BÀI TIỂU LUẬN CUỐI kì môn LỊCH sử văn MINH THẾ GIỚI

Một đặc điểm mà chúng ta dễ dàng nhận thấy đối với các nền văn minh lớn trên thế giới thời cổ đại như Ai Cập, Ấn Độ, Hy Lạp-La Mã… là điều kiện tự nhiên đóng một vai trò vô cùng quan trọ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- 

-BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KÌ

MÔN LỊCH SỬ VĂN MINH THẾ GIỚI

Giảng viên: TS Nguyễn Văn Chuyên

Họ và tên sinh viên: Nguyễn Thị Khiết Quỳnh

Mã số sinh viên: 19031800

Email sinh viên: 19031800@sv.ussh.edu.vn

Ngành học: Quốc tế học

Hà Nội, tháng 8 năm 2020

MỤC LỤC

A Mở đầu: ………1

1 Sự kiện khoa học ………….1

2 Phân tích sự kiện ………… 3

3 VĂN MINH Ả RẬP ……… 4

4 VĂN MINH ẤN ĐỘ …….… 5

5 VĂN MINH TRUNG QUỐC ……… 7

6 VĂN MINH ĐÔNG NAM Á …….… 8

7 VĂN MINH HY LẠP VÀ LA MÃ CỔ ĐẠI ……… 9

8 TỔNG KẾT II TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 10

I MỞ ĐẦU

Khi nói đến lịch sử văn minh nhân loại, người ta thường nghĩ đến những giá trị to lớn

mà loài người đã đạt được trong thời đại ngày nay Nhưng chúng ta cần có một cái nhìn khách quan về quá trình phát triển của lịch sử xã hội loài người Ngay từ rất sớm - thời cổ đại, loài người đã bước vào xã hội văn minh của mình, bước đầu xây dựng và đạt được những thành tựu rực rỡ làm nền tảng căn bản cho sự phát triển của những thế hệ con cháu sau này Một đặc điểm mà chúng ta dễ dàng nhận thấy đối với các nền văn minh lớn trên thế giới thời cổ đại như Ai Cập, Ấn Độ, Hy Lạp-La Mã… là điều kiện tự nhiên đóng một vai trò vô cùng quan trọng và là tiền đề thúc đẩy sự hình thành, phát triển của các nền văn minh

Mỗi một nền văn minh lại có những điều kiện tự nhiên riêng biệt và đa dạng Những yếu

tố điều kiện tự nhiên như vị trí địa lí, tài nguyên khoáng sản, khí hậu và đặc biệt những con sông lớn là mắt xích quan trọng để các nền văn minh lớn được hình thành và phát triển Tuy nhiên cũng có những vùng đất hình thành được một nền văn minh rực rỡ mà không hoàn toàn dựa vào tất cả các yếu tố này

Xét theo chương trình nội dung các bài học, tôi sẽ phân tích theo thứ tự như sau: văn minh Ai Cập, văn minh Lưỡng Hà, văn minh Ả Rập, văn minh Ấn Độ, văn minh Trung Hoa, văn minh Đông Nam Á, văn minh Hy Lạp - La Mã

1 Văn minh Ai Cập.

Ai Cập là vùng Đông Bắc châu Phi (Northeast Africa), nằm dọc theo vùng hạ lưu của lưu vực sông Nile, tiếp giáp với Địa Trung Hải ở phía Bắc, Biển Đỏ ở phía Đông, sa mạc Xahara ở phía Tây và vùng núi hiểm trở Nubi ở phía Nam Tuy bốn bề đều là những vùng đất ít có cơ hội phát triển, nhưng Ai Cập lại được mẹ thiên nhiên ban cho con sông Nile,

hay theo nhà sử học Hi Lạp Herodotos thì “Ai Cập là tặng phẩm của sông Nile”

Ở nền văn minh Ai Cập, nền nông nghiệp thủy nông ra đời rất sớm và phát triển được

