Vai trò của hiến pháp và pháp luật trong việc bảo vệ, bảo đảm các quyền con người, quyền công dân, theo hiến pháp 2013

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN NHỮNG VẪN ĐỀ PHÁP LÝ CHUYÊN SÂU VỀ LUẬT HIẾN PHÁP Đề bài: AnhChị hãy phân tích vai trò của Hiến pháp và Pháp luật trong việc bảo vệ, bảo đảm các quyền con người, quyền công dân

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN: NHỮNG VẪN ĐỀ PHÁP LÝ CHUYÊN SÂU VỀ LUẬT

HIẾN PHÁP

Đề số 06: Anh/Chị hãy phân tích vai trò của Hiến pháp và Pháp luật trong việc bảo vệ, bảo đảm các quyền con người, quyền công dân? Liên hệ với Hiến pháp 2013

BÀI LÀM

Quyền con người, quyền công dân luôn là vấn đề được mỗi quốc gia đặc biệt quan tâm; việc bảo vệ, tôn trọng, phát huy quyền con người đang dần trở thành thước đo của nền văn minh, tiến bộ của các quốc gia, dân tộc trên thế giới

Vì vậy nhiệm vụ, yêu cầu bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở mỗi Nhà nước luôn là yêu cầu quan trọng hàng đầu Trước thực tế có nhiều yếu tố

có nguy cơ xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân, các quốc gia đã sử dụng nhiều công cụ, ấp dụng các giải pháp khác nhau nhằm hướng tới việc bảo

vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở quốc gia mình Một trong các công cụ hữu hiệu nhất để bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân hiện nay không thể không kể tới đó là các quy định của Hiến pháp và pháp luật của mỗi quốc gia

Cùng với quá trình xây dựng, phát triển đất nước, nước ta đã có những nỗ lực mạnh mẽ trong việc bảo vệ và phát triển quyền con người Một trong những minh chứng cho điều này phải kể đến những quy định mới trong hiến pháp năm

2013 - đạo luật có giá trị pháp lý cao nhất của nước ta và các quy định của pháp luật hiện hành đã có vai trò to lớn, góp phần tích cực vào việc bảo vệ, phát huy các quyền con người, quyền côn dân ở Việt Nam Để tìm hiểu rõ hơn về vai trò của Hiến pháp và Pháp luật trong việc bảo vệ, bảo đảm các quyền con người, quyền công dân và việc thể hiện nội dung này trong Hiến pháp năm 2013 của nước ta như thế nào? Chúng ta cùng đi vào các nội dung chi tiết của bài luận này

1 Một số vấn đề lý luận chung về việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân

Quyền con người (QCN) là một phạm trù đa diện, có thể được tiếp cận dưới nhiều góc độ, phương diện khác nhau như đạo đức, tôn giáo, lịch sử - xã hội,

triết học, chính trị, pháp lý… Ở nước ta, một số định nghĩa về QCN do một số chuyên gia, cơ quan nghiên cứu từng nêu ra cũng không hoàn toàn giống nhau,

nhưng xét chung, có thể hiểu: “Quyền con người là những nhu cầu, lợi ích tự

nhiên, vốn có của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia

và các thỏa thuận pháp lý quốc tế” Như vậy, khái niệm về QCN đưa ra ở Việt

Nam vừa mang tính tự nhiên và những giá trị phổ biến chung của cộng đồng nhân loại, đồng thời vừa mang tính pháp lý và tính đặc thù cho một xã hội có sự khác biệt về truyền thống, lịch sử, văn hóa, kinh tế, chính trị.Từ đó, có thể khẳng định

dù hình thành từ lâu nhưng các tư tưởng chân chính về quyền con người đều dựa trên cơ sở của các nguyên tắc: dân chủ, tự do, công bằng, bình đẳng, thừa nhận giá trị con người [4 tr.30] Trong Nhà nước pháp quyền, các quyền con người được pháp luật bảo đảm thực hiện và được bảo vệ không bị xâm phạm Ghi nhận

và bảo đảm quyền con người trên thực tế là thể hiện của một Nhà nước nhân bản, tiến bộ, dân chủ và văn minh

