng hạn, hệ tư tưởng không khoa học, nhất là triết học, đã từng kìm hãm sự phát
triển của khoa học tự nhiên suốt hang chục thế kỷ thời Trung cổ ở châu Âu
Mặc dù tâm lý xã hội và hệ tư tưởng thuộc hai trình độ khác nhau của ý thức xã
hội nhưng chúng có mối liên hệ qua lại và tác động qua lại lẫn nhau Nếu tâm lý xã
hội có thểthúc đẩy hoặc cản trở sự hình thành và sự tiếp nhận một hệ tư tưởng nào đó;
có thể giảm bớt sự xơ cứng hoặc công thức cứng nhắc của hệ tư tưởng, thì trái lại, hệ
Trang 7tư tưởng khoa học có thể bổ sung, làm gia tăng hàm lượng trí tuệ cho tâm lý xã hội,
góp phần thúc đẩy tâm lý xã hội phát triển theo chiều hướng tích cực
Tính giai cấp của ý thức xã hội:
Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp có địa vị xã hội khác nhau, vai trò xã hội
khác nhau điều kiện sinh sống khác nhau nên ý thức xã hội mang tính giai cấp Tính
giai cấp đó được thể hiện ở tâm lý xã hội và hệ tư tưởng
Tính dân tộc của ý thức xã hội:
Mỗi dân tộc có hoàn cảnh sống riêng, truyền thống riêng, lịch sử phát triển riêng
nên ý thức xã hội mang tính dân tộc Khi ý thức của một giai cấp phản ánh được lợi
ích dân tộc thì tính giai cấp và tính dân tộc của ý thức xã hội có sự phù hợp Trường
hợp ngược lại thì không phù hợp, mâu thuẫn
Tính nhân loại của ý thức xã hội:
Ý thức xã hội còn mang tính nhân loại Ở đây những giá trị được khẳng định trong
quá trình phát triển của nhân loại Trong tâm lý thể hiện những đặc điểm mang tính
loài (loài người), trong hệ tư tưởng phản ánh tính hiện thực, xu hướng phát triển của
lịch sử nhân loại
3) Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội
Trong Lời tựa cuốn Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị C.Mác viết:
“Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội,
chính trị và tinh thần nói chung Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại
của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” Với khẳng định này
C.Mác đã khắc phục triệt để chủ nghĩa duy tâm, xây dựng quan điểm duy vật lịch sử
về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, về vai trò quyết định của tồn tại xã
hội đối với ý thức xã hội Tương tự như vậy, trước đó trong Hệ tư tưởng Đức, C.Mác
và Ph.Ăngghen đã đi đến kết luận rằng, toàn bộ gốc rễ của sự phát triển xã hội loài
người, kể cả ý thức của con người, đều nằm trong và bị quy định bởi sự phát triển của
các điều kiện kinh tế - xã hội, nghĩa là “không phải ý thức quyết định đời sống mà
chính đời sống quyết định ý thức”, “do đó ngay từ đầu, ý thức đã là một sản phẩm xã
hội, và vẫn là như vậy chừng nào con người còn tồn tại” Đây chính là điểm cốt lõi
của nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội
Tồn tại xã hội có mối quan hệ biện chứng với ý thức xã hội Tồn tại xã hội nào thì
có ý thức xã hội ấy Tồn tại xã hội quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm và xu
Trang 8hướng biến đổi, phát triển của ý thức xã hội Khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức
sản xuất, thay đổi thì những tư tưởng, quan điểm về chính trị, pháp luật và triết học
sớm hay muộn cũng sẽ có những sự thay đổi nhất định Tuy nhiên, ý thức xã hội
không phải là yếu tố hoàn toàn thụ động hay tiêu cực Mặc dù chịu sự quy định của
tồn tại xã hội nhưng ý thức xã hội không những có tính độc lập tương đối; có thể tác
động trở lại mạnh mẽ đối với tồn tại xã hội mà đặc biệt là còn có thể vượt trước tồn tại
xã hội
3.1 Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định
*Sự quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội thể hiện ở chỗ:
+Thứ nhất, tồn tại xã hội là nguồn gốc khách quan, cơ sở khách quan của sự hình
thành, ra đời của ý thức xã hội (nghệ thuật, tư tưởng, chính trị, pháp quyền)
+Thứ hai, tồn tại xã hội quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm của ý thức xã hội
nói chung, của các hình thái ý thức xã hội nói riêng
+Thứ ba, tồn tại xã hội thay đổi sớm hay muộn sẽ kéo theo sự thay đổi của ý thức
