ĐỨC PHẬT, NÀNG SAVITRI và tôi của hồ ANH THÁI và ĐƯỜNG xưa mây TRẮNG của THÍCH NHẤT HẠNH dưới góc NHÌN SO SÁNHChương 2

Sự đảo lộn trật tự thời gian 26 thế kỉ trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi Đối với Đức Phật, nàng Savitri và tôi, nếu xét riêng trên từng tuyến nhân vật thì thời gian truyện kể diễn ra t

Chương 2 CỐT TRUYỆN, KẾT CẤU TRONG ĐỨC PHẬT, NÀNG

SAVITRI VÀ TÔI VÀ ĐƯỜNG XƯA MÂY TRẮNG

khắc họa nhân vật và tái hiện các xung đột xã hội Các nhà văn khi cầm bút luôn

có ý thức sáng tạo, làm mới cốt truyện để có thể bộc lộ một cách hiệu quả nhấtquan niệm của mình về cuộc sống, về con người và để lôi cuốn người đọc

Theo các nhà nghiên cứu, có hai cơ sở để xây dựng nên cốt truyện, đó là

cơ sở khách quan do xung đột xã hội và cơ sở chủ quan với vai trò sáng tạo củangười nghệ sĩ

Cốt truyện thể hiện cách hiểu, cách nhìn của nhà văn về cuộc sống conngười, cũng như khả năng xâu chuỗi các sự kiện ngẫu nhiên thành những hiệntượng có tính quy luật Cốt truyện biểu hiện năng lực hư cấu và thế giới quan củachủ thể thẩm mỹ Nhà văn luôn giả vờ “nghe được mọi chuyện bí mật” củangười khác hoặc trực tiếp tham gia vào các biến cố xảy ra Trên thực tế, mọi sự

kể đều hư cấu

2.1.1 Cốt truyện phi tuyến tính

Nghệ sĩ hiện đại không ưa kể sự việc theo trật tự biên niên, theo diễn biếnhiện thực Họ không lấy hiện thực đời sống làm hệ quy chiếu duy nhất cho sự

vận động của tất cả sự kiện nảy sinh trong thế giới nghệ thuật Do vậy, thời gian của cốt truyện khác với thời gian của sự kiện xảy ra trong đời sống Thời gian

của cốt truyện là thời gian của sự kể, thời gian có ý nghĩa trong cảm nhận, quan

niệm của người kể Thời gian của “sự kiện xảy ra trong đời sống” hoặc tồn tạikhách quan hoặc tồn tại chủ quan Khách quan khi người kể kể về chuyện đã xảy

ra, hoặc đang xảy ra bên ngoài mình Chủ quan khi người kể tưởng tượng ra điều

sẽ xảy ra Tính khách quan và chủ quan của thời gian sự kiện đều chỉ tươngđối Cốt truyện phi tuyến tính xuất hiện trong cả hai tác phẩm đã tạo nên mộtkiểu kết cấu chung dựa trên dòng thời gian đảo ngược

2.1.1.1 Sự đảo lộn trật tự thời gian 26 thế kỉ trong Đức Phật, nàng

Savitri và tôi Đối với Đức Phật, nàng Savitri và tôi, nếu xét riêng trên từng tuyến nhân

vật thì thời gian truyện kể diễn ra tuần tự nhi tiến Nhưng nếu xét trên tổng thểthì với sự xuất hiện luân phiên của ba nhân vật ở ba khoảng thời gian khác nhau

đã tạo nên một cốt truyện phi tuyến tính ngược lại với văn học truyền thống Nhàvăn Hồ Anh Thái liên tục di chuyển giữa hiện tại và quá khứ Nhưng đó khôngđơn thuần là “tuyển tập” những câu chuyện thuộc các thì khác nhau mà giữachúng có một mối liên kết bền chặt với hình ảnh Đức Phật và giáo lí của Ngàilàm trung tâm Ở đây, mô thức thời gian đồng hiện kết hợp hài hòavới thủ pháp trần thuật tạo bố cục vững chắc, chặt chẽ, liềnmạch cho câu chuyện

Tác phẩm mở đầu ở thời hiện đại với cuộc gặp gỡ của cựu Nữ Thần ĐồngTrinh làm nghề dẫn khách du lịch hành hương về đất Phật với một nhà nghiêncứu Ấn Độ học rồi sau đó là cuộc hành hương của họ qua bốn thánhđịa quan trọng nhất của Phật giáo Ở đây, Hồ Anh Thái để cho người đọc tiếp xúcvới những phong tục truyền thống như nghi lễ “nhiễu bảy vòng” dành cho đệ tửxuất gia của Phật để tỏ lòng tôn kính khi Savitri đưa nhà nghiên cứu Ấn Độ học

đến thăm cột đá Asoka “người đi với người bảy vòng là thành quen biết Người

đi quanh vật bảy vòng là hình thành tin cậy tôn kính” [17; tr.20]; tục thờ Nữ

Thần Đồng Trinh ở thung lũng Kathmandu thuộc Nepal Là một nhà nghiên cứu

Ấn Độ học, không khó để nhân vật Tôi trình bày hiểu biết của mình về nét vănhóa đặc sắc này Đặc biệt hơn, cô cựu Kumari còn là “người kể chuyện chuyênnghiệp” Điều này được chính cô khẳng định khi tự nhận mình là “một cái đĩaCD” ở cuối truyện