Công dân là một cá nhân hoặc một con người cụ thể mang quốc tịch của quốc gia, có các quyền và các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật của quốc gia

đó Theo quy định tại Hiến pháp năm 2013 thì công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam Công dân của Việt Nam ở nước ngoài được nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo hộ

Quyền công dân (QCD) là các quyền mà pháp luật của một quốc gia ghi nhận một người là cá nhân có quốc tịch nước đó được hưởng, công dân có các quyền bao gồm quyền về chính trị, kinh tế, quyền về văn hóa xã hội, giáo dục và quyền tự do cá nhân

Bảo vệ, bảo đảm QCN, QCD là tổng hợp những yếu tố, điều kiện để quyền

con người, quyền công dân được ghi nhận, thực thi trong thực tế

2 Vai trò của Hiến pháp và Pháp luật trong việc bảo vệ, bảo đảm các

quyền con người, quyền công dân

Hiến pháp là văn bản có vị trí cao nhất trong thang bậc hiệu lực pháp lý, đóng vai trò là đạo luật gốc, làm cơ sở cho các văn bản khác trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật của mỗi quốc gia Những nội dung không thể thiếu trong hầu hết các bản hiến pháp, đó là những quy định về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và ghi nhận QCN, QCD đã làm cho hiến pháp đóng một vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nhân quyền Cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp là hệ thống pháp luật của quốc gia, quy định các quy tắc xử sự trong mỗi lĩnh vực cụ thể, trong đó có nhiều quy định về việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người Vai trò của Hiến pháp và pháp luật trong việc bảo vệ, bảo quyền con người được thể hiện như sau:

Thứ nhất; Hiến pháp đóng vai trò là văn bản ghi nhận quyền con người,

quyền công dân, pháp luật là những quy định đảm bảo cho quyền con người, quyền công dân được thực thi

Muốn đảm bảo QCN, QCD thì trước hết Nhà nước phải ghi nhận những quyền đó, nếu không có sự ghi nhận thì sẽ không có sự bảo vệ và thúc đẩy việc hiện thực hóa những quyền này Việc ghi nhận QCN, QCD trong hiến pháp cũng

là cách để một quốc gia tuyên bố với thế giới về tình trạng nhân quyền của nước mình

Lịch sử nhân loại đã cho thấy, ngay từ khi giành được thắng lợi trong cuộc cách mạng tư sản làm thay đổi địa vị của người dân từ “thần dân” sang “công dân”, trở thành những người có quyền trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, giai cấp tư sản đã chú ý đến việc bảo vệ thành quả này Theo đó, điều cần phải làm là ghi nhận những quyền này như một sự tuyên bố về nhân quyền và phải bảo vệ những quyền đó trước sự xâm phạm của mọi chủ thể trong xã hội, kể

cả từ phía nhà nước Muốn đáp ứng được điều đó thì cần có một văn bản pháp lý

có hiệu lực cao để ghi nhận các quyền con người với tư cách là thành quả của cuộc cách mạng tư sản Cũng từ đây, hiến pháp với tư cách là văn bản pháp lý ghi nhận các quyền tự do của con người ra đời Như vậy, ngay từ đầu, hiến pháp đã là văn bản quan trọng ghi nhận quyền con người, quyền công dân Nhờ sự ghi nhận này mà quyền con người, quyền công dân được thừa nhận, được tôn trọng và được bảo đảm Có thể nói rằng, hiến pháp sinh ra là để mang sứ mệnh bảo đảm

quyền con người “Nếu như không có vấn đề phải bảo vệ nhân quyền thì có lẽ

nhân loại cũng không cần có một bản hiến pháp cho mỗi một quốc gia” [2 tr

113]