đánh giá là một hệ quả tất yếu dưới tác động của điều kiện tự nhiên Sự thành công của nền văn minh Ai Cập cổ đại một phần đến từ khả năng thích ứng của nó với các điều kiện của thung lũng Nile cho sản xuất nông nghiệp Sông Nile mang lại cho Ai Cập một lượng phù sa khổng lồ hàng năm, cung cấp nước tưới tiêu đồng ruộng, cho những người dân

nguồn lương thực phong phú như cá, tôm… Tuy nhiên, việc ở cạnh một con sông lớn cũng mang lại những thử thách lớn như thiên tai, bão lũ, động vật lớn như cá sấu…Từ đó dần hình thành nên tư tưởng cần có sự thống nhất và liên kết thành một nhà nước, có người đứng đầu để có thể kịp thời đưa ra những biện pháp cấp thiết chống lại sự khắc nghiệt của thiên nhiên như xây dựng thủy lợi, đê điều giúp cho nông nghiệp yên tâm phát triển, tạo nên một lượng thực phẩm, của cải dư thừa để nuôi dưỡng lượng dân số đông đảo Từ xa xưa, cư dân Ai Cập cổ đã biết dựa vào mực nước dâng ở con sông Nile để dự đoán trước những thiên tai xảy ra như lũ lụt

Không chỉ có điều kiện để phát triển nông nghiệp, Ai Cập còn có thể phát triển chăn nuôi gia súc, đại gia súc nhờ địa hình phía Nam ( Thượng Ai Cập ) là một dải lưu vực hẹp

và dài, với những thảo nguyên cỏ rộng lớn

Ngoài ra, Ai Cập còn là nơi giao nhau của 3 châu lục: Á, Phi, Âu Tại đây, 3 châu lục hoà nhập quanh một biển trung gian Địa Trung Hải – nơi có thể nối liền hoặc chia cắt 3 đại dương: Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương Từ xa xưa, cư dân phía Bắc ( Hạ Ai Cập ) đã giao lưu buôn bán với Châu Á và Tây Âu nhờ vào địa hình bằng phẳng thuận lợi, màu mỡ do sông Nile bồi đắp Sau này có thêm kênh đào Xuy-e giúp Ai Cập giao lưu được với cả vùng Tây Á

Ai Cập có một lượng tài nguyên khoáng sản lớn bao gồm nhiều loại đá quý (đá vôi,

đá bazan, đá hoa cương, đá mã não, ) tuy không quá phong phú nhưng đây đều là những nguyên liệu quan trọng trong việc xây dựng nên những công trình kiến trúc tiêu biểu và nổi tiếng ở đây như Kim tự tháp…Ai Cập tuy nằm trong đới khí hậu nhiệt đới sa mạc khô nóng, nhiệt độ trung bình năm cao, tuy nhiên đó là điều kiện thuận lợi để xây dựng và giữ gìn bảo quản những thành tự như các công trình kiến trúc cổ, bảo quản xác ướp,…

Tất cả những điều kiện tự nhiên thuận lợi như trên đã góp phần hình thành nên nền văn minh sớm nhất trên thế giới, phát triển rực rỡ với những thành tựu lớn - văn minh Ai Cập

2 Văn minh Lưỡng Hà.

Nền văn minh Lưỡng Hà là vùng bình nguyên nằm giữ hai con sông lớn là Sông

Tigrơ và sông Ơphơrát, nằm ở phía Tây châu Á Phía bắc và phía đông tiếp giáp với bình nguyên Mêdôpôtami có dãy núi biên giới Ácmênia và cao nguyên Iran cằn cỗi, phía tây giáp Thảo nguyên Xiri và sa mạc Arabi, phía nam là vịnh Pécxích

Cũng có nét tương đồng với nền văn minh Ai Cập, văn minh Lưỡng Hà cũng như một tiểu lục địa bởi các vùng tiếp giáp xung quanh không phải là địa hình thuận lợi để giao thương hay phát triển kinh tế Tuy nhiên Lưỡng Hà cũng may mắn có hai con sông lớn là sông Tigrơ và sông Ơphơrát Hai con sông này có vai trò rất quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của các quốc gia ở khu vực Lưỡng Hà