Trong quá trình đi thăm viếng những nơi in dấu tích Phật, toàn bộ cuộc đờiĐức Phật được tái hiện sinh động thông qua những câu chuyện kể của cô Savitri

Đó là 80 năm trên trần thế của một nhà hiền triết, một người thầy lớn, người đãđem đến một cuộc cách mạng về tư tưởng cho Ấn Độ cổ đại Nhưng lời kể của

cô cựu Kumari không giống như của một hướng dẫn viên du lịch bình thường

Bởi vì tác giả đã tiết lộ: “Ta kể chuyện đời ta, cô bảo Ta là Phật, Phật là ta”

[17; tr.180] Nhưng không cần phải đợi đến gần non nửa cuốn sách để được nghechính tác giả khẳng định thì người đọc cũng đã có những ý niệm rõ ràng về mốiliên quan giữa Savitri và Đức Phật Ngay mở đầu chương thứ hai của cuốn sách

và là chương đầu tiên nói về Đức Phật, tác giả chỉ đích danh thời gian lịch sử cụ

thể diễn ra sự kiện Phật Đản sinh: “Tháng Vesakha theo lịch Ấn Độ cổ đại là vào khoảng tháng tư – tháng năm bây giờ” [17; tr.30] Theo như cựu Nữ Thần Đồng

Trinh thì đó là năm 563 trước Công nguyên Thời gian đã bị kéo lùi về quá khứhơn 2500 năm khi Phật còn tại thế Tác giả đổi từ người kể xưng tôi ở chươngtrước thành ngôi kể thứ ba người kể giấu mặt ở đây đã tạo nên một sự cáchquãng khá xa: người kể chuyện từ trực tiếp chứng kiến và trải nghiệm chuyểnsang đứng ngoài Tuy nhiên, một lần nữa không khí câu chuyện đột ngột thay đổikhi chương Savitri mở ra, người kể chuyện ngôi thứ nhất trở lại nhưng là một

“ta” khác: “Ta cũng có mặt trong lễ kén vợ của hoàng tử Siddhattha” [17; tr.42].

Thông báo ngắn gọn này đã xóa nhòa vách ngăn thời đại giữa người đọc và Phật

sử, cũng như bù đắp được mức độ tin cậy khó chứng thực nếu chỉ thông quanhững chi tiết về Đức Phật được người đời sau ghi chép lại Từ đây, ranh giớithời gian bị xóa nhòa và đảo chuyển liên tục để cả ba nhân vật chủ đề cùng songsong tồn tại Đây chính là thủ pháp đồng hiện thời gian qua nghệ thuật đổi

ngôi kể Nhờ hình thức đồng hiện này, người kể chuyện có thể kết nối những

chuyện thuộc về những khoảng thời gian khác nhau, rút ngắn thời gian kể

Chương thứ hai nói về Đức Phật, nghĩa là thời gian đã có sự chuyển dịchngoạn mục Bước qua chương thứ ba, cô hướng dẫn viên du lịch đặc biệt đầu tácphẩm giờ trở thành công chúa Savitri có mặt trong lễ kén vợ của hoàng tửSiddhattha Cứ như thế ba tuyến nhân vật xoay vần luân phiên với nhau Trongquá khứ đó, nhà văn mở ra trước mắt độc giả một nền văn phong phú, độc đáo

mà có lẽ nhiều nét đã bị mai một dần theo thời gian Ta thấy tập tục sinh nởtruyền thống xứ Ấn là phụ nữ khi gần lâm bồn phải về nhà cha mẹ đẻ ở và phảisinh con ở tư thế đứng trong sự kiện Phật Đản sinh ở vườn Lumbini; lễ cưới rìnhrang của công chúa Savitri với vị tiểu vương nước láng giềng thông qua sự sắpđặt của tế sư; đời sống xa xỉ và sự lộng quyền của các giáo sĩ Bà La Môn đối lậpvới thân phận những con người thấp hèn nhất trong nấc thang xã hội Người tacòn nhìn thấy ở đó sự sa đọa trụy lạc của đám tiểu thư công tử con nhà quanquyền phú hộ, nhìn tận mắt những ngón chơi bời của họ Người ta cũng nhìnthấy ở đó rất nhiều phương cách tu hành kỳ lạ mà con người mày mò tìm đến đểmong có được sự an lạc tinh thần Không thể nào quên được những hủ tục như lễtẩy uế nhớ đời của công chúa Savitri chỉ vì một lỗi không thành lỗi; hủ tục trà tì(thiêu sống người vợ đi theo chồng trên giàn hỏa thiêu) phi nhân văn; tục tôn thờ

và dâng lễ lo lót cho thần độc hại Mangal; càng không thể nào quên niềm tin sâu

sắc của văn hóa Ấn, bao gồm cả giáo lý nhà Phật, vào quy luật Nhân quả,Nghiệp báo, Luân hồi như là cơ sở hướng dẫn con người sống thiện lương

