BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN A NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT (So sánh với thành ngữ tiếng Anh) LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC N.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ
MINH
- -
NGUYỄN VĂN A
NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG
THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT
(So sánh với thành ngữ tiếng Anh)
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGÔN NGỮ
MÃ SỐ: 5 12 01
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
Trang 2
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2022
MỤC LỤC
MỤC LỤC 2
MỞ ĐẦU 4
0.1 Lý do chọn đề tài 4
0.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4
0.3 Đối tượng và phạm vi của luận văn 7
0.4 Phương pháp nghiên cứu 8
0.5 Tư liệu nghiên cứu 8
0.6 Đóng góp của luận văn 9
0.7 Bố cục luận văn 10
CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ THÀNH NGỮ CÓ THÀNH TỐ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH .
11
1.1 Khái niệm về thành ngữ 11
1.2 Thành tố chỉ động vật trong thành ngữ tiếng Việt 16
Trang 31.3 Thành tố chỉ động vật được dùng trong thành
ngữ tiếng Anh 20
1.4 So sánh đối chiếu thành tố chỉ động vật trong thành ngữ Việt-Anh
21
CHƯƠNG 2 : NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG
VIỆT 32
2.1 Khái quát về ngữ nghĩa - văn hoá của
từ 32
2.2 Ngữ nghĩa văn hoá của từ ngữ chỉ động vật trong thành ngữ 35
2.3 Ngữ nghĩa - văn hoá các từ ngữ chỉ động vật
trong thành ngữ tiếng
Việt và tiếng
Anh 39
2.4 Ngữ nghĩa - văn hoá của từ ngữ chỉ bộ phận động
vật trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh 60 2.5 Quan hệ giữa các thành tố chỉ động vật trong
thành ngữ 72 2.6 Thành ngữ so sánh có thành tố chỉ động vật trong tiếng Việt 81
KẾT
LUẬN 89
TÀI LIỆU THAM
KHẢO 92
Trang 4MỞ ĐẦU
0.1 Lý do chọn đề tài
Mỗi ngôn ngữ, thông qua ngôn từ có những cấu trúc tạo nghĩa khác nhau Những cấu trúc này thể hiện tư duy văn hoá dân tộc, tâm lý, trí thông minh và sự tài hoa của người bản ngữ Thành ngữ là một trong những cấu trúc tạo nghĩa ấy Thành ngữ không chỉ có tác dụng làm cho lời văn hay, hình tượng đẹp mà còn có tác dụng diễn tả ý tưởng một cách sâu sắc, tế nhị, hàm súc Đặc biệt là thành ngữ có thành tố chỉ động vật
0.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Do vị trí quan trọng trong kho từ vựng của một ngôn ngữ, thành ngữ đã thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu Thành ngữ không chỉ là đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học
mà còn là đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học xã hội
và nhân văn khác
Việc sử dụng thành tố chỉ động vật trong các kết cấu thành ngữ thể hiện nét độc đáo của nhân dân lao động, phản ánh tâm
lý - văn hoá một dân tộc, góp phần tạo nên tính dị biệt trong cách diễn đạt bằng ngôn từ, trong cách nhìn, cách nghĩ của mỗi dân tộc đối với hiện thực khách quan Cùng chỉ một khái niệm, một hiện tượng, một trạng thái tình cảm nhưng mỗi dân tộc sử dụng những yếu tố động vật khác nhau để diễn đạt Những yếu
tố chỉ động vật này thể hiện nét ngữ nghĩa - văn hoá của từng dân tộc và thường được gọi là thành tố văn hoá Thí dụ, để chỉ chuyện ăn nhiều, người Việt Nam dùng hình ảnh con cọp, con
trâu, con rồng (ăn như hùm đổ đó, ăn như trâu, ăn như rồng
cuốn…), người Anh lại dùng hình ảnh con ngựa (eat like a
