phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và liên hệ thực tiễn

Đứng vững trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng, khái quát những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên và bám sát thực tiễn xã hội, triết học Mác – Lenin đã góp phần làm sá

Tr °ãng Đ¿i hác Kinh t¿ Qußc dân

BÀI T ¾P LàN

ĐÁ tài sß 3 : Phân tích quan niám duy v¿t bián chăng vÁ mßi quan h á giÿa v¿t chÃt và ý thăc, từ đó xây dựng ý ngh*a ph°¢ng

pháp lu ¿n chung và liên há vái thực tißn

H á tên sinh viên : TrÅn Quang Linh

Mã sinh viên : 11216997 Láp : Toán Kinh t¿

Khóa : 63

Hà N ßi – 12/2021

M ỤC LỤC

A L âI Mä ĐÄU 3

B N ÞI DUNG 4

I QUAN NI àM DUY V¾T BIàN CHĂNG VÀ MÞI QUAN Hà GI þA V¾T CHÂT VÀ Ý THĂC 4

1 V ¿t chÃt là gì ? 4

2 Ý th ăc là gì ? 4

3 M ßi quan há giÿa v¿t chÃt và ý thăc 5

4 V ¿t chÃt quy¿t đßnh ý thăc 5

5 Ý th ăc tác đßng l¿i v¿t chÃt thông qua các ho¿t đßng thực tißn 6

II Ý NGH)A PH¯¡NG PHÁP LU¾N CĀA MÞI QUAN Hà GIþA V ¾T CHÂT VÀ Ý THĂC 7

1 M ái ho¿t đßng đÁu phÁi xuÃt phát từ quy lu¿t khách quan 7

2 Phát huy tính năng đßng, tích cực cāa ý thăc 8

III V ¾N DþNG MÞI QUAN Hà GIþA V¾T CHÂT VÀ Ý THĂC TRONG CU ÞC SÞNG 8

1 Trong kinh t ¿ và chính trß 8

2 Trong vi ác xây dựng nÁn kinh t¿ mái 8

3 Ví d ÿ mßi quan há giÿa v¿t chÃt và ý thăc trong thực tißn 9

C K ¾T LU¾N 10

D NGU àN THAM KHÀO 11

A.L âI Mä ĐÄU

Ý thức và vật chất là hai phạm trù cơ bản được các trường phái triết

học quan tâm nghiên cứu, nhưng tùy các cách lý giải khác nhau thì sẽ

có những quan điểm khác nhau, chúng cũng là cơ sở để hình thành nên nhiều trường phái triết học khác nhau

Đứng vững trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng, khái quát những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên và bám sát thực

tiễn xã hội, triết học Mác – Lenin đã góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ

giữa vật chất và ý thức

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là mối quan hệ biện chứng Bài

tiểu luận này sẽ làm rõ thêm về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

bằng quan niệm duy vật biện chứng, từ đó rút ra được ý nghĩa phương pháp luận chung và vận dụng mối quan hệ đó vào thực tiễn

B.N ÞI DUNG

I QUAN NIàM DUY V¾T BIàN CHĂNG VÀ MÞI QUAN Hà

GI þA V¾T CHÂT VÀ Ý THĂC

1 V¿t chÃt là gì ?

- Vật chất được hiểu là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại; chụp lại; phản ảnh và không lệ thuộc vào

cảm giác

• Lênin đòi hỏi phân biệt vật chất với tư cách là một phạm trù triết học, nó chỉ ra tất cả những gì tác động đến ý thức của chúng ta, giúp hiểu biết các hiện tượng

• Vật chất là hiện thực khách quan, tồn tại bên ngoài không

phụ thuộc và cảm giác, ý thức của con người

2 Ý thăc là gì ?

- Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin thì ý thức là sự

phản ánh một cách năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào trong một bộ óc con người, là hình ảnh chủ quan của thể giới khách quan Phản ánh là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất, được

biểu hiện trong sự liên hệ, tác động qua lại giữa các đối tượng vật

chất với nhau

- Tuy nhiên, không phải cứ thế giới khách quan tác động vào con người thì tự nhiên trở thành ý thức Mặt khác, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới, do nhu cầu cải tạo giới tính tự nhiên

của con người quyết định và được thực hiện thông qua hoạt động lao động Do đó, ý thức là cái vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó

- Tính sáng tạo của ý thức được biểu hiện rất phong phú Trên cơ

sở những gì đã có, ý thức có thể tạo ra những hiểu biết mới về sự

vật, có thể hình dung ra những gì không có trong thực tế Ý thức có

thể dự đoán, đoán trước được tương lai, có thể tạo ra những ảo tưởng, hoang đường, những lý thuyết khoa học và lý thuyết rất trừu tượng và có tính khái quát cao

- Tuy nhiên, tính sáng tạo ra ý thức là sự sáng tạo ra sự phản ánh,

vì ý thức bao giờ cũng chỉ là sự phản ánh tồn tại

- Ý thức là sản phẩm lịch sử của quá trình phát triển xã hội nên mang bản chất xã hội

3 Mßi quan há giÿa v¿t chÃt và ý thăc

- Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là mối quan hệ biện chứng Trong mối quan hệ giữa vật chất và ý thức thì vật chất có trước còn

ý thức có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức, ý

thức tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

- Vật chất và ý thức quan hệ qua lại và chuyển hóa lẫn nhau Vật

chất là tiền đề cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của ý thức Hay nói cách khác là vật chất như thế nào thì ý thức như thế ấy, vật chất thay đổi đến đâu thì ý thức thay đổi đến đó

4 V¿t chÃt quy¿t đßnh ý thăc

- Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng : Vật chất là cái

có trước, ý thức là cái có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức, bởi vì :

• Ý thức là sản phẩm của một dạng vật chất có tổ chức cao, là

sự phản ánh của thế giới vật chất, là hình ảnh mang tính chủ quan của thế giới vật chất Vì vậy, nội dung của ý thức do

vật chất quyết định, Nên vật chất không chỉ quyết định nội dung mà hình thức biểu hiện cũng như mọi sự biến đổi của ý

thức

• Các yếu tố cấu thành nguồn gốc tự nhiên, nguồn gốc xã hội

của ý thức là bản thân thế giới khách quan hoặc các dạng tồn

tại của vật chất đều khẳng định vật chất là nguồn gốc của ý

thức

- Ví dụ điển hình chính là hoạt động ý thức diễn ra bình thường trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ não người Nhưng khi

bộ não con người bị tổn thương thì hoạt động ý thức cũng bị rối

loạn

- Ngoài ra, ở Việt Nam, nhận thức của học sinh tiểu học, cấp hai,

cấp ba về công nghệ thông tin còn rất yếu Nguyên nhân là do thiếu

được vấn đề hạ tầng thì trình độ tin học của học sinh tiểu học, cấp hai, cấp ba sẽ tốt hơn rất nhiều Điều này đã khẳng định điều kiện

vật chất như vậy thì ý thức cũng như vậy

5 Ý thăc tác đßng l¿i v¿t chÃt thông qua các ho¿t đßng thực tißn

- Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại đối với vật chất thông qua các hoạt động thực tiễn của con người

Bởi vì ý thức chính là ý thức con người nên nói đến vai trò của ý

thức chính là nói đến vai trò của con người Bản thân ý thức không

trực tiếp làm thay đổi bất cứ điều gi trong hiện thực khách quan

- Mọi hoạt động của con người đều do ý thức chỉ đạo, vì vậy vai trò của ý thức không phải là trực tiếp tạo ra hay làm thay đổi thế

giới vật chất mà nó trang bị cho con người những hiểu biết về hiện

thực khách quan, trên cơ sở đó con người xác định mục tiêu, đề ra phương hướng, xây dựng kế hoạch, lựa chọn phương pháp, các biện pháp, công cụ, phương tiện,… để thực hiện mục tiêu của mình