Ngoài ra, việc đảo chuyển trình tự thời gian còn được thể hiện một cáchhiệu quả nhờ vào hiện tượng kết hợp chặt chẽ giữa việc chuyển thì, chuyển đổiđại từ với cách thức chuyển cảnh thể hiện thời gian điện ảnh Tác giả thườngxuyên dừng lại ở một chi tiết nào đó có sức gợi cao để rồi tiếp tục mở ra những

sự kiện khác có khi đã xảy ra cách đó rất lâu chỉ trong tích tắc Trong chương kể

về cuộc gặp lại giữa Savitri và hoàng tử Devadatta lúc này đã có vai vế cao tronggiáo hội Ông ta muốn dụ dỗ nàng trở thành một quân bài nhằm hãm hại ĐứcPhật và đã có những hành động khiến nàng lung lay Lúc ấy, nàng nghĩ tới Raja

và suy tính rằng chỉ có chàng mới có thể giúp nàng thoát khỏi tình cảnh này Bởi

vì sao? Nàng khẳng định không một chút ngần ngại rằng đó không phải là aikhác ngoài tướng cướp Anguli Mala Ngay lập tức, thời gian quay ngược về quákhứ và câu chuyện về chàng trai Ahimsaka thuở còn trong sạch hiện ra vô cùnghợp lí Rõ ràng, thủ pháp cắt cảnh đã mang lại khả năng kì diệu trong việcchuyển đổi nhanh chóng không chỉ về thời gian mà còn đưa người đọc đến bất kìkhoảng không gian nào Hay như sau chương nói về quá trình Đức Phật trải quaphép tu hành khổ hạnh là chương kể lại cuộc sống hoan lạc triền miên củaSavitri Thời gian sáu năm của Đức Phật và của nàng Savitri mang hai mảng màuđối chọi nhau nhưng đều nằm trong nền văn hóa Ấn đa sắc Như Marx đã nói, ở

Ấn Độ có hai tôn giáo: “Tôn giáo hưởng lạc cảm quan và tôn giáo khổ hạnh tự dày vò thân thể - tôn giáo của vũ nữ và tôn giáo của tăng lữ” [7] Cùng trong

sáu năm đó mỗi người đều đi con đường của riêng mình, không hề gặp nhaucũng không biết đến đối phương đang làm gì Thời gian trần thuật không thể

trình bày cùng một lúc các hoạt động đó nhưng dựa thời gian sự kiện, độc giả cóthể suy ra được như vậy.

Có thể thấy, cả không gian lẫn thời gian đều có sự xáo trộn mạnh mẽ Cốttruyện Đức Phật và cốt truyện Savitri tuy có sự tương đồng về mặt thời điểm lịch

sử nhưng không thể khẳng định độ trùng khớp của từng mốc thời gian cụ thể.Tiêu biểu là trong một chương Savitri kể về cuộc hôn nhân với vị vua già, tác giảkhông nói rõ nàng đã sống như vậy trong bao nhiêu năm tháng Đến chương sauviết về Đức Phật thì nhà văn lại nêu rõ đó là sáu năm ròng Ngài tu khổ hạnh.Qua chương tiếp theo, nhà văn lại tiếp tục kể chuyện Savitri và nhà vua chồng

nàng Vậy là cốt truyện của Đức Phật, nàng Savitri và tôi vừa phi tuyến tính lại

có sự nhảy cóc hoặc xoáy sâu vào một thời điểm nhất định nào đó Yếu tố nàylàm cho mạch truyện không bằng phẳng tạo nên sức hấp dẫn đối với người đọc

2.1.1.2 Sự đảo lộn trật tự thời gian của một kiếp người trong Đường xưa

mây trắng Thời gian nghệ thuật trong Đường xưa mây trắng là thời gian hồi tưởng,

phi tuyến tính cho nên tương ứng với đó là kết cấu tác phẩm không đi theo mộtchiều thời gian liên tục Nếu kiểu trần thuật theo thời gian tuyến tính vẫn chiếm

ưu thế trong tiểu thuyết trước 1975 thì ở tiểu thuyết đương đại, kiểu trần thuậtphi tuyến tính phổ biến hơn Với lối trần thuật này thời gian bị đảo lộn khôngcòn theo trật tự tuyến tính của thời gian đời sống Nói cách khác, đó là thời gian