Ngày nay, các quốc gia đều ghi nhận quyền con người và quyền công dân trong hiến pháp của nước mình Chương về “quyền con người, quyền công dân” thường được đặt ở những chương đầu trong hiến pháp của mỗi quốc gia Có thể nói rằng quyền con người, quyền công dân được ghi nhận trong hiến pháp với tư cách là đạo luật cơ bản của một quốc gia là một sự đảm bảo pháp lý để các quyền

đó được tôn trọng và đảm bảo thực hiện Trên một phương diện nào đó, có thể nói rằng hiến pháp chính là văn bản đảm bảo nhân quyền ở một quốc gia Đảm bảo bằng cách ghi nhận những quyền đó Sở dĩ nói như vậy là vì việc ghi nhận là điều rất quan trọng, là bước khởi đầu cho việc thực hiện các bước tiếp theo đó là bảo

vệ và thúc đẩy nhân quyền ở một quốc gia Việc ghi nhận quyền con người trong hiến pháp của một nước cũng là sự khẳng định và đảm bảo về mặt số lượng cũng như phạm vi các quyền mà các công dân cũng như cá nhân nước ngoài sống tại nước đó được hưởng thụ

Thứ hai, Hiến pháp và pháp luật đóng vai trò là công cụ hạn chế quyền lực nhà nước để bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Trước hết cần phải khẳng định rằng việc hạn chế quyền lực Nhà nước là một điều rất quan trọng để bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở một quốc gia bởi lẽ, những quyền này rất dễ bị xâm phạm từ phía Nhà nước Nhà nước bảo

đảm quyền con người nhưng “Nhà nước cũng là một trong những nơi tiềm ẩn

mối nguy hiểm nhất cho sự vi phạm nhân quyền vì so với các chủ thể khác trong

xã hội, nhà nước có nhiều ưu thế hơn đó là nắm quyền lực trong tay, có nhân lực,

có vũ khí, tiền bạc và được quyền bắt, giam, giữ con người khi cho họ là những nghi can, theo quy định mà chính bản thân nhà nước đặt ra Bảo vệ nhân quyền trước hết và hơn bao giờ hết phải có sự ngăn ngừa từ phía Nhà nước Ngăn ngừa bằng cách quy định một cách chặt chẽ các cách thức tổ chức và hoạt động của Nhà nước” [5]

Các quy định của từng đạo luật cụ thể, quy định nhiệm vụ quyền hạn cụ thể của từng cán bộ, công chức trong mỗi lĩnh vực nhất định, hạn chế sự lộng quyền, lạm quyền

Hiến pháp với tư cách là văn bản quy định cách thức tổ chức quyền lực nhà nước đã đáp ứng được hai yêu cầu nêu trên nên có thể nói rằng hiến pháp là văn bản hạn chế quyền lực nhà nước Việc quy định cách thức tổ chức quyền lực nhà nước trong hiến pháp theo tam quyền phân lập có sự phân chia, kiềm chế và kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực giúp tránh được kiểu quyền lực tập trung vào trong tay một người hay một nhóm người, dẫn đến quyền lực không có giới hạn giống quyền lực của các vị vua phong kiến chuyên quyền, độc đoán và hệ quả

là quyền con người rất dễ bị xâm phạm vì ở đâu có sự độc đoán chuyên quyền là

ở đó không có dân chủ và nhân quyền hoặc quyền con người bị xâm phạm nhiều nhất Bên cạnh đó, việc kiềm chế và kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực còn có tác dụng ngăn chặn sự lạm quyền, vượt quyền dẫn đến xâm phạm quyền con người của các cơ quan nhà nước

Như vậy, với nội dung cơ bản và không thể thiếu trong bất cứ bản hiến pháp nào, đó là quy định về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước theo cơ chế phân quyền, hiến pháp đã trở thành công cụ pháp lý giới hạn quyền lực nhà nước, ngăn chặn sự vượt quá giới hạn về quyền lực của các cơ quan, cán bộ nhà nước,

bắt buộc họ chỉ được phép sử dụng quyền lực được giao trong phạm vi cho phép Nhờ đó mà có sự đảm bảo cần thiết cho quyền con người, quyền công dân không

bị xâm phạm

Thứ ba; Hiến pháp và pháp luật ràng buộc trách nhiệm của Nhà nước để quyền con người, quyền công dân được thực thi