- Sự trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo hai hướng :

• Tích cực : Ý thức có thể trở thành động lực thúc đẩy vật

chất

• Tiêu cực : Ý thức có thể là lực cản phá vỡ sự vận động và phát triển của vật chất khi ý thức phản ánh không đúng, làm sai lệch các quy luật vận động khách quan của vật chất

- Như vậy, bằng cách định hướng hoạt động của con người, ý

thức có thể quyết định hành động của con người, hoạt động thực tế

của con người đúng hay sai, thành công hay thất bại,…

- Trong thực tế, hiểu được tính chất vật lý của thép là nóng chảy

ở nhiệt độ hơn 1000 độ C, người ta tạo ra các nhà máy gang thép để

sản xuất thép đủ kích cỡ chứ không phải bằng phương pháp thủ công cổ xưa

- Hơn thế nữa, từ nhận thức đúng đắn về thực tế kinh tế đất nước

Từ sau Đại hội VI, đảng ta chuyển nền kinh tế từ tự cung, quan liêu sang nền kinh tế thị trường, để sau 30 năm bộ mặt của nước ta đã thay đổi dần

V ¾T CHÂT VÀ Ý THĂC

1 Mái ho¿t đßng đÁu phÁi xuÃt phát từ quy lu¿t khách quan

- Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn con người phải tôn

trọng khách quan, đồng thời phải phát huy tính năng động chủ quan

của mình :

• Tôn trọng khách quan là tôn trọng tính khách quan của vật

chất, tôn trọng các quy luật tự nhiên và xã hội …

• Phải xuất phát từ thực tế khách quan, lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của mình

• Không được lấy ý muốn chủ quan của mình làm chính sách, không được lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lược

và sách lược cách mạng

2 Phát huy tính năng đßng, tích cực cāa ý thăc

- Để xã hội ngày càng phát triển thì phải phát huy tối đa vai trò tích cực của ý thức, vai trò tích cực của nhân tố con người, nhận

thức quy luật khách quan

• Phải biết dựa trên quy luật khách quan để xác định mục tiêu,

kế hoạch; biết tìm ra và vận dụng các phương pháp tổ chức

hoạt động hiệu quả để đạt được mục tiêu đề ra một cách tối

ưu

• Phải khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí ( chỉ xuất phát từ ý muốn chủ quan, nếu lấy ý chí áp đặt vào thực tế, lấy ảo tưởng thay cho hiện thực); bệnh bảo thủ trì trệ, thái độ tiêu cực, thụ động, ỷ lại ngồi chờ,…; đặc biệt là trong quá trình đổi mới hiện nay

1 Trong kinh t¿ và chính trß

Vận dụng của Đảng cộng sản Việt Nam vào sự nghiệp đổi mới –

Từ lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin, kinh nghiệm những thành công và thất bại trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng

sản Việt Nam đã rút ra bài học kinh nghiệm quan trọng đó là <Mọi đường lối, chủ trương của Đảng phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan=

2 Trong viác xây dựng nÁn kinh t¿ mái

- Hiện nay, người dân hiểu và tiếp thu những nghiên cứu, đúc kết

từ phân tích của các nhà khoa học, triết học vào thực tiễn cuộc

sống Sau đó áp dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Nó là cơ

sở để con người phản ứng với thực tại vật chất thông qua những

nhận thức cụ thể Có những thứ tồn tại trong thực tế cuộc sống cần

phải có sự cải tạo của con người mới có ích trong nhiều việc

- Từ sự hiện diện của vật chất trên thế giới này, con người nhận

thức đúng, thậm chí thay đổi và tác động trở lại một cách sáng tạo Làm cho vật chất đó sinh ra các vật thể, đồ vật, sinh vật, thực vật,…