được kể lại Yếu tố này được thể hiện rất rõ trong Đường xưa mây trắng Có thể

nói, đây là một trong những điểm đặc sắc nhất của tác phẩm

Trong Đường xưa mây trắng, thời gian cốt truyện mang dấu ấn đậm nét

của cảm nhận chủ quan của tác giả Trong cuốn sách này, nhà văn thường xuyênđảo chiều thời gian để làm tăng độ hấp dẫn cho câu chuyện Với cuộc hành trình

dài hơi 80 năm cuộc đời Đức Phật và khối lượng triết lí sâu rộng, có thể hìnhdung độc giả hiện đại sẽ dễ rơi vào nản chí nếu cuốn sách được triển khai mộtmạch nhất quán từ đầu đến cuối Do đó, nhà văn liên tục rẽ ngang trong thời gian

sự kiện, quay về quá khứ, đi xuyên qua dòng hồi tưởng của nhân vật nhằm giúpngười đọc dễ hình dung ra một không gian lịch sử rộng lớn, thời gian trôi chảykhông ngừng, và hơn nữa là Đức Phật cũng tồn tại trong một thế giới đầy nhữngmâu thuẫn và khía cạnh phức tạp đời thường

Đó là câu chuyện về Đức Phật được tác giả gọi bằng cái tên Bụt từ ngàyNgài Đản sinh đến khi nhập diệt Lẽ thường nhiều độc giả sẽ cho rằng đây là mộtcuốn tiểu sử người nổi tiếng bình thường ghi lại tuần tự các sự kiện xảy ra từ đầutới cuối Nhưng dưới hình thức một cuốn tiểu thuyết, thầy Thích Nhất Hạnh đãdày công xây dựng nên một cốt truyện mới phi tuyến tính Người đọc khôngđược biết Bụt đã ra đời như thế nào ngay lập tức mà thay vào đó là những chi tiếtmang tính chất “mào đầu” về mốc thời gian mười năm sau khi Ngài thành đạo:Bụt ghé làng Uruvela bên sông Neranjaha để đón Svastika đem về tu viện TrúcLâm ở Rajagaha cho xuất gia Svastika làm quen với Rahula… Sau đó, mạchtruyện trở về quá khứ vào lúc hoàng tử Siddhatta còn đang tu tập rồi gặp đượcSvastika và Sujata – người cứu mạng mình – qua lời kể của Svastika Tại đây,Ngài kể cho bọn trẻ nghe về cuộc sống trong quá khứ của mình từ lúc sinh ra chođến khi đến ngồi dưới gốc cây bồ đề để tu tập Trường đoạn này kéo dài 13chương với hằng hà sa số các chi tiết mà đa số đã được ghi chép trong các phokinh sách Phật học như Phật Thuyết Phổ Diệu Kinh, Phật Bổn Hạnh Tập Kinh,Lalitavistara, Buddhacarita… Tiếp theo, mạch truyện quay lại kể về cuộc gặpgiữa Svastika với đại đức Ananda và ni sư Pajapati; Svastika hỏi ni sư về nhữngchi tiết trong cuộc đời Bụt trước và sau khi xuất gia Bắt đầu từ chương 17 trở đi,

các sự kiện trong cuộc đời Bụt được sắp xếp theo trình tự thời gian tuyến tính.Tuy nhiên phải đến chương 49, thời gian trong tác phẩm mới quay về điểm mốcban đầu Do đó, thời gian hồi tưởng chiếm khoảng hơn 50% dung lượng cuốnsách và việc sắp xếp diễn biến không theo thời gian xuôi chiều ngay ở phần đầutác phẩm đã gây ấn tượng mạnh cho người đọc Tiết tấu thay đổi liên tục khôngtheo quy luật buộc người đọc phải chú tâm hơn Cốt truyện ở đây đã thể hiện vaitrò sáng tạo của tác giả và đưa cuốn sách lên tầm một tác phẩm nghệ thuật Lịch

sử trong tiểu thuyết lúc này trở thành lịch sử trong cảm nhận cá nhân, được nhàvăn nhìn nhận bằng cái nhìn triết học và thụ hưởng trên tinh thần nhân văn hiệnđại

Thầy Thích Nhất Hạnh đã dùng một cách bố cục đặc biệt, trình bày trướcnhững việc xảy ra sau, rồi dùng kỹ thuật hồi chớp (flashback) để xen vào nhữngviệc xảy ra trước mà vẫn không mất tính chất liên tục và mạch lạc tư tưởng Cách xếp đặt này có thể nói là làm cho độc giả không nhàm chán, mà trái lại, lạicảm thấy hấp dẫn, say mê và phải chú tâm nhiều hơn 48 chương thuộc nửa đầucuốn sách diễn tả hàng loạt sự kiện diễn ra trong một khoảng thời gian dài gồmnhiều khúc đoạn liên kết lại với nhau, đó là: 35 năm từ lúc được sinh ra cho đếnkhi từ biệt những đứa trẻ ở làng Uruvela bắt đầu hành trình truyền bá tư tưởng

mà mình chứng ngộ được và 10 năm kể từ ngày cậu bé chăn trâu Svastika gặp samôn Siddhatta cho đến lúc được thọ giới khất sĩ Đến đây ta nhận ra, có lẽ tác giả

đã có ý thức trong việc cân bằng thời gian sự kiện và thời gian trần thuật vớidung lượng tác phẩm Đây là hai phân đoạn có sự đảo chuyển thời gian kéo dàinhất trong cuốn sách Ngoài ra, tác giả còn đặt nhiều đoạn hồi tưởng ngắn khácxen kẽ như: trong chương 1 khất sĩ Svastika nhớ, tháng trước lúc mình còn đang