xã hội Tất nhiên, mức độ, nhịp độ thay đổi của các bộ phận trong ý thức xã hội diễn
ra khác nhau Có những bộ phận biến đổi nhanh hơn (ví dụ như chính trị, pháp luật),
có bộ phận thay đổi chậm hơn (ví dụ như nghệ thuật, tôn giáo)
+Thứ tư, trong xã hội có giai cấp thì ý thức xã hội cũng mang tính giai cấp
*Đời sống tinh thần của xã hội, tức ý thức xã hội, hình thành và phát triển trên cơ sở
của đời sống vật chất, tức tồn tại xã hội
*Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội Ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã
hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội
*Cho nên ở những thời kỳ lịch sử khác nhau nếu chúng ta thấy có những lý luận,
quan điểm, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó là do những điều kiện khác nhau của đời
sống vật chất quyết định
* Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã chỉ rõ rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý
thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Nghĩa là tồn tại xã
hội quyết định nội dung phản ánh của ý thức xã hội: nó quyết định ý thức xã hội ở sự
nghèo nàn, phong phú hay đơn điệu trong nội dung phản ánh Tồn tại xã hội cũng
quyết định tính chất cách mạng hay phản ánh cách mạng, đối kháng hay không đối
kháng trong ý thức xã hội Khi tồn tại xã hội thay đổi, nhất là phương thức sản xuất
thay đổi thì những tư tưởng và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị pháp
quyền, triết học, đạo đức, văn hóa nghệ thuật… sớm hay muộn cũng thay đổi theo
Cho nên, chúng ta thấy ở những thời kỳ lịch sử khác nhau có những quan điểm, lý
luận, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó chính là do những điều kiện khác nhau của đời
sống vật chất quyết định Điều đó chứng tỏ: “Không phải ý thức của con người quyết
định tồn tại của họ, trái lại tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”
Trang 9Như vậy,triết học Mác-Lênin đòi hỏi phải có thái độ biện chứng khi xem xét sự
phản ánh tồn tại xã hội của ý thức xã hội
Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội với ý thức xã hội, còn ý thức
xã hội là phản ánh tồn tại xã hội phụ thuộc vào tồn tại xã hội, triết học Mác Lênin
không xem ý thức xã hội như một yếu tố hoàn toàn thụ động mà trái lại còn nhấn
mạnh sự tác động tích cực trở lại của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội, nhấn mạnh
tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội
Ví dụ: Ý thức xã hội giữa con người thời xưa và thời nay: Thời xưa, người dân bị các
chính quyền phong kiến đàn áp,bóc lột,có cuộc sống ghen ghét,đố kị lẫn nhau.Thời
nay,do cuộc sống yên ổn hơn,nên mọi người sống hoà bình,vui vẻ,hoà thuận với nhau
hơn
3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội
Trong quá trình phát triển của mình, ý thức xã hội có tính độc lập tương đối so với
tồn tại xã hội Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội thể hiện ở các khía cạnh sau:
Các hình thái ý thức xã hội có đặc điểm chung là mặc dù bị tồn tại xã hội quy
định, song chúng đều có tính độc lập tương đối Quan điểm duy vật lịch sử khẳng định
rằng, ý thức xã hội và tồn tại xã hội có mối quan hệ biện chứng, các hình thái ý thức
xã hội không phải là những yếu tố thụ động; trái lại, mỗi hình thái ý thức xã hội đều
có sự tác động ngược trở lại tồn tại xã hội, trước hết là tác động trở lại cơ sở kinh tế
Đồng thời, các hình thái ý thức xã hội cũng tác động lẫn nhau theo những cách thức
khác nhau
Tuy ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội,
nhưng ý thức xã hội không thụ động mà có tính độc lập tương đối, có tác dụng tích
cực đối với đời sống kinh tế – xã hội.Tính độc lập tương đối đó biểu hiện ở những
điểm sau đây:ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội,ý thức xã hội có thể
vượt trước tồn tại xã hội,ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình ý,
thức xã hội có sự tác động qua lại trong sự vận động của chúng ý thức xã hội có khả,
năng tác động trở lại tồn tại xã hội
4) Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển
+ Tiến trình phát triển đời sống tinh thần của xã hội loài người cho thấy rằng, các
quan điểm lý luận, các tư tưởng lớn của thời đại sau bao giờ cũng dựa vào những tiền
đề đã có từ các giai đoạn lịch sử trước đó Chính C.Mác và Ph.Ăngghen cũng đã thừa
nhận rằng, “ngay cả chủ nghĩa cộng sản phát triển cũng trực tiếp bắt nguồn từ chủ
nghĩa duy vật Pháp” Và, “nếu trước đó không có triết học Đức, đặc biệt là triết học
Hêghen, thì sẽ không bao giờ có chủ nghĩa xã hội khoa học Đức, chủ nghĩa xã hội duy
nhất khoa học tồn tại từ trước đến nay” Vì vậy, hoàn toàn hợp quy luật rằng, chủ
nghĩa Mác không chỉ đã tiếp thu tất cả những gì là tinh hoa trong lịch sử văn minh
Trang 10nhân loại mà còn kế thừa trực tiếp từ nền triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học
Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp
+ Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng những quan
điểm,lí luận của mỗi thời đại thì không xuất hiện"trên mảnh đất trống không" mà được
tạo ra trên cơ sở kế thừa quan điểm,lí luận của mỗi thời đại trước.Và do ý thức có tính
kế thừa trong sự phát triển nên không thể giải thích một tư tưởng nào đó nếu chỉ dựa
vào những mối quan hệ hiện có Chẳng hạn, trình độ phát triển kinh tế của nước Pháp
vào thế kỷ XVIII kém xa nước Anh nhưng tư tưởng lý luận thì nước Pháp tiên tiến
hơn nước Anh nhiều Tương tự như vậy, kinh tế nước Đức đầu thế kỷ XIX kém xa
nước Anh và nước Pháp nhưng nền triết học của nước Đức thì vượt xa hai nước kia
Điều đó chứng tỏ rằng, sự phát triển của ý thức xã hội không phải bao giờ cũng song
hành với sự phát triển kinh tế và các quan hệ kinh tế
+ Lịch sử phát triển của tư tưởng cho thấy những giai đoạn hưng thịnh hoặc suy
tàn của triết học, văn học, nghệ thuật… nhiều khi không phù hợp hoàn toàn với những
giai đoạn hưng thịnh hoặc suy tàn của kinh tế Tính chất kế thừa trong sự phát triển
của tư tưởng là một trong những nguyên nhân nói rõ vì sao một nước có trình độ phát
triển tương đối kém về kinh tế nhưng tư tưởng lại ở trình độ phát triển cao
+ Tính kế thừa của ý thức xã hội thể hiện rõ trong tập quán, truyền thống văn hoá
của xã hội Ý thức xã hội mới có tính kế thừa ý thức xã hội cũ, tính kế thừa của ý thức
xã hội gắn liền với tính chất giai cấp của nó, có ý nghĩa to lớn với sự nghiệp xây dựng
nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý
thức khác nhau của các thời đại trước Các giai cấp tiên tiến kế thừa những di sản tư
tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại.Những giai cấp tiên tiến dựa vào những lý luận do
xã hội cũ để lại, vớt bỏ những tư tưởng lỗi thời không phù hợp với thời đại mình Còn
các giai cấp, các lực lượng xã hội lỗi thời, phản tiến bộ thì tìm mọi cách làm sống lại
những gì có liên quan đến lợi ích của mình, bất kể những tư tưởng đó đã lạc hậu đến
đâu và như thế nào
+ Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình vì kế thừa là qui luật
chung của các sự vật, hiện tượng nên trong quá trình vận động của ý thức xã hội nó
cũng phải có tính kế thừa Mặt khác, sự tồn tại, phát triển của ý thức xã hội là phản
ánh tồn tại xã hội, mà tồn tại xã hội cũng có tính kế thừa, nó vận động liên tục nên ý
thức xã hội cũng phản ánh quá trình đó, nó có tính kế thừa
+ Ý thức xã hội một mặt phản ánh tồn tại xã hội, trong sự phát triển của nó với
tính cách là một chỉnh thể, nó không nảy sinh đơn thuần chỉ từ tồn tại xã hội, phản ánh
tồn tại xã hội ấy mà luôn có sự kế thừa trong dòng chảy phát triển của mình Vì vậy,
chúng ta không thể giải thích một tư tưởng, quan niệm nào đó, đơn thuần từ tồn tại xã
hội mà không chú ý đến sự phát triển của tư tưởng, quan niệm đó trước đấy trong lịch
sử, hay sự kế thừa những di sản, giá trị của các thời đại trước, của các dân tộc khác
trên thế giới Trong lịch sử nhân loại, có những quốc gia kinh tế không phát triển so
với các nước láng giềng nhưng tư tưởng triết học lại phát triển rực rỡ hơn các nước có