Hình tượng Đức Phật qua những chi tiết lịch sử chọn lọc trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi Chi tiết cột đá Asoka trên được chính tác giả Hồ Anh Thái đưa vào tácphẩm của mình dưới hình t
Trang 1Chương 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG ĐỨC PHẬT, NÀNG SAVITRI
VÀ TÔI VÀ ĐƯỜNG XƯA MÂY TRẮNG
1.1.1.1 Hình tượng Đức Phật qua những chi tiết lịch sử chọn lọc trong
Đức Phật, nàng Savitri và tôi
Chi tiết cột đá Asoka trên được chính tác giả Hồ Anh Thái đưa vào tácphẩm của mình dưới hình thức là lời của người hướng dẫn viên du lịch đặc biệt –một “Nữ Thần Đồng Trinh đã giải nghệ” – trên chuyến hành hương về đất Phật:
Hai mươi lăm năm sau khi lên ngôi, quốc vương Asoka, danh xưng Devanampiya Piyadasi, đến viếng thăm nơi ra đời của Đức Phật, vị hiền
Trang 2triết, người của bộ tộc Thích Ca Hoàng đế truyền lệnh tạc một pho tượng bằng đá và dựng lên một thạch trụ Ngài miễn thuế đất ở làng Lumbini và giảm thuế hoa màu từ 1/4 theo lệ thường xuống 1/8 [17; tr.24].
Bằng chứng rõ ràng không thể chối cãi này là tiền đề để từ đây, thay vì chỉxuất hiện như một nhân vật trong các huyền tích, Đức Phật hiện diện trong vănhọc như chính bản thân Ngài – một con người trần thế có sinh có diệt
Trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi, Hồ Anh Thái dành 13 chương kể về
Đức Phật, chương dài nhất 22 trang, chương ngắn nhất gói gọn trong 3 trang.Xuyên suốt 13 chương này, nhà văn hầu như không dài dòng trải hết cuộc đờicủa Đấng Giác Ngộ ra mà kể vắn tắt những cột mốc quan trọng nhất và đi sâuvào một số chi tiết có tính bước ngoặt Đó chính là tinh thần của bút pháp chấmphá mà nói một cách ngắn gọn chỉ đưa ra vài hình ảnh, vài điểm nổi bật để chongười đọc hình dung ra cảnh toàn diện chứ không diễn tả rườm rà. Như sự kiện
Đức Phật ra đời được gói gọn trong vài câu của người kể chuyện: “Hoàng hậu chửa trâu, người ta bảo nhau, có mang mười tháng rồi mà vẫn chưa lâm bồn” [17; tr.32] “Hoàng tử mới ra đời thì hoàn toàn tỉnh táo Trắng hồng bụ bẫm Xứ
Ấn da trắng như vậy thì cũng coi như tỏa hào quang” [17; tr.32]
Nhiều chi tiết khác về cuộc đời Đức Phật cũng được tác giả miêu tả mộtcách ngắn gọn, súc tích như quá trình tầm sư học đạo, sáu năm ròng tu khổ hạnhtrong khu rừng cạnh bờ sông Neranjana… Nhà văn kể lại vắn tắt chuyện gặp lạivua Bimbisara, việc thu nhận hiền giả Kassapa, chuyện người đàn bà đau khổkhẩn cầu Ngài làm cho con mình sống lại, cuộc đối đáp với vị chúa đất Bà LaMôn về vấn đề có lao động mới có ăn, chuyện rắc rối ở kinh thành Kosambi củavương quốc Vamsa và sự phản đối của vua Udena đối với giáo đoàn… Nhà văn