đi chăn trâu ngoài ruộng thì Bụt tới rồi hôm sau cậu theo Ngài về thành

Rajagaha; Sujata kể cho Svastika nghe về những gì cô biết về vị sa mônSiddhatta (chương 5); chuyện người thương gia Sudatta trước khi tìm đến Bụt đểthỉnh cầu Ngài về vương quốc Kosala của chàng để dạy đạo (chương 39)…

Câu chuyện (hay chuyện kể) của Đường xưa mây trắng không có nhiều

kịch tính nhưng chính cách trình bày nó thành một cốt truyện lại là một việckhác Mỗi nhà văn có cách tìm tòi, tạo dựng cốt truyện của riêng mình Cốttruyện với tư cách “thế giới hữu hạn”, thường giúp chúng ta nhận biết được thếgiới nghệ thuật đặc thù của từng nhà văn Nếu như Hồ Anh Thái xây dựng chomình một cốt truyện với ba tuyến nhân vật cùng đồng hành với nhau với giáo lícủa Đức Phật đóng vai trò là trục để các nhân vật xoay quanh nhằm làm nổi bậttính trường tồn của Phật giáo, thì thầy Thích Nhất Hạnh chọn phương thức kểchuyện hồi cố, đưa người đọc trở đi trở lại trên dòng kí ức một cách chủ động

Nó khác với thủ pháp dòng ý thức khi mà những tư tưởng, cảm xúc, liên tưởngbất chợt luôn lấn át nhau và đan bện một cách kỳ quặc, “phi logic” Ở đây, kí ứccủa các nhân vật luôn tồn tại trong tình trạng rất tỉnh táo, bởi vì mỗi mẩu chuyệnnhỏ đều có giá trị là một bài học triết lí trên con đường tu hành của từng nhân vậtnói riêng và những ai quan tâm đến Phật giáo nói chung Tác giả kể lại kí ứcSvastika, của Sujata hay của Rahula bằng ngôi kể thứ ba nhưng mang dáng dấpchủ thể sở hữu câu chuyện Đơn giản bởi vì đó không đơn thuần chỉ là những sựkiện mà còn bao gồm những triết lí uyên thâm của nhà Phật và quá trình chuyểnbiến trong thế giới nội tâm nhân vật Vậy cốt truyện không tồn tại một cách độclập mà nó còn chi phối đến nhiều yếu tố tự sự khác, như việc lựa chọn điểmnhìn, ngôi kể, quy định không gian, thời gian… Và ngược lại, hình thức tự sựquy định việc lựa chọn biến cố, sự kiện phù hợp Đọc một nhà văn có sự tìm tòi

đáng kể về cốt truyện, ta yên tâm rằng mình không quẩn quanh trong một “môitrường” nhàm chán, đơn điệu

Nhìn chung, cốt truyện là cách kể chuyện tối ưu được nhà văn chọn lựa ra

từ nhiều cách kể khác nhau Do đó, dù muốn thể hiện câu chuyện về vị lãnh tụtinh thần mà mình vô cùng kính trọng và không hề có ý định thay đổi cái lõi lịch

sử nhưng thầy Thích Nhất Hạnh vẫn có thể tự do hư cấu cách thức kể chuyện

Do đó, cốt truyện phi tuyến tính trong cuốn sách không đặt nặng vấn đề cấu trúcgồm 5 phần chính thường thấy là: trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mởnút Ngược lại, diễn biến nội dung truyện trôi đi rất mượt, mâu thuẫn có tồn tạinhưng được giải quyết nhanh chóng ngay trong từng chương Kết thúc chươngcũng là khép lại một thời đoạn nhất định với những sự kiện cố định Tài năng củatác giả đó là đã đưa độc giả ngược về quá khứ rồi lại quay về hiện tại mà vẫnkhông làm mất đi tính mạch lạc của cốt truyện nhiều lớp lang

Có thể nói, mỗi nhà văn có cách thức riêng để kiến tạo nên tác phẩm củamình Yếu tố này thuộc về phong cách và nó khẳng định năng lực của họ Như

A Grillet trong cuốn Vì một tiểu thuyết mới đã nói: “Cái làm nên sức mạnh cho tiểu thuyết gia chính là ở chỗ anh ta sáng tạo, anh ta hoàn toàn tự do sáng tạo không có mô hình mẫu” [9].