đa dạng hơn hoặc nếu chủ thể coi đó là vật có hại thì sẽ tìm cách kìm hãm sự phát triển của nó và loại bỏ nó khỏi thế giới loài người

- Đất nước ta đang bước vào thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Đảng ta chủ trương : <Huy động ngày càng cao mọi nguồn lực cả trong và ngoài nước, đặc biệt là nguồn lực của dân và công cuộc phát triển đất nước=, muốn vậy phải nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng phát huy sức mạnh dân tộc, đất mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, sớm đưa nước ta ra khỏi tình

trạng kém phát triển, thực hiện <dân giàu, nước mạnh, xã hội công

bằng, dân chủ, văn minh=

3 Ví dÿ mßi quan há giÿa v¿t chÃt và ý thăc trong thực tißn

- Bởi vì, ý thức có tính độc lập tương đối, tính năng động sáng

tạo có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động của con

người, vì vậy cùng với việc xuất phát từ hiện thực khách quan, cần phát huy tính năng động chủ quan, tức là phát huy mặt tích cực của

ý thức, hạn chế mặt tiêu cực của ý thức

quyết tâm thư; thực hiện tự phê bình và phê bình; rút ra các

nhược điểm để tiến bộ, khắc phục những mặt tiêu cực Thực

hiện giáo dục nhận thức thông qua các phong trào, thực tiễn

tư tưởng cục bộ địa phương và đạo đức giả

- Hay, giữa vật chất và ý thức chỉ có những mặt đối lập tuyệt đối trong phạm vi nhận thức luận Bên ngoài lĩnh vực đó, sự phân biệt

là tương đối Vì vậy, một chính sách đúng đắn là cơ sở để kết hợp hai điều này

lợi ích vật chất như : Đạt danh hiệu thi đua; khen thưởng

C.K ¾T LU¾N

- Tìm hiểu về vật chất, về nguồn gốc, bản chất của ý thức, về vai trò của

vật chất, của ý thức, có thể thấy : vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định nội dung và khả năng sáng tạo ý thức; là điều kiện tiên quyết để thực

hiện ý thức; ý thức chỉ có khả năng tác động trở lại vật chất, sự tác động ấy không phải tự thân mà là phải thông qua hoạt động thực tiễn (hoạt động

vật chất) của con người Sức mạnh của ý thức trong sự tác động này phụ thuộc vào trình độ phản ánh của ý thức, mức độ thâm nhập của ý thức vào

những người hành động, trình độ tổ chức của con người và những điều kiện vật chất, hoàn cảnh vật chất, trong đó con người hành động theo định

hướng của ý thức

- Kiên trì đường lối duy vật và nắm vững phép biện chứng, các nhà triết học đã khắc phục được những sai lầm, hạn chế của quan niệm duy tâm, siêu hình và nêu lên được những khái niệm khoa học về hai phạm trù lớn nhất đó chính là ý thức và vật chất Hơn thế, quan niệm biện chứng đã làm

rõ mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó rút ra được ý nghĩa phương pháp luận thật sâu sắc và liên hệ với thực tiễn đời sống

- Ý nghĩa của phương pháp luận đã cho ta thấy rằng phải tôn trọng tính khách quan kết hợp phát huy tính năng động chủ quan Trong nhận thức và

hoạt động thực tiễn, mọi chủ trương, đường lối, kế hoạch, mục tiêu, chúng

ta đều phải xuất phát từ thực tế khách quan, từ những điều kiện, tiền đề vật

chất hiện có Phải tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan, nếu không làm như vậy, chúng ta có thể sẽ phải gánh những hậu quả tai hại khôn lường

D.NGU àN THAM KHÀO

1 Giáo trình Triết học Mác – Lenin (sử dụng trong các trường Đại học -

Hệ không chuyên Lý luận chính trị) GS TS Phạm Văn Đức chủ biên

2 Và các tài liệu liên quan