Trang 5horse) Còn khi chỉ chuyện ăn ít, người Anh dùng hình ảnh con
chim (eat like a bird), người Việt lại dùng hình ảnh con mèo (ăn
như mèo) Người Việt Nam dùng hình ảnh con trâu để chỉ tinh
thần làm việc không biết mệt mỏi (hùng hục như trâu
lăn), còn người Anh lại mượn hình ảnh con ngựa (work like a
horse) v.v
Ở Việt Nam, thành ngữ tiếng Việt được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm và đã có rất nhiều công trình có giá trị về thành
ngữ Chẳng hạn Ranh giới giữa thành ngữ và tục ngữ (Nguyễn Văn Mệnh, 1972) [59]; Về bản chất của thành ngữ so sánh trong
tiếng Việt (Hoàng Văn Hành, 1976)[19]; Thành ngữ trong tiếng Việt (Hoàng Văn Hành, 1987) [17]; Biến thể của thành ngữ, tục ngữ (Vũ Quang Hào, 1993) [111]; Phương pháp trường và việc nghiên cứu thành ngữ Anh – Việt (Phan Văn Quế, 1994) [87]; Đặc trưng văn hóa dân tộc nhìn từ thành ngữ, tục ngữ (Nguyễn Xuân
Hòa, 1994) [63]; Đặc điểm hình thái và ngữ nghĩa của thành ngữ
so sánh tiếng Việt (so sánh với thành ngữ so sánh tiếng Anh)
(Lâm Bá Sĩ, 2002) [27]; So sánh cấu trúc – chức năng của thành
ngữ và tục ngữ tiếng Việt (Hoàng Diệu Minh, 2002) [13]
Riêng về mảng thành ngữ có thành tố động vật trong tiếng
Việt, Trịnh Cẩm Lan (1995) khi nghiên cứu Đặc điểm cấu trúc –
ngữ nghĩa và những giá trị biểu trưng của thành ngữ tiếng Việt trên cứ liệu thành ngữ có thành tố cấu tạo là tên gọi động vật
[102] có đề cập đến thành ngữ động vật tiếng Việt nhưng chưa
đi vào miêu tả cụ thể các nghĩa khác nhau của mỗi từ ngữ chỉ
động vật trong thành ngữ Nguyễn Thuý Khanh trong Đặc điểm
trường từ vựng - ngữ nghĩa tên gọi động vật (trên tư liệu đối chiếu tiếng Việt với tiếng Nga) (luận án phó tiến sĩ, 1996), đã
nghiên cứu khá sâu ngữ nghĩa tên gọi các động vật trong tiếng
Trang 6Việt và có đề cập một phần “ý nghĩa biểu trưng của các thành ngữ so sánh có tên gọi động vật” [57]
Ngoài ra, có một số bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí chuyên ngành như:
Một vài nhận xét về thành ngữ so sánh có tên gọi động vật
tiếng Việt (Nguyễn Thúy Khanh, Ngôn ngữ, số 3, 1994)
Các con vật và một số đặc trưng của chúng được cảm nhận từ góc độ dân gian và khai thác để đưa vào kho tàng thành ngữ
tiếng Việt (Phan Văn Quế, Ngôn ngữ, số 4, 1995)
Chú chuột trong kho thành ngữ, tục ngữ, ca dao tiếng Việt
(Phương Trang, Ngôn ngữ và đời sống, số 1, 1996)
Trường nghĩa của một thực từ ( Dương Kỳ Đức, Ngữ học trẻ,
1996)
Mối quan hệ giữa văn hoá và ngôn ngữ qua hình ảnh trâu bò trong thành ngữ Việt – Nga – Anh (Huỳnh Công Minh Hùng,
Hội thảo ngôn ngữ và văn
hóa, Hà Nội, 2000)
Hình ảnh gấu trong thành ngữ (trên cứ liệu tiếng Việt-Nga-Anh-Pháp và một số tiếng Châu Âu khác) (Huỳnh Công Minh
Hùng, T/c Khoa học ĐHSP-TP.HCM, số 24, 2000)
Ngựa trong thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Phong Hoá,
Ngôn ngữ và đời
sống, số 1+2, 2002)
…………
Về tiếng Anh, công trình nghiên cứu thành ngữ có thành tố chỉ động vật trong tiếng Anh tại Việt Nam được xem là tương đối bao quát nhất cho đến bây giờ có lẽ là luận án phó tiến sĩ của
Trang 7Phan Văn Quế: Ngữ nghĩa của thành ngữ – tục ngữ có thành tố
chỉ động vật trong tiếng Anh (trong sự so sánh đối chiếu với tiếng Việt) [86] Luận án này đã đề cập đến thành tố chỉ động
vật trong thành ngữ tiếng Việt khi phân tích bình diện ngữ nghĩa
và so sánh, đối chiếu sự khác biệt về nghĩa giữa thành tố chỉ động vật trong thành ngữ - tục ngữ tiếng Anh và tiếng Việt nhưng không vì mục đích nghiên cứu nó mà chỉ nhằm làm sáng