Ở đây, thời gian trần thuật không tuân theo quy luật của thời gian vật lí mà

đã được tái tạo lại bởi người kể chuyện Người kể chuyện sử dụng thời gian như

là một phương tiện đặc thù làm bối cảnh để kể chuyện, thoát ra ngoài thời gianquy ước Sự hồi tưởng có giá trị khơi dậy quá khứ, đặt nó trong mối quan hệkhông thể tách rời với hiện tại và tương lai để người đọc đối chiếu, suy ngẫm.Ngoài ra, việc đảo chuyển thời gian còn giúp khắc sâu những sự kiện quan trọng

có ý nghĩa then chốt đối với mạch truyện

2.1.2 Cốt truyện đậm chất du kí trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi

Du kí là một hình thức bút kí văn học thường được ghi lại bằng văn xuôi,thuật lại những chuyến đi, ghi lại những cảm xúc, tình cảm và suy ngẫm của tácgiả khi đến những vùng đất khác nhau Du kí hấp dẫn người đọc bởi nội dung

mới và lạ, ở đó câu chuyện được phát triển theo lộ trình của tác giả Ở đây, Đức Phật, nàng Savitri và tôi tuy không phải là một cuốn sách thuộc thể loại này

nhưng nhà văn Hồ Anh Thái đã xây dựng cho nó một cốt truyện li kì, hấp dẫn màmỗi bước đi của nhân vật là một lần khám phá ra nhiều điều mới mẻ, yếu tố đượccoi là tinh thần chủ đạo của thể loại du kí

Chất du kí trong cuốn sách tập trung ở cuộc hành trình chạy trốn của nhânvật Savitri trong tiền kiếp Công chúa Savitri vì mâu thuẫn với giáo sĩ Bà LaMôn đồng thời là quốc sư mà rơi vào một âm mưu đuổi cùng giết tận để rồi phảicải trang lưu lạc suốt bốn mươi năm ròng qua khắp các vương quốc Trong hànhtrình lang bạt đó, nàng đã trải qua không ít sóng gió Việc nhà văn chọn ngôi kểthứ nhất nhân vật xưng “ta” đã tạo nên tính chủ quan trong cách nhìn đồng thờilàm tăng độ tin cậy đối với những tình tiết mà ắt hẳn chỉ có người trong cuộcmới biết

Nếu như trước kia, cốt truyện quy định và chi phối tính cách nhân vật thìtrong dòng văn học hiện đại và hậu hiện đại, chính tính cách quyết định cho sựdiễn biến của cốt truyện Và nhà văn đã để cho cá tính nhân vật Savitri quyếtđịnh cuộc đời nàng Cũng vì bốc đồng, không chịu vào khuôn phép mà nàng bị tế

sư ghét dẫn đến việc đột nhập vào nhà ông ta rồi khám phá ra chiếc tràng hạt mộtmắt thiêng liêng hóa ra chỉ là đồ bỏ đi Nhưng tế sư cao tay đã biến việc khôngmay này thành một cơ hội phát tài khác Rồi đến lễ thanh tẩy nhớ đời, cuộc sốnghôn nhân của nàng Tuy Savitri không chống lại việc phải lấy một ông chồng già

gần đất xa trời nhưng không vì thế mà nàng cam chịu Mỗi lần thu xếp về thămcha mẹ nàng lại cải trang nam nhân đến trú ở tòa lầu biệt điện của công tử Yasa ởthành Varanasi để cùng nhau hoan lạc Cuộc sống của nàng cũng như câu chuyệnbắt đầu trở nên li kì, hấp dẫn khi nàng trốn khỏi giàn hỏa thiêu

Tế sư, với mối thâm thù huyết hận khó hiểu của một bậc đại danh sư củatriều đình đối với một nàng công chúa ngỗ ngược mà quyết tâm không nhữngphải đẩy nàng vào chỗ chết mà còn phải hạ nhục được nàng mới thôi Do đó,Savitri khi chạy trốn còn phải gánh thêm tội đánh cắp ấn tín của vua Nàng vềnương náu trong biệt điện của Yasa một thời gian nhưng cũng là để trở lại nhàcủa tế sư, lấy đi mọi thứ đã mang lại cho ông ta danh lợi rồi gây ra đám hỏa hoạnthiêu rụi phần lớn tòa nhà Bên bờ sông nàng làm mất cái bọc đựng đồ quý giácủa tế sư và chiếc khăn xếp được hoàng tử Siddhattha tặng năm xưa Rồi nàngmua một ngôi nhà ở phường Vàng Bạc nhìn xuống bến sông Hằng để làm nơi ẩntích…

Ngoài việc xây dựng một hệ thống sự kiện kịch tính cao thì một yếu tố kháquan trọng khác làm nên sự hấp dẫn của cốt truyện đó là việc nhà văn cài cắmvào đó những chi tiết có tính gợi mở giúp gắn kết các tình tiết quan trọng VìSavitri là người kể chuyện và bị ràng buộc bởi góc nhìn nên nàng không thể thấyhết, biết hết được mọi chuyện Do đó, vừa theo dõi bước chân nàng người đọcvừa được khám phá ra nhiều câu chuyện khác cũng hấp dẫn không kém Ví nhưchi tiết chiếc khăn xếp màu đỏ có cắm một chiếc lông công hoàng tử Siddhatthatặng Savitri trong lễ kén vợ của chàng sau này là vật giúp người ta tìm ra NữThần Đồng Trinh Chiếc khăn xếp tiếp tục thể hiện vai trò của mình khi Savitrilàm rơi nó giữa dòng sông để rồi sau này nó trở lại nhờ bàn tay của Raja Lúcnày, Savitri bắt đầu ngờ ngợ nhận ra Raja chính là người đã cứu mình thoát khỏi

dòng nước, cũng là tướng cướp Anguli Mala cứu mình khi bị quan quân áp giải

về chịu tội Cái hiểu biết này chỉ đến với nàng sau cuộc nói chuyện vớiDevadatta về kết cục của tế sư khi mà nàng cũng đã sống được quá nửa đờingười với hơn hai mươi năm trốn chạy