Hồ Anh Thái đặt hình tượng Đức Phật trong một bối cảnh lịch sử có thật và phản
Trang 3ánh nhân vật dưới góc độ là một con người bình thường sinh ra để trở thành vĩnhân Con người đó được phản ánh trên nhiều bình diện thế tục từ cuộc sốngtrong cung vàng điện ngọc, cuộc hôn nhân với công chúa nước láng giềng, chođến những trăn trở đầu tiên về thế giới xung quanh, sự ra đi kiếm tìm chân lí, conđường tu tập, giác ngộ, sự hoằng dương đạo pháp, quá trình xây dựng một giáophái mới, và cuối cùng là kết thúc sinh mệnh như bất cứ con người bằng xươngbằng thịt nào khác Tuy nhiên tác giả không trình bày tuần tự, chi tiết mọi sựkiện mà chọn những điểm quan trọng có ý nghĩa biểu tượng cao
Tuy vậy, không phải lúc nào nhà văn Hồ Anh Thái cũng “đi tắt” mà ôngluôn biết cách nhấn vào một số trọng điểm Về sự kiện trọng đại Giác Ngộ củaĐức Phật, nhà văn đi sâu vào thế giới tâm tưởng của nhân vật để diễn tả toàn bộcái thấy đạt đến chứng ngộ niết bàn Là hoàng tử của một vương quốc giàumạnh, được tận hưởng một cuộc sống bình yên vô tư đến tuyệt đối lại sẵn sàng
từ bỏ tất cả chỉ vì một câu hỏi giản đơn nhưng không phải ai cũng quan tâm vàkhông phải ai quan tâm cũng có thể trả lời được, trước Siddhattha cả ngàn ẩn sĩ
đã không thể giải đáp nổi: làm sao để chấm dứt mọi khổ đau cho chúng sinh?Đức Phật vĩ đại, hơn người là ở điều đó Vĩ đại nhưng không xa lạ Tôn giáo củaNgài không đưa chúng sinh xa rời thực tế mà gắn bó thêm với cuộc đời, đưa conngười sống thiện ngay trong cõi người ta Chân lí mà Ngài thấu triệt cũng vôcùng giản đơn giữa cuộc đời đầy những mối ràng buộc phức tạp này Rằng Niếtbàn không ở cõi cao vời nào cả, cũng không hẳn là kiếp sau, đó còn là trạng thái
an lạc tuyệt đối với sự sáng rõ của trí tuệ nhằm xua tan bóng tối vô minh, xua tanngọn lửa tham, sân, si; vì vậy, Niết bàn ở giữa cuộc đời
Cũng có thể thấy, nhà văn đã bỏ qua nhiều chi tiết huyền thoại được hậuthế thêu dệt nên về việc Đức Phật dùng phép thần thông để dẹp trừ các ma
Trang 4vương trong khi rất chú ý tăng cường các chi tiết hết sức đời thường: Phật chỉ cóthể làm chậm lại, chứ không thể ngăn cản việc bộ tộc Thích Ca của Ngài bị tànsát dưới ngọn lửa hận thù của vua Vidudabha Hay như sự kiện Đức Phật nhập
diệt cũng vậy Trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi chi tiết này khá trớ trêu:
Người chết vì những thứ bệnh hết sức “người đời” như đau khớp, đường ruột,huyết lị; trước thi thể của bậc đại giáo chủ, các đệ tử tại gia bàn qua bàn lại mãimới đóng góp được một chút tiền mọn lo cho cho việc tang lễ, để rồi trên giàn
hỏa táng “đôi chân Phật bọc trong vải trắng vẫn còn chìa ra khỏi bệ củi Lượng củi gỗ thu thập được quá ít ỏi” [17; tr.421].