tỏ ngữ nghĩa những thành ngữ có thành tố động vật trong tiếng Anh
Ngoài ra, có một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành có đề cập đến thành tố chỉ động vật trong thành ngữ tiếng Anh:
Sơ bộ tìm hiểu các sắc thái ngữ nghĩa của những từ chỉ động
vật trong thành ngữ tiếng Anh (Phan Văn Quế, Nội san Đại
học Ngoại ngữ – Đại học quốc gia Hà Nội, số 1/1996)
Thành ngữ tiếng Anh và dạng đặc biệt của nó: cụm động từ
-giới từ (Lê Hồng Lan, Ngôn ngữ và đời sống, số 2/1996)
Gà, khỉ, chuột, ngựa trong tục ngữ và thành ngữ tiếng Anh và
tiếng Việt (Phan Văn Quế, Ngôn ngữ và đời sống, số 2, năm
2000)
Hình ảnh con chó trong thành ngữ và tục ngữ tiếng Anh (Phan
Văn Quế, Ngôn ngữ và đời sống, số 2, năm 2000)
………
Về tác giả nước ngoài nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh, do hạn chế ngoại ngữ nên chúng tôi chưa tiếp cận được mảng tài liệu này
Trang 8Như vậy luận văn này tuy không phải là công trình nghiên cứu đầu tiên, nhưng lại là công trình nghiên cứu bao quát nhất
về thành ngữ tiếng Việt có chứa thành tố chỉ động vật trong sự đối chiếu với tiếng Anh
0.3 Đối tượng và phạm vi của luận văn
Việc nghiên cứu toàn bộ hệ thống thành ngữ của một ngôn ngữ là một công việc đòi hỏi nhiều công sức của nhiều người trong một thời gian dài Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi chỉ
giới hạn đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn ở
những thành ngữ có chứa thành tố chỉ động vật trong tiếng
Việt và trong tiếng Anh Và trong các thành ngữ này, chúng tôi
chỉ quan tâm chủ yếu đến mặt ý nghĩa văn hoá của các từ ngữ
chỉ động vật mà
thôi
0.4 Phương pháp nghiên cứu
Do tính chất và nhiệm vụ khoa học của đề tài, chúng tôi sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp như:
Phương pháp thống kê, nhằm thống kê tất cả những thành ngữ có chứa từ ngữ chỉ động vật, từ ngữ chỉ bộ phận động vật, thành ngữ so sánh có thành tố chỉ động vật, thành ngữ chứa nhiều hơn một thành tố chỉ động vật trong tiếng Việt và tiếng Anh Ngoài ra, luận văn cũng sử dụng phương pháp này để thống kê tất cả những nghĩa có thể có ở mỗi thành tố chỉ động vật
Phương pháp phân tích, để phân tích những đặc trưng ngữ nghĩa có thể có của những từ ngữ chỉ động vật trong thành ngữ
Trang 9 Phương pháp đối chiếu cũng được sử dụng để so sánh đối chiếu ngữ nghĩa của thành ngữ có thành tố động vật trong hai ngôn ngữ Việt – Anh Qua việc so sánh đối chiếu này, những nét tương đồng và dị biệt về ngôn ngữ – văn hoá – xã hội giữa hai ngôn ngữ sẽ được nhìn thấy một cách rõ ràng
Cả ba phương pháp kể trên đều có tầm quan trọng như nhau và được vận dụng kết hợp xuyên suốt luận văn
0.5 Tư liệu nghiên cứu
Một trong những nhiệm vụ của luận văn là nhằm thống kê càng nhiều càng tốt những thành ngữ có thành tố chỉ động vật trong tiếng Việt, nên chúng tôi cố chọn lựa một số tài liệu tiêu biểu
về thành ngữ làm cơ sở cho mọi sự tập hợp và đối chiếu khác Tài
liệu mà chúng tôi chọn là: Thành ngữ – tục ngữ Việt Nam do Bùi Hạnh Cẩn, Bích Hằng, Việt Anh biên soạn; Từ điển thành ngữ và tục
ngữ
Việt Nam của Vũ Dung, Vũ Thuý Anh, Vũ Quang Hào; Từ điển thành ngữ Việt Nam của Nguyễn Văn Khang; Thành ngữ tiếng Việt của
Lương Văn Đang, Nguyễn Lực Nhưng tài liệu chủ yếu là cuốn Từ
điển thành ngữ tiếng Việt phổ thông do Nguyễn Như Ý chủ biên.