Việc ghi nhận quyền con người, quyền công dân trong hiến pháp không chỉ

là sự thừa nhận từ phía nhà nước về những quyền ấy mà còn là sự khẳng định trách nhiệm của nhà nước trong việc hiện thực hóa những quyền này Điều đó có nghĩa rằng, khi một Nhà nước ghi nhận các quyền cho công dân của mình và cho các cá nhân sống trong lãnh thổ quốc gia thì đồng thời cũng xác lập nghĩa vụ đảm bảo những quyền đó được thực thi Như vậy, quyền con người, quyền công dân luôn song hành với nghĩa vụ của Nhà nước Do vậy, có thể nói rằng, hiến pháp và pháp luật chính là các văn bản ghi nhận quyền con người, quyền công dân của một quốc gia; đồng thời cũng là các văn bản quy trách nhiệm của Nhà nước đó trong việc phải tạo ra điều kiện vật chất cũng như cơ chế để hiện thực hóa những

gì đã ghi nhận

Hiến pháp là đạo luật cơ bản của nhà nước có tính bắt buộc chung đối với toàn xã hội, trong đó và trước hết là những cơ quan, cán bộ nhà nước Điều đó có nghĩa rằng, các cơ quan nhà nước phải nỗ lực trong việc tạo ra cơ chế (ban hành thể chế và thành lập các thiết chế) để các quyền con người, quyền công dân được thực thi Nếu không tạo điều kiện và cơ chế để hiện thực hóa các quyền con người, quyền công dân ghi trong hiến pháp thì chính Nhà nước cũng bị coi là không hoàn thành trách nhiệm và trong một chừng mực nhất định có thể bị coi là

vi hiến Do vậy, có thể nói rằng, trong trường hợp này hiến pháp đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân Bảo đảm bằng cách “buộc” nhà nước phải thực hiện chính những gì mà mình đã ghi nhận về quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp và các quy định của pháp luật

3 Liên hệ vai trò của Hiến pháp năm 2013 trong việc bảo vệ, bảo đảm quyền con người quyền công dân

Hiến pháp năm 2013 được cho là Hiến pháp vị nhân quyền, với rất nhiều các quy định tương đối đầy đủ về quyền con người, quyền công dân và các chế định bảo vệ, bảo đảm cho các quyền này được thực thi trên thực tiễn, cụ thể như

sau:

- Thứ nhất, Hiến pháp năm 2013 có nhiều quy định tôn trọng, ghi nhận các quyền con người, quyền công dân

Từ vị trí thứ năm, Chương Quyền công dân của Hiến pháp năm 1992 được chuyển lên vị trí thứ hai trong Hiến pháp năm 2013, với tên Chương về Quyền con người và quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; Điều này thể hiện sự quan tâm vượt bậc, cũng như nhận thức của các nhà lập hiến Việt Nam về tầm quan trọng của quyền con người và quyền công dân Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, quá trình soạn thảo các các quy định về quyền con người, quyền công dân đã được tham khảo, đối chiếu một cách tương đối toàn diện với tiêu chuẩn của các quy định nhân quyền của các Công ước quốc tế, mà Việt Nam đã tham gia ký kết

Đi sâu hơn vào nội dung Chương II, có thể thấy Hiến pháp năm 2013 có một số thay đổi cụ thể như sau:

Không còn đồng nhất “quyền con người” với “quyền công dân” như ở Điều

50 Hiến pháp năm 1992, mà sử dụng khá hợp lý hai thuật ngữ này cho từng lĩnh vực cụ thể khi Hiến pháp quy định các quyền tự do của cá nhân có quốc tịch Việt Nam - công dân và cá nhân không có quốc tịch Việt Nam - quyền con người Bên cạnh đó, trong Hiến pháp năm 2013, nhiều khi vẫn cần thiết quy định có sự phân biệt giữa quyền con người và quyền công và ngược lại, nhiều khi lại không phân biệt giữa chúng