Cuốn sách có ba câu chuyện được kể song song với nhau Những câuchuyện về cuộc đời Đức Phật không có nhiều bất ngờ bởi Ngài là một nhân vậtlịch sử đã được sử sách đề cập đến rất nhiều lần Chuyện của cựu Nữ Thần ĐồngTrinh và nhà nghiên cứu Ấn Độ học thì có một số chi tiết lạ nhưng lại khôngkịch tính Tuy nhiên, việc lồng ghép ba mạch truyện vào nhau với giáo lí nhàPhật là sợi dây liên kết một cách khéo léo đã mang đến cho cuốn sách một cốttruyện thống nhất Như đã biết, Đức Phật là một nhà hiền triết, một bậc lãnh tụtinh thần cho nên khi nhắc đến Ngài, người ta thường tránh đi những khía cạnhthuộc con người trần tục Nhà văn Hồ Anh Thái tất nhiên cũng không có ý địnhgây sốc bằng việc cài vào những chi tiết “báng bổ” Ý định của ông đơn giản hơnnhiều – đó là thể hiện hình ảnh Đức Phật như một con người chứ không phải một

vị thần thánh nào hết Và trong cuốn sách này, Ngài cũng có cảm xúc, cũng cónhững giây phút băn khoăn trước cuộc đời Ngài là người tìm ra được chân lí cònSavitri sẽ là người chứng nghiệm chúng trong đời thực Giá trị của triết thuyết

mà Đức Phật giác ngộ được càng được khẳng định ở thời hiện đại, với cựu NữThần Đồng Trinh là người đầu thai chuyển thế của Savitri tiền kiếp và nhànghiên cứu Ấn Độ học, họ đóng vai trò là hậu thế vô ưu, tĩnh thiền để nhìn vàocõi lòng mình, thực hiện một cuộc hành trình ngược hướng đầy vất vả để tìm lạicái “bản lai diện mục” của chính mình

Mạch truyện liên tục thay đổi với một cốt truyện hỗn hợp khó đoán trướcđưa người đọc từ bất ngờ này đến bất ngờ khác Trên cuộc hành trình đó, tác giả

để các nhân vật tự bộc lộ chính mình thông qua những cảm xúc, những suy ngẫm

mà chính họ chiêm nghiệm được Có lúc công chúa Savitri nhận ra rằng “Dục lạc thống trị lên đời người, lên mọi kiếp người Nhưng dục lạc trở thành độc tôn độc diễn thì dục lạc đi kèm tai họa” [17; tr.127], nhưng nàng vẫn chấp nhận

“còn có gì hơn một cuộc đời lạc thú triền miên” [17; tr.132] và nàng lao vào

hoan lạc như một lối thoát cho cuộc đời không như ý muốn Nàng rất tỉnh táo

trước thế lực thần quyền đang ngày ngày đè nặng lên vai con người: “Ôi những ông vua trên lục địa này Sao họ có thể mê man để cho những giáo sĩ tham nhũng hoành hành ngay trong vương triều của mình… Các giáo sĩ Bà La Môn

đã làm cho thời buổi chúng ta đang sống trở nên đen tối và bế tắc chưa từng có” [17; tr.159] Đến cái đêm trà trộn được vào giáo đoàn của Đức Phật, được

chứng kiến nếp sinh hoạt quy củ của chúng tăng, nàng lại rút ra được nhiều hiểubiết không những có giá trị mở mang tầm mắt cho chính nàng mà còn cho sốđông độc giả chưa hiểu rõ về phương pháp tổ chức của tăng đoàn

Ba tuyến nhân vật giống như những cuộc đời tồn tại song song bên nhau,cùng nhau chắp nối cho câu chuyện trở nên trọn vẹn Kết thúc chương đầu tiên,Savitri hiện kiếp và nhà nghiên cứu Ấn Độ học rời khỏi Lumbini thì chương thứhai cũng bắt đầu ở ngay địa danh quan trọng đó Cách chọn ngôi kể và điểm nhìnluân phiên thay đổi khiến cuốn sách có sự kết hợp giữa cái lõi lịch sử và nhữngtrải nghiệm cá nhân Không ai có thể kiểm chứng được tính xác thực của lịch sử

đó, nhưng mối liên hệ giữa công chúa Savitri và Đức Phật đã làm cho người đọctin rằng, Đức Phật cũng là một con người bằng xương bằng thịt Đặt Savitri bêncạnh Ngài về mặt cốt truyện là để tạo nên những khúc quanh cần thiết cho việcdồn nén mạch truyện đến một cao trào nhất định Có thể nói, Đức Phật là mục

tiêu theo đuổi cả cuộc đời của công chúa Savitri, thúc đẩy những hành động củanàng đi đến kết cục cuối cùng.

Dọc theo chiều dài cuốn sách, có lẽ vài người sẽ tự hỏi không biết liệucông chúa Savitri có được thỏa nguyện trong mối tình vô vọng của mình với ĐứcPhật hay không? Có lẽ ai cũng trả lời được câu hỏi đó, nhưng chúng ta vẫn hồihộp chờ đợi một kết cục Cuộc đời trên dương thế của Đức Phật đã khép lạinhưng của công chúa Savitri, trải qua gần 2600 năm trở thành cô cựu Kumari, vànhà nghiên cứu Ấn Độ học thì vẫn đang tiếp diễn

Câu chuyện về Savitri là chuyện hư cấu, tuy nhiên nó được sáng tạo trênnền lịch sử đất nước Ấn Độ thời Đức Phật, cho nên tác giả không thể nào hư cấu

nó lên tận mây xanh mà bỏ qua những ràng buộc về mặt lịch sử Có ý kiến chorằng trong quá trình xây dựng tác phẩm, nhà văn bao giờ cũng thể hiện trực tiếphoặc gián tiếp những xung đột xã hội của thời đại vào tác phẩm của mình.Dostoyevsky còn nhấn mạnh vai trò của cuộc sống trong việc xây dựng cốt

truyện: “Anh hãy nhớ lấy lời tôi: đừng bao giờ bịa ra các cốt truyện Anh hãy lấy những cái do bản thân cuộc sống cung cấp Không một trí tưởng tượng nào nghĩ ra được những điều mà đôi khi cuộc sống bình thường quên thuộc nhất đưa lại Hãy tôn trọng cuộc sống” Nói như vậy thì hơi quá cực đoan mà phủ nhận

sức sáng tạo của nhà văn Khi nói đến cốt truyện, cần chú ý rằng, đó luôn luôn làsản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ Thông qua cốt truyện, nhà văn vừa kháiquát những xung đột xã hội, vừa thể hiện tâm hồn, tình cảm và sự đánh giá chủquan của họ đối với cuộc sống Nhà văn Hồ Anh Thái đã khéo léo đặt nhân vậtcủa mình vào một bối cảnh có thực để từ đó triển khai một loạt sự kiện có kịchtính cao vốn không hề có (hoặc không được chép lại) trong sử sách

2.1.3 Cốt truyện mang tính tiểu sử trong Đường xưa mây trắng

Tiểu sử là bản mô tả chi tiết về một giai đoạn hoặc cuộc đời của một cánhânTiểu sử không chỉ là một danh sách những hoạt động cá nhân mà còn nóilên trải nghiệm của cá thể trong những sự kiện đó Nếu không tính đến yếu tố

thời gian đảo chuyển không theo trật tự tuyến tính thì có thể nói, Đường xưa mây trắng mang dáng dấp một cuốn tiểu sử chân thật đến từng chi tiết về cuộc

đời Đức Phật

Lai lịch, thân thế Bụt được thầy Thích Nhất Hạnh trình bày rất rõ ràng

thông qua chính lời khẳng định của Ngài trong chương 4: “ta là hoàng thái tử, con vua Suddhodana ở thành Kapilavatthu” Phụ thân Ngài vì không muốn con

trai mình sau này đi tu như lời tiên đoán của đạo sĩ Asita nên Đức Phật đã trảiqua tuổi thơ vô ưu vô lo của mình trong chốn hoàng cung Nhưng sống trong bốicảnh xã hội Ấn Độ cổ đại thời kì này, hoàng tử Siddhattha không thể không tiếpxúc với thế giới mà ít nhất là với hệ thống giáo dục toàn diện dành cho bậcvương tử, với những nghi lễ hoàng gia… Trong chương 6, tác giả đưa người đọc

về buổi lễ Hạ điền năm Bụt chín tuổi Giữa lúc mọi người mải mê xem hội, thái

tử đã lặng lẽ đến bên cội cây hồng táo xếp bằng tĩnh tọa Ngay tại đây, Ngài đã

có những thắc mắc đầu tiên về vai trò của các đạo sĩ Bà La Môn Lớn hơn mộtchút, hoàng tử Siddhatta tìm mọi cách tiếp xúc với cuộc sống bên ngoài Ngàithường rủ các bạn đi thăm các vị sa môn và và các vị Bà La Môn nổi danh ở kinh

đô để học hỏi Nhờ tiếp xúc nhiều nên Siddhatta sớm nhận ra tình trạng phức tạpcủa xã hội Ngài còn dành thời gian đi thăm các thôn xóm ngoài thành Tiếp xúcvới dân dã, Ngài được học nhiều thứ mà mình không bao giờ được học ở trường

Đó là: “dân chúng thờ phụng ba vị thần của đạo Bà La Môn… nhưng dân chúng cũng bị các thầy Bà La Môn lợi dụng và bóc lột chu cấp thực phẩm, tiền bạc và sức lao động của mình cho ông thầy cúng dù nghèo khó đến mấy cũng thế” [8;