Đức Phật là một nhân vật có thật do đó sự tồn tại của Ngài không thể nàotách rời khỏi bối cảnh lịch sử cụ thể Đó là việc Phật giáo ra đời do sự thiếu vắngmột đức tin có khả năng đưa con người đạt tới giác ngộ hoàn toàn và nó đã mở
ra cho người Ấn Độ cổ đại những hiểu biết hoàn toàn mới so với đương thời.Nhưng Phật giáo không hoàn toàn tương phản lại với văn hóa Ấn truyền thống
mà ở đây còn có sự pha trộn Điển hình là những bất đồng trong việc tổ chứcđám tang cho Đức Phật ở gần cuối tác phẩm Ngài xuất thân là hoàng tử của một
dòng dõi võ tướng Bà La Môn Cho nên một số trưởng lão đòi phải “nhúng nước sông thiêng trước khi hỏa táng” Trong khi đó, nhiều người lại cho rằng
“Phật là giáo chủ của một tôn giáo không cổ vũ việc cúng tế lửa, cũng không thanh tẩy bằng nước sông” [17; tr.420] Họ còn tranh cãi về những vấn đề khác
nữa như tư thế hỏa táng của Ngài, hướng hỏa táng Cuối cùng thì nhục thân củaĐức Phật vẫn được hỏa táng nhưng những nghi lễ rườm rà đều đã được loại bỏmột phần do điều kiện lúc bấy giờ không cho phép Những bất đồng về việc thựchiện nghi thức hỏa táng cho Đức Phật như là một ngoại sử thú vị này cần đượcnghiên cứu sâu thêm nếu có điều kiện
Trang 5Vậy ta thấy, trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi, hình tượng Đức Phật
hiện lên qua một số sự kiện nổi bật Cách kể chuyện ngắn gọn này là mộtphương tiện hữu hiệu để giúp độc giả có cái nhìn gần hơn vào một nhân vật lịch
sử mang nhiều màu sắc huyền thoại Đồng thời, sự tiết chế trong việc kể chuyệnđời Phật buộc người đọc phải tự thân chiêm nghiệm Nhà văn không áp đặt cũngkhông hướng đến một cách hiểu cố định nào mà luôn để ngỏ cho bạn đọc suyngẫm
1.1.1.2 Hình tượng Đức Phật bám sát tuyệt đối vào sử sách trong Đường
xưa mây trắng Tuy Đức Phật, nàng Savitri và tôi vẫn nêu được những sự kiện quan trọng
có ý nghĩa lớn trong cuộc đời Đức Phật gắn liền với lịch sử thế kỉ thứ VI trước
Công nguyên, nhưng chỉ ở Đường xưa mây trắng người đọc mới thấy được bức
tranh toàn cảnh đất nước Ấn Độ thời kì này Bất cứ tôn giáo, học thuyết nào khisinh khởi đều là sự phản ánh (không nhiều thì ít) của hoàn cảnh, khí hậu, địa dư,
xã hội, chủng tộc mà tạo dựng nên cả Văn hóa Phật giáo cũng do nhân duyênhội ngộ như thế mà nảy mầm và thúc đẩy tiến hóa Lúc bấy giờ, tư tưởng tôngiáo, triết học cũng như về mặt chính trị, kinh tế và xã hội phức tạp vô cùng Haigiai cấp Brahmana (tăng lữ Bà La Môn) và Ksatriya (vua quan) thống trị hai giaicấp thuộc hàng tiện dân, bị xã hội khinh miệt, không được pháp luật bảo vệ làVasiya và tệ hơn nữa Sùdra Nhưng cũng do sự độc quyền của tăng lữ mà đạođức tôn giáo thời đó chỉ có nghi thức phô trương bề ngoài Cuộc sống xã hộikhông công bằng, nhân dân không được tự do khiến nhiều tư tưởng phản khángnảy sinh Các phong trào tư tưởng đó, hoặc dung hòa hoặc xung đột nhau, làmcho nền học thuyết Ấn Độ lâm vào một tình trạng rất rối ren Giữa hoàn cảnh bếtắc ấy, Đức Phật xuất hiện như một mặt trời buổi ban mai xua đi màn đêm đen
Trang 6dày đặc từ lâu đã che phủ cuộc sống của con người Đường xưa mây trắng đã
làm bật được ý nghĩa quan trọng đó để người đọc hiểu được lí do vì sao ĐứcPhật và lí thuyết của Ngài có mặt trên cõi đời