Hàng năm, vào mùa xuân, băng tuyết ở vùng núi rừng Ácmêni tan ra, lũ đổ về xuôi, làm mực nước hai con sông ấy dâng cao, gây nên những trận lũ lụt khủng khiếp ở lưu vực Lưỡng Hà Nước rút đi, còn lại lớp phù sa màu mỡ Nhờ đó mà dân cư Lưỡng Hà có những điều kiện dễ dàng để phát triển kinh tế, trồng trọt tạo nên một lượng lương thực dư thừa với các giống cây như lúa mì, lúa mạch, mía và đặc biệt là chà là

Không chỉ vậy, vùng cao Lưỡng Hà với những bình nguyên, cao nguyên cỏ rộng lớn tạo điều kiện thuận lợi cho việc chăn nuôi các gia súc và gia súc lớn như bò, lừa, lạc đà, cừu… vừa phát triển du mục, vừa cung cấp thực phẩm

Ngoài ra, hai con sông Tigrơ và Ơphơrát còn tạo ra những con đường thương mại cầu nối giữa vùng Hắc Hải – vịnh Ba Tư và giữa Địa Trung Hải với phương Đông, tạo nên hành lang giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các quốc gia Đông – Tây Nhờ đó mà từ sớm, Lưỡng Hà đã có những hoạt động giao thương với các khu vực, nền văn minh lân cận

Tuy nhiên, Lưỡng Hà lại nằm trong khu vực nhiệt đới với khí hậu nóng và khô, lượng mưa hàng năm không đáng kể, do vậy nông nghiệp chủ yếu được tiến hành trên những vùng đất đã được nước sông tưới tiêu tự nhiên hay bằng sức lao động của con người Từ xa xưa, cư dân Lưỡng Hà có tư tưởng liên kết thành một nhà nước để dễ dàng chăm lo tới công tác thủy lợi, đào kênh máng để tưới tiêu cho đồng ruộng

Lưỡng Hà hầu như không có kim loại và mỏ đá quý, đó chính là khó khăn và thua thiệt đáng kể của Lưỡng Hà so với các nước khác Bù lại, Lưỡng Hà lại có khá nhiều đất

sét tốt, nguồn nguyên liệu chủ yếu để phát triển nghề gốm, gạch, sứ của Lưỡng Hà sau này

Những điều kiện tự nhiên đã có ảnh hưởng đến cả kinh tế và chính trị của vùng Lưỡng Hà, tạo điều kiện cho sự ra đời và phát triển rực rỡ của nền văn minh giữ hai con sông lớn - văn minh Lưỡng Hà

3 Văn minh Ả Rập

Ả rập nằm trên bán đảo Ả Rập phía tây của vùng cận đông, phía Bắc giáp biển Địa

Trung Hải, phía Đông giáp Tây Á, phía Đông Nam giáp Ấn Độ Dương, phía Tây giáp Biển Đỏ Địa hình Ả Rập được phần thành ba vùng khá rõ rệt:

Vùng ven biển Hồng Hải, là khu vực thuộc đế chế La mã xưa, có nhiều thành phố buôn bán sầm uất: Méc ca, Ya sơ rip, …

Miền ven biển phía Nam (ngày nay là Yemen), có nhiều đồng cỏ tươi tốt, nguồn nước phong phú

Khu vực sâu trong bán đảo thỉnh thoảng có những sa ốc, là những trạm dừng chân của các đoàn buôn, còn cư dân ở đây thì chở hàng hay dẫn đường thuê…

Trong lịch sử, hầu hết các nền văn minh trên thế giới đều dựa vào những con sông lớn, cung cấp đất đai màu mỡ và lượng nước tưới tiêu dồi dào giúp phát triển nông nghiệp, là bước tiền đề để phát triển một xã hội văn minh với những thành tựu rực rỡ Chẳng hạn, văn minh Ai Cập có sông Nile, văn minh Lưỡng Hà có sông Euphrates và Tigris, văn minh Ấn Độ có sông Ấn và sông Hằng, còn văn minh Trung Quốc có sông Hoàng Hà và sông Trường Giang Trong khi đó, bán đảo Ả Rập không hề có điều kiện tự nhiên khí hậu thuận lợi, cũng không có những con sông lớn chảy qua để phát triển kinh

tế Nông nghiệp chỉ được phát triển ở rìa Tây Nam với diện tích nhỏ hẹp và đất đai không quá màu mỡ, chỉ thích hợp để phát triển những giống cây như lúa mì, lúa mạch, tiêu… Chăn nuôi du mục lại có nhiều điều kiện thuận lợi hơn do miền ven biển phía Nam có nhiều đông cỏ tươi tốt với nguồn nước phong phú, tạo điều kiện để chăn nuôi dê, cừu, bò, lạc đà…