Đây là cuốn từ điển mới nhất và tương đối đầy đủ về thành ngữ tiếng Việt (xuất bản năm 2002) Tuy nhiên, chính tác giả cũng không dám khẳng định tất cả những đơn vị trong từ điển này là thành ngữ Theo ông, trong đó “bao gồm một vài đơn vị chưa xác định rõ là thành ngữ hay tục ngữ, một vấn đề hiện còn để ngỏ trong Việt ngữ học”[43, tr.7]
Về thành ngữ tiếng Anh, chúng tôi sử dụng cuốn Oxford
Learner’s Ditionary of English Idioms của H Warren,
(Oxford University Press, 1994); Từ điển thành ngữ Anh Việt
Trang 10của Trần Thanh Giao (Đà Nẵng, 1995); Từ điển Anh Việt của
Viện Ngôn ngữ học (Tp HCM, 1993)
0.6 Đóng góp của luận văn
Về lý luận:
Thành ngữ chứa thành tố chỉ động vật là mảng đề tài rất phong phú và lý thú được nhiều người quan tâm Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi hy vọng đóng góp một phần công sức của mình vào việc xây dựng bộ môn thành ngữ học Ngoài ra, đề tài còn nhằm góp phần chứng minh bản sắc văn hoá riêng biệt ở mỗi dân tộc cũng như tính phổ quát văn hoá ở nhiều dân tộc thông qua so sánh đối chiếu thành ngữ có thành tố chỉ động vật trong tiếng Việt và tiếng Anh
Về thực tiễn:
Luận văn tập hợp được một khối lượng tư liệu lớn hơn so với những công trình có trước: 1555 thành ngữ động vật tiếng Việt và 463 thành ngữ động vật tiếng Anh, so với số liệu tương ứng của Trịnh Cẩm Lan là 904 thành ngữ động vật tiếng Việt và của Phan Văn Quế là 368 đơn vị gồm cả thành ngữ và tục ngữ động vật tiếng Anh (dẫn theo Phan Văn Quế [86]) Trên cơ sở đó, kết quả nghiên cứu sẽ bao quát hơn, phục vụ tốt cho việc học tập, giảng dạy và sử dụng thành ngữ Đề tài còn giúp chúng ta hiểu biết thêm về cái chung và cái riêng của hai nền văn hoá Việt – Anh trên cơ sở đối chiếu thành ngữ có chứa thành tố động vật ở hai ngôn ngữ, hỗ trợ đắc lực cho việc dạy và dịch tiếng Anh
Trang 110.7 Bố cục luận văn
Tuy chỉ nghiên cứu một bộ phận của thành ngữ tiếng Việt, nhưng để tạo cơ sở cho việc đi sâu nghiên cứu những vấn đề mà nội dung luận văn yêu cầu, chúng tôi vẫn phải bắt đầu từ việc tìm hiểu thành ngữ nói chung, sau đó mới đi vào từng khía cạnh
của đề tài Nội dung đầu tiên cung cấp cái nhìn tổng quan về
thành ngữ có thành tố động vật trong tiếng Việt và tiếng Anh (chương một) Phần chủ yếu của luận văn nằm ở chương
hai: khảo sát ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ động vật trong
thành ngữ tiếng Việt Ở chương này, ngoài việc thống kê,
luận văn tiến hành miêu tả ngữ nghĩa văn hoá một số từ ngữ
chỉ động vật có tần số xuất hiện cao trong thành ngữ tiếng Việt,
miêu tả ngữ nghĩa các từ chỉ bộ phận động vật, phân tích mối quan hệ giữa các thành tố động vật trong một thành
ngữ Đồng thời luận văn cũng dành một phần thích đáng để trình
bày về thành ngữ so sánh chứa thành tố động vật Luận văn cũng chú ý đến việc so sánh đối chiếu với thành ngữ
tiếng Anh trên cơ sở những số liệu thu thập được
Ngoài 87 trang chính văn, 12 trang danh mục tài liệu tham khảo, luận văn dành 132 trang cho 6 phụ lục