Câu chuyện trải ra trước mắt với dòng thời gian dọc theo cuộc đời ĐứcPhật trong 80 năm tại thế trên bước đường truyền bá giáo pháp qua nhiều tiểuvương quốc thuộc miền Đông Bắc Ấn Qua đó, người đọc được tiếp xúc với ĐứcPhật trên mọi góc độ, được khám phá cuộc đời Ngài ở mọi ngóc ngách có thể
Trong Đường xưa mây trắng, thầy Thích Nhất Hạnh có nhắc tới sự kiện
giấc mơ về sự ra đời của Thái tử Siddhatta như là một câu chuyện được chínhNgài được nghe kể lại năm lên chín tuổi Truyền thuyết đó cho rằng một đêm bà
mẹ nằm mơ thấy một vị Bồ Tát với dạng con voi trắng nhập vào người mình.Tương truyền khi được sinh ra Ngài đã đứng vững thăng bằng trên hai chân, mặthướng về phía Bắc đi bảy bước, mỗi bước đi của đức Phật đều được đỡ bởi mộttòa sen phía dưới, Ngài nhìn khắp cả bốn phương, một tay chỉ lên trời một taychỉ xuống đất và nói rằng: “Ta là đấng chí tôn cao quý nhất trên đời! Đây làlần hóa kiếp cuối cùng, sẽ không còn tái sinh trên cõi đời này nữa ” Tất nhiên,con người hiện đại sẽ không ai tin được những chuyện phi khoa học như vậy Vàtác giả khi viết đoạn này cũng lược bỏ phần lớn nội dung trên Như vậy, không ai
có thể kiểm chứng được các huyền thoại và do đó, đây được coi là sự ngưỡngvọng của người đời sau đối với Đức Phật Cần phải nói thêm, thầy Thích NhấtHạnh gọi Đức Phật là Bụt, một cách gọi được dân gian ta chuyển hóa từ từnguyên gốc tiếng Magadhi
Khác với cách kể tạo điểm nhấn của Đức Phật, nàng Savitri và tôi, thầy Thích Nhất Hạnh trong Đường xưa mây trắng dựng lại gần như toàn bộ từng chi
tiết nhỏ liên quan tới vai trò Đấng Giác Ngộ của Bụt trong 81 chương sách Bỏ
Trang 7qua sự khác biệt về dung lượng thì mỗi tác phẩm, dù được triển khai theo môhình nào vẫn tuân thủ nguyên tắc tôn trọng lịch sử Nếu nhà văn Hồ Anh Thái
sáng tạo theo hướng riêng của mình thì trong Đường xưa mây trắng, thầy Thích
Nhất Hạnh trung thành với Phật sử khi miêu tả lễ hỏa táng Bụt theo nghi thứchỏa táng của một vị Chuyển Luân Thánh Vương:
Thi hài Bụt được vấn bằng vải mới, rồi đến bông gòn, rồi đến vải mới, cứ như thế cho đến nhiều lớp vải và bông Sau cùng thi hài được đặt trong một áo quan bằng sắt, và áo quan này lại được đặt trong một áo quan bằng sắt lớn hơn nữa Kim quan được đưa lên một hòa đàn vĩ đại chất toàn bằng các loại gỗ thơm [8; tr.666].
Bối cảnh lịch sử đất nước Ấn Độ thời kì này là một trong những yếu tốcực kì quan trọng quyết định sự xuất hiện một cá nhân kiệt xuất là Bụt, và đếnlượt mình, Bụt cũng đã có những ảnh hưởng nhất định đến cục diện xã hội Điểnhình là việc Bụt giải quyết cuộc tranh chấp giữa hai bộ tộc Sakya và Koliya Hainước đã chống đối nhau vì tranh giành dòng sông Rohini vì năm ấy trời khôngmưa mà cả hai bên đều thiếu nước tưới ruộng Do sự can thiệp của Ngài mà haibên đã đi tới một sự thỏa thuận về vấn đề nước tưới và thiết lập lại liên lạc ngoạigiao thân tình như cũ (chương 52) Hay như cuộc chiến tranh giữa hai nướcMagadha và Kosala nảy sinh do thái tử Ajatasattu mưu sát cha để lên ngôi Tuynhiên, căn nguyên của sự kiện này lại phải kể đến vai trò châm ngòi củaDevadatta Thầy Thích Nhất Hạnh đã tóm tắt lại diễn biến chính của cuộc chiếnvới kết quả cuối cùng là vua Pasenadi bắt sống được tân quốc vương Magadhađồng thời là cháu trai mình