Mặc dù không có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi, thế nhưng tạo hóa đã bù lại nơi đây một vị trí địa lý lý tưởng đó là nằm trên con đường buôn bán giữa 3 châu lục Á – Phi

– Âu, là ngã ba nơi giao lưu văn hóa và tiếp xúc với các nền văn minh đang phát triển khác Ả Rập nằm ở vị trí trung phương, cầu nối giữ phương Đông và phương Tây, là nơi

có “ con đường tơ lụa trên đất liền” Nếu ở các nền văn minh khác, nông nghiệp đóng một vai trò quan trọng và cốt lõi thì ở văn minh Ả Rập thương nghiệp phát triển hơn cả Người dân Ả Rập từ sớm đã biết khai thác điều này để hình thành nên các phường buôn, mượn việc chở hàng, dẫn đường thuê để mở ra những con đường giao lưu hàng hóa, văn hóa… Từ đó, Ả Rập được du nhập và tiếp thu những tinh hoa kinh tế, văn hóa của các nền văn minh khác, dần dần trở thành một nền văn minh lớn của thế giới

Tuy điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và bị chia cắt bởi những dãy núi, hoang mạc đã khiến cho chính trị Ả Rập bất ổn, thường xuyên xảy ra chiến tranh, chiến sự Tuy nhiên thương nghiệp phát triển đã trở thành một yếu tố quan trọng để Muhammad dễ dàng truyền bá Đạo Hồi vào Ả Rập, kiến tạo nên một nền văn minh rực rỡ

Mặc dù sinh sau đẻ muộn, lại suy tàn sớm và đến hiện tại vẫn là khu vực nóng của toàn cầu do chiến sự xảy ra liên miên, tuy nhiên vẫn phải công nhận nền văn minh Ả Rập

là một trong những nền văn minh phát triển huy hoàng nhất trên thế giới và điều kiện tự nhiên đã góp phần không nhỏ vào sự hình thành, phát triển của nền văn minh ấy

4 Văn minh Ấn Độ

Trong lịch sử, Ấn Độ cũng là cái nôi của một trong những nền văn minh ra đời sớm nhất trên thế giới, phát triển rực rỡ và để lại nhiều thành tựu cho nhân loại Ấn Độ trước kia bao gồm trọn vẹn phần bán đảo Ấn Độ, hiện nay chia thành các quốc gia là Ấn Độ, Pakistan, Băng-la-đét, Nepal

Bán đảo Ấn Độ có hình tam giác, nằm ở phía Nam châu Á, hầu như tương đối biệt lập, ngăn cách bởi dãy núi Himalaya cao nhất thế giới vì vậy Ấn Độ còn được gọi là một

“tiểu lục địa” Bán đảo Ấn Độ rất rộng lớn với chiều ngang 2100 km và chiều dài lên đến

3000 km Phía Bắc và Đông Bắc là dãy núi Himalaya cao và đồ sộ, phía Tây Bắc là vùng rừng núi hiểm trở xưa thuộc về Iran, phía Nam giáp biển Ấn Độ Dương

Bán đảo Ấn Độ chia ra làm hai vùng Bắc - Nam với điều kiện tự nhiên rất khác biệt, lấy ranh giới là dãy núi Vindya

Miền Bắc Ấn Độ có nhiều đồng bằng phù sa được bồi tụ bởi các con sông lớn như

sông Ấn, sông Hằng, sông Jumma,… Các dòng sông đều bắt nguồn từ dãy Himalaya, vào mùa hè, băng tuyết tan, nước sông dâng cao bồi đắp nên một vùng đồng bằng phì nhiêu Tạo điều kiện thuận lợi hơn cả cho phát triển nông nghiệp, nhất là các giống cây trồng nhiệt đới như lúa gạo, lúa mì, ngô…Ngoài ra, ở vùng phía Đông Bắc, lưu vực sông Hằng

có lượng mưa trung bình cao nhất thế giới thuận lợi để phát triển nông nghiệp Địa hình đón gió kết hợp chắn gió đã giúp cho Ấn Độ dịu mát và dễ chịu, không khô nóng như vùng Lưỡng Hà hay Ả Rập