Hiến pháp năm 2013 đã thay đổi nhận thức của nhà lập pháp về quyền con người, từ công thức Nhà nước “quyết định”, “trao” quyền cho người dân sang ghi nhận các quyền của con người là tự nhiên, vốn có, Nhà nước phải phải có nghĩa

vụ tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực hiện cho tất cả mọi người, mọi công dân, không phân biệt đẳng cấp, màu da, giới tính

Chương hai Hiến pháp năm 2013 với hàng loạt các quy định đã ghi nhận một cách khái quát, tương đối đầy đủ ở các lĩnh vực quyền của con người, quyền

công dân, như: Về quyền bầu cử, ứng cử và quyền tham gia công việc quản lý nhà

nước và xã hội: Các quyền này được quy định tại Điều 27, 28, 29 Hiến pháp năm

2013 Theo đó, công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai

mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội Công dân có quyền biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân Theo Điều 6, Nhân dân thực hiện

quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện.Về quyền tự do

ngôn luận, báo chí; quyền tiếp cận thông tin: Theo Điều 25 Hiến pháp năm

2013, công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin Nếu

như Hiến pháp 1992 chỉ quy định “Công dân có quyền được thông tin” (Điều

69), thì Hiến pháp năm 2013 tại Điều 25 đã thay chữ “được thông tin” bằng cụm

từ “tiếp cận thông tin” Nhờ quyền tiếp cận thông tin, mọi công dân có thể tiếp

cận thông tin, cả về các quyền thực định cũng như về hoạt động tư pháp, để thụ hưởng đầy đủ và bảo vệ các quyền của mình theo Hiến pháp và pháp luật

Về quyền tự do hội họp, lập hội, biểu tình: Quyền này được quy định tại Điều 25,

Hiến pháp năm 2013 Về quyền tự do tín ngưỡng và tôn giáo: Điều 24, Hiến pháp năm 2013 quy định: “Mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc

không theo một tôn giáo nào Các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật Nhà nước tôn trọng và bảo hộ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo Không ai được xâm phạm

tự do tín ngưỡng, tôn giáo hoặc lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp

luật” Về quyền bình đẳng của các dân tộc: Điều 42 Hiến pháp năm 2013 đã

quy định một quyền mới là: Công dân có quyền xác định dân tộc của mình, sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp Hay hàng loạt các quyền về kinh tế văn hóa xã hội như: Quyền sở hữu thu nhập hợp pháp (Điều 32), quyền tự

do kinh doanh (Điều 33), quyền được bảo đảm an sinh xã hội (Điều 34), quyền làm việc, lựa chọn nghề nghiệp (Điều 35)…

- Thứ hai, Hiến pháp năm 2013 có nhiều quy định ràng buộc trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và đảm bảo cho quyền con người, quyền công dân được thực thi

Trách nhiệm của Nhà nước và những đảm bảo của Nhà nước trong việc ghi nhận, tôn trọng, thực hiện và bảo vệ quyền con người, quyền công dân được quy định đầy đủ trong các điều luật của Hiến pháp năm 2013 Ngoài nguyên tắc

như: “Quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa xã

hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”(Điều 14); ở hầu hết các điều về quyền của con người, quyền công dân trong

Hiến pháp 2013 đều gắn với quy định trách nhiệm và đảm bảo của Nhà nước như

Điều 17: “Nhà nước bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài”; Điều 28: “Nhà

nước tạo mọi điều kiện để công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân”,

Điều 30 “Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết

khiếu nại, tố cáo”…

Thứ ba, Hiến pháp năm 2013 có nhiều quy định kiểm soát, hạn chế quyền

lực của cơ quan Nhà nước, hạn chế sự lạm quyền để bảo đảm quyền con người, quyền công dân

Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên đưa việc giới hạn của các quyền con

người, quyền công dân được quy định thành nguyên tắc trong Hiến pháp Theo Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966 và Công ước quốc tế