Đức Phật cũng có những cảm xúc yêu ghét như người bình thường, chỉ cóđiều Ngài thể hiện thái độ một cách thâm trầm hơn Nhiều đệ tử Phật gia sau này
Trang 8vì quá sùng kính Bụt nên đã thêu dệt nên nhiều câu chuyện huyền thoại về quyền
năng hàng phục yêu ma của Ngài Thế nhưng, trong Đường xưa mây trắng, từ
đầu đến cuối Bụt vẫn luôn là một con người trần thế Như khi xảy ra vụ tranhchấp giữa một vị kinh sư và một vị luật sư tại tu viên Ghosira dẫn tới sự chia rẽtrong giáo đoàn, Bụt đứng ra hòa giải nhưng bị gạt ra một bên Ngài bỏ vàorừng Từ đó ta thấy được, Đức Phật không phải là Thượng Đế dùng uy quyềnthưởng phạt những hành động của chúng ta Người là vị thầy hướng dẫn ta vì thế
ta kính yêu Người với tấm lòng chân thật, không vì sợ hãi mà cong lưng sụp lạy
vì Người là một vị thần thánh ngự trị trên cao, ở một thế giới khác, mơ hồ huyễnhoặc đầy tính chất mê tín Đó là cái đẹp, là tinh thần rất khoa học của Đạo Phật
Chất “người” trong Bụt còn thể hiện qua cách ứng xử với chúng sinh, vớithiên nhiên và vũ trụ Việc thầy Thích Nhất Hạnh kể lại một số chi tiết khi Bụtcòn nhỏ sống trong hoàng cung cho thấy Ngài cũng như bao đứa trẻ khác: Ngàithương em Nanda và thường ẵm em đi chơi Khi đã giác ngộ rồi, Ngài cũngkhông bao giờ tự cho mình cao siêu hơn tất thảy mà luôn hòa mình vào thế giới.Lời hứa với một đứa trẻ chăn trâu thấp kém hay với một vị quân vương cũng đềunhư nhau cả; công tôn vương tử hoàng tộc hay một người gánh phân có khác gìnhau bởi “máu ai cũng đỏ, nước mắt ai cũng mặn”; sự biệt đãi của vua chúa vàmón quà chỉ là bụi đất của đám trẻ con chơi trò xây dựng thành phố bằng đất cátcũng đều là những tấm lòng thành hướng Phật Bụt cũng không chấp nê tiểu tiết.Giáo lí của Ngài coi trọng nỗ lực cá nhân chứ không ép buộc con người nhấtnhất chỉ có tiến mà không có lùi Như việc một số khất sĩ phạm phải giới luật, từ
bỏ việc tu hành nhưng sau này hồi tâm chuyển ý thì Bụt vẫn đón nhận họ lại tăngđoàn Tuy đặt ra quy định người xuất gia là phải từ bỏ lòng trần nhưng Ngàikhông hề phủ nhận mối lương duyên thuở trước của mình Ngược lại, qua câu
Trang 9chuyện về chàng Megha, Bụt đã bày tỏ lòng tri ân đến người vợ hết lòng vìchồng là Yasodhara Triết thuyết của Ngài hướng con người tiến đến tự giảithoát, chúng sinh cho dù xuất phát từ đẳng cấp nào tất cả đều bình đẳng trên conđường đó Ngoài ra, thầy Thích Nhất Hạnh còn miêu tả chi tiết cách ăn ở củakhất sĩ trong giáo đoàn, các nghi thức thu nạp đệ tử của Bụt để cho thấy Ngài ýthức rõ ràng về việc xây dựng một tổ chức bền vững để duy trì cho hậu thế Qua
đó ta thấy được, Bụt không những là một nhà tư tưởng lớn mà còn có tầm nhìnxa
Đối với con người là vậy, viết về tình cảm của Bụt với loài vật, ngòi bútcủa thầy Thích Nhất Hạnh cũng tràn đầy tình cảm nhân văn Khi mới chín tuổi,Bụt đã biết xót thương những con vật phải tàn sát lẫn nhau để sinh tồn dưới lưỡicày của người nông dân Tâm tư của một đứa trẻ tuy ngây thơ nhưng đã sớm