Người dân Ấn Độ cũng phát triển chăn nuôi từ sớm với những loại gia súc, gia cầm như bò, lợn, gà…

Mặc dù những vùng tiếp giáp xung quanh đều là núi, tuy nhiên vị trí địa lý hai mặt giáp biển nằm giữa đường biển từ Tây (Hồng Hải và vịnh Ba Tư) sang Đông (Biển

Đông, Thái Bình Dương) đã tạo lợi thế cho Ấn Độ và điểm dừng chân bắt buộc trên con đường hàng hải Tây - Đông Từ đó tạo điều kiện cho miền Bắc Ấn Độ phát triển giao thương với các nền văn minh, khu vực đang phát triển trên thế giới

Trái ngược với miền Bắc, Nam Ấn Độ lại chỉ có đất đai khô cằn, chủ yếu là các cao nguyên và núi cao Cao nguyên Đêcan với bao gồm gần như toàn bộ miền Nam Ấn

Độ với rừng rậm chiếm phần lớn diện tích Hai dãy núi Đông Gat và Tây Gat chạy dọc ven biển Khu vực duyên hải hẹp và dài ven biển miền Nam có địa hình thuận lợi hơn, tuy nhiên vẫn chưa đủ để phát triển kinh tế một cách dễ dàng Sông ngòi chủ yếu là các con sông cao, dốc chảy giữa các cao nguyên, giá trị phù sa nghèo nàn Khí hậu nóng bức quanh năm, nhiệt độ trung bình cao, lượng mưa vô cùng ít ỏi, có những nơi hàng năm liền không có mưa, không thuận lơi để gieo trồng nông nghiệp, chỉ có thể chăn nuôi một số loại gia súc chịu nóng tốt như bò, dê…

Ấn Độ là vùng có mức độ tập trung tài nguyên khoáng sản lớn kim loại, đá quý, gỗ… Đặc biệt là đá đã tạo nên nhiều công trình lớn và có giá trị đến tận sau này như lăng Taj Mahah…

Như vậy có thể thấy, thiên nhiên Ấn Độ vừa đóng kín, vừa cởi mở, vừa là một tiểu lục địa thống nhất, cách biệt với bên ngoài, vừa chia cắt và khác nhau bên trong, vừa

hùng vĩ, vừa cực kì đa dạng Chính ở nơi đây ngay từ đầu thiên niên kỷ thứ III TCN, nền văn minh đầu tiên của người Ấn Độ đã hình thành

5 Văn minh Trung Hoa.

Nền văn minh Trung Hoa được hình thành trên một khu vực rộng lớn, ban đầu chỉ

là ở khu vực sông Hoàng Hà từ thiên niên kỷ III TCN, tuy nhiên ngày nay đã trở thành Trung Hoa với gần 9 triệu km2 ( đứng thứ 3 thế giới )

Cũng giống như hầu hết các nền văn minh lớn của thế giới, các dòng sông đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong sự hình thành văn minh Trung Hoa cổ đại mà cụ thể là sông Hoàng Hà ở phía Bắc và sông Trường Giang (Dương Tử) ở phía Nam Hai con sông này đều chảy theo hướng Tây – Đông, hằng năm đem phù sa bồi đắp cho những đồng bằng rộng lớn ở phía Đông Trung Quốc Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, nhất là nông nghiệp Cái nôi của nền văn minh Trung Hoa được hình thành ngay bên lưu vực sông Hoàng Hà và Trường Giang Trong khi đó phía Đông tiếp giáp Thái Bình Dương, với nguồn lợi đất đai, tài nguyên biển phong phú, cư dân đã tập trung và dần hình thành nên một nguồn lực kinh tế, xã hội vô cùng lớn cho Trung Hoa Ngoài những vùng đồng bằng châu thổ rộng lớn, phía Tây Trung Hoa cũng cũng có những cao nguyên rộng lớn, đồng cỏ mênh mông, tạo điều kiện chăn nuôi các loài gia súc gia cầm nhiệt đới như bò, lợn, gà…