thấu hiểu được một sự thật rằng “đọc kinh cũng không giúp được những con chim và những con giun” [8; tr.59] Cũng như vậy, Bụt không bao giờ xử ác đối
với bất kì loài vật nào: Ngài che chở con chim thiên nga bị trúng tên, khôngphạm đến con rắn trong hỏa viện mà nhẹ nhàng xua nó đi, xoa dịu con voi trắngngã khuỵu xuống dưới cú đấm tức tối của Devadatta Sau này, Ngài còn thu phụcđược con voi cũng lại do Devadatta xua đến để ám hại mình Cho nên khi Ngài
ra đi, con ngựa Kathanka đã tỏ ra quyến luyến không rời để rồi chỉ một thời gianngắn sau đó nó cũng chết vì thương nhớ chủ Đây có lẽ là tiền đề cho một trongnhững nguyên tắc đầu tiên của Phật giáo sau này là không được sát sinh, vàngười khất sĩ trước khi uống nước phải lọc sạch không còn vi khuẩn để khỏiphạm phải quy tắc này
Đối với thiên nhiên và vũ trụ, Bụt cũng thể hiện một phongcách sống hòa đồng Một chiếc lá, một trái quýt, mớ cỏ kusa,
Trang 10sương, rêu cỏ, thảo mộc, tia nắng, đóa hoa sen, mặt đất, vầngtrăng… đều có tâm hồn mà chỉ cần có sự tương cảm thì sẽ thấyđược toàn thể vũ trụ là một sản phẩm trong tương quan tâm thức mà khôngkhác biệt với tâm thức Bụt dùng trái quýt để dạy bọn trẻ về đạo tỉnh thức, dùngnước và lửa để nói về bản nguyên của vũ trụ, một nắm lá simsapa cũng hàmchứa nguyên lí tu tập đúng đắn cho người xuất gia
Thầy Thích Nhất Hạnh còn chú trọng miêu tả thế giới nội tâm của Bụt.Nắm bắt được những chuyển động và sắc thái tâm trạng nhân vật, nhà văn táihiện nó bằng ngòi bút điêu luyện, với cái nhìn tinh tế Bằng bút pháp dòng kí ức,tác giả đưa người đọc đi qua từng lớp tâm hồn nhân vật Bụt không phải là một
vị thánh, Ngài cũng có những băn khoăn, trăn trở trên con đường tìm đến chân lí
Ví như Ngài đã phân vân giữa các phép tu tập và cuối cùng nhận ra rằng “thân
và tâm là một thực thể không thể tách rời ra được và sự an lạc của thân có liên
hệ tới sự an lạc của tâm Hành hạ xác thân cũng là hành hạ tâm trí” [8; tr.125].
Có thể thấy, tuy đã trở thành Đấng Giác Ngộ nhưng Bụt vẫn không khi nào thôisuy tư Đó là thái độ của một Bậc Tỉnh Thức luôn ý thức một cách sâu sắc về conđường đi của mình Tác giả rất chú trọng miêu tả diễn biến dòng suy tư của Bụt
và khéo léo đan cài những trường đoạn như vậy vào thế giới sự kiện liên tu bấttận tạo nên chiều sâu triết lí cho tác phẩm Điều đó làm nên một hình ảnh ĐứcPhật sinh động, lung linh và gần gũi hơn với đời thực
Cách kể chuyện thoải mái, đầy cảm xúc tạo nên sự giao tiếp nhu thuận tự
nhiên với người đọc của Đường xưa mây trắng khiến cho độc giả có cảm giác
như chính mắt mình nhìn thấy Bụt đang bước từng bước theo phép quán niệmhơi thở, chính tai nghe Bụt thuyết pháp giữa một khu rừng cây lá tốt tươi
Trang 11Có thể so sánh Đức Phật, nàng Savitri và tôi giống như một dàn ý với các luận điểm và luận chứng, còn Đường xưa mây trắng là một bài văn hoàn chỉnh Tuy nhiên, không thể nói rằng Đức Phật, nàng Savitri và tôi là một câu chuyện
sơ sài bởi tác giả đã xây dựng một tổng thể trong đó Phật và triết lí của Ngài là
nền tảng để cho các nhân vật khác tự soi mình vào Cũng không thể nói Đường xưa mây trắng là một cuốn sách dài lê thê chỉ làm cái việc tái hiện Phật sử được.
Thầy Thích Nhất Hạnh rất chú trọng xây dựng một hình ảnh Đức Phật toàn diện– không những Ngài là một nhà hiền triết mà còn là một con người quan tâm đếnchúng sinh ở mọi góc độ Cả Hồ Anh Thái và thầy Thích Nhất Hạnh đều đã chongười đọc tiếp xúc với Bụt ở khía cạnh là một người bình thường chứ khôngphải một vị thánh
Một vị sư thuộc đạo Bà La Môn hỏi Ngài đi theo lí thuyết nào, thuộc hệthống nào Phật trả lời rằng Phật không theo lí thuyết hay hệ thống nào hết Vìrằng nếu lệ thuộc theo lí thuyết hay hệ thống thì con người dể bị ràng buộc, haycòn gọi là “kiến thủ” Mà kiến thủ thì không mở mang được kiến thức, tầm nhìn.Càng bị kiến thủ ràng buộc thì càng cố chấp, càng cuồng tín Bụt rất trân quý sựhiểu biết và tôn trọng sự tự do quyết định của người khác Giáo lý Đạo Phậtđứng trên tất cả mọi địa vị và sự giàu sang
Có thể nói, sự kiện khai quật cột đá Asoka đã đưa Đức Phật từ một nhânvật huyền thoại thành một con người có thật trong lịch sử Từ đây, Ngài và triếtthuyết của mình đã được giới khoa học hiện đại khẳng định là đúng đắn và đặt ở
vị trí xứng đáng Theo giáo sư Max Miller, một học giả người Đức:
Đức Phật là hiện thân của tất cả các đức hạnh mà Ngài thuyết giảng Trong thành quả của suốt 45 năm dài hoằng pháp, Ngài đã chuyển tất cả những lời nói của Ngài thành hành động; không nơi nào Ngài
Trang 12buông thả cái yếu đuối của con người hay dục vọng thấp hèn Luân lý, đạo đức căn bản của Đức Phật là toàn hảo nhất mà thế giới chưa bao giờ biết đến [5].
Trên đây là lời đánh giá về Đức Phật của một người làm khoa học thuầntúy đến từ phương Tây Qua đó có thể thấy được rằng, giáo lí của Ngài đã chạmđến được rất nhiều vấn đề có giá trị phổ quát được chấp nhận rộng rãi đến hơn
2500 sau Với họ, Đức Phật như một con người vừa mới nhập diệt hôm qua vànhững giáo pháp vẫn còn mãi
Không phải ngẫu nhiên mà bài giảng đầu tiên của Phật sau khi thành đạoNgài truyền cho năm anh em cùng tu khổ hạnh với mình là Chuyển Pháp LuânKinh Đó là Bốn Chân Lí Diệu Kì, thứ nhất là chân lí về nỗi đau khổ, thứ hai làchân lí về nguyên nhân của đau khổ, thứ ba là chân lí về sự chấm dứt nỗi đaukhổ, và cuối cùng là chân lí về con đường dẫn đến nơi chấm dứt mọi đau khổ
Triết lí này chính là phương cách “hóa giải” cái nghiệp mà mỗi người đã tạo ra
Trang 13để thoát khỏi vòng luân hồi mà lên thẳng Niết bàn Trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi, Đức Phật không tự mình chứng nghiệm những chân lí bản thân
giác ngộ được mà đóng vai trò là sợi chỉ đỏ kết nối những số phận khác, từ kiếpnày sang kiếp khác và cũng có thể là ngay trong kiếp hiện tại
Phật giáo quan niệm thời gian như một dòng chảy liên tục, con người dễ bịcuốn hút theo dòng chảy đó Nói rõ hơn, thời gian là một sự vận động vô thủy vôchung của những vòng “luân hồi” Con người ngụp lặn trong những chu lưu đóvới vô lượng “kiếp”, mỗi kiếp là một chu kì sinh, lão, bệnh, tử Kiếp này tạonhân, kiếp sau thọ quả, có khi nhân quả cùng thời trong một kiếp… Thời giancủa một đời người chẳng qua chỉ là một sát – na (khoảnh khắc) trong dòng chảysinh tử luân hồi Nhà văn Hồ Anh Thái đã dùng chính nhân vật trong cuốn sách