Không chỉ vậy,“thiên thời, địa lợi, nhân hòa” với đường biên giới tiếp giáp với 14 quốc gia, 3 trong 4 biển lớn của Thái Bình Dương là Hoàng Hải, Hoa Đông và Biển Đông đã giúp cho Trung Hoa trở thành một điểm dừng chân trong các con đường hàng hải, dễ dàng giao lưu, buôn bán với nhiều nước, nhiều khu vực trên thế giới và dễ dàng

mở rộng quy mô ảnh hưởng ra toàn cầu Nhờ đó Trung Hoa sớm được tiếp thu những tinh hoa của các nền văn minh lớn trên thế giới, ngược lại đưa nền văn hóa Trung Hoa

ra mọi khu vực

Khí hậu cũng đa dạng, phong phú Đa số các vùng có đầy đủ 4 mùa rõ rệt, mùa đông lạnh giá, mùa hè nóng nực Từ Bắc xuống Nam lần lượt là các khu vực khí hậu Hàn ôn đới, Trung ôn đới, Á nhiệt đới, Nhiệt đới Ở các vùng núi cao như cao nguyên Tây Tạng, khí hậu có sự phân hóa theo độ cao, dễ dàng phát triển kinh tế, xây dựng đê

điều, thủy lợi, canh tác đa dạng các loại cây trồng…

Có thể nhận thấy, sự đa dạng của điều kiện tự nhiên đã tạo điều kiện hình thành nên sự đa dạng, phong phú của văn hóa Trung Quốc với những thành tựu rực rỡ, ảnh hưởng tới nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới sau này

6 Văn minh Đông Nam Á.

Nói tới văn minh Đông Nam Á thì không phải là một quốc gia riêng lẻ nào mà là một khu vực bao gồm nhiều quốc gia khác nhau nhưng lại có tính tương đồng, thống nhất trong nhiều khía cạnh

Văn minh Đông Nam Á hình thành và phát triển ở Đông Nam Châu Á Đây là một vùng lãnh thổ rộng lớn bao gồm Đông Nam Á hải đảo và Đông Nam Á lục địa Đất đai

ở khu vực này do được một lượng phù sa màu mỡ từ biển bồi tụ nên có rất nhiều đồng bằng màu mỡ, kết hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa với độ ẩm cao đã giúp cho người dân thuận lợi phát triển kinh tế dựa trên ngành nông nghiệp, các giống lúa nước nổi tiếng nhất trên thế giới đều được gieo trồng và sản xuất ở khu vực này Không chỉ vậy, bởi nằm trong môi trường biển và cận biển, tiếp giáp trực tiếp và bao bọc lấy Thái Bình Dương nên nguồn lợi từ thủy, hải sản vô cùng phong phú Tuy nhiên do nằm trong vùng nhiều thiên tai biển nên hàng năm, các nước trong khu vực Đông Nam Á phải hứng chịu rất nhiều cơn bão biển và những thiên tai khác kèm theo

Tuy vậy, địa hình lại bị chia cắt nhiều bởi sông, núi nên chủ yếu là chăn nuôi các gia súc, gia cầm vừa và nhỏ như trâu, bò, lợn, gà, ngan…

Mặt khác, do diện tích đường bờ biển dài, nằm án ngữ trên con đường hàng hải nối liền giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, nên từ lâu Đông Nam Á vẫn được coi

là hành lang, là cầu nối giữa Trung Quốc, Nhật Bản với Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải, giúp cho các nước Đông Nam Á dễ dàng giao lưu, trao đổi với nhau cũng như buôn bán, mở rộng quan hệ với các khu vực khác trên thế giới

Tuy không phải là một nền văn minh quá lớn hay ra đời sớm trên thế giới nhưng văn minh Đông Nam Á vẫn là một cái nôi của loài người, để lại những kinh nghiệm và thành tựu về sau như cây lúa nước, thủy hải sản…Trong đó, điều kiện tự nhiên ảnh hưởng trực tiếp đến sự ra đời và phát triển của nền văn minh này