để minh họa cho triết lí đó Công chúa Savitri cả cuộc đời theo đuổi dục lạc vàmột tình yêu vô vọng, cuối đời lần lượt bị từng người thân rời bỏ để đến với giáophái của Phật, tuy ngại không nói ra bằng lời nhưng trong thâm tâm nàng đã quyhướng tam bảo từ lâu Do đó, trong kiếp sau nàng đầu thai làm một Nữ ThầnĐồng Trinh nhưng cũng mang một lời nguyền không thể hóa giải về khả năngnhìn thấy những gì người thường không thể thấy ngăn cản nàng tìm được hạnhphúc trần tục Đó vừa là phúc trạch đã tích từ kiếp trước mà cũng vừa là cái
“quả” trong dòng luân hồi Luật nghiệp quả theo Phật giáo là do con người hoàntoàn quyết định cuộc đời của mình chứ không tùy thuộc vào bất cứ một quyềnnăng nào ở ngoài
Hay như mối quan hệ giữa những tội lỗi tế sư đã mắc phải và kết cục bithảm của ông ta; quá khứ nhiều trắc trở tướng cướp Anguli Mala và cuộc sốngcủa ông sau khi quy thuận giáo phái của Phật – tuy trở thành một bậc tu hànhđược chứng đắc nhưng vẫn phải trả giá cho những nghiệp chướng mình đã gây
Trang 14ra Qua đó ta thấy được rằng, không phải chỉ có “nhân” ở quá khứ mới tạo được
“quả” trong kiếp sau xa xôi nào đó, mà ngay trong khoảnh khắc sự việc xảy ra đãhàm chứa một kết cục Trong kinh Majjhima Nikàya (Trung Bộ), Đức Phật dạy
rằng: “Con người là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự nghiệp Nghiệp là thai tạng mà từ đó con người được sinh ra; nghiệp là quyến thuộc, là nơi nương tựa” Như thế, sự hiện hữu của mỗi con người trên thế gian này là sự hiện hữu
của nghiệp thiện và bất thiện của họ từ kiếp quá khứ Thật vậy, nghiệp tức là chủđộng tạo điều kiện để tái sinh trong kiếp hiện tại và cho những kiếp tương lai Vìthế tất cả mọi khổ vui, thành công, thất bại, tướng diện đẹp xấu, thông minh haykhờ dại… của con người trong kiếp sống này là sự thọ lãnh những quả nghiệp dochính họ tự tạo tác từ những đời quá khứ, chứ không do bất cứ sự thưởng, phạt
nào của bất cứ ai Đúng như Phật dạy rằng: “Ta vẫn thường bảo các thầy rằng ai cũng phải chia lìa với những gì mình thân thiết yêu quý, không có gì tồn tại mãi mãi Bất cứ việc gì có sinh thì có diệt Vật gì mà có khởi sinh ra đời, được tạo dựng hình thành thì tất phải có ngày mòn cũ tiêu tan” [17; tr.419] Và chỉ có
người đã thoát khỏi vòng luân hồi là Đấng Giác Ngộ mới thấy được dòng chảyđó
1.1.2.2 Triết lí cuộc sống phong phú trong Đường xưa mây trắng
Xuyên suốt cuốn sách, song song với việc kể lại câu chuyện đời Bụt mộtcách cặn kẽ, chi tiết, thầy Thích Nhất Hạnh còn lồng vào đó một dung lượng triết
lí nhà Phật khổng lồ Nó trải rộng trên mọi bình diện Trong bất kì tình huốngnào, Bụt cũng có thể lấy thực tế trước mắt để làm minh chứng cụ thể rồi sau đóđúc rút lại thành một bài học có giá trị cho muôn đời Điều đó cho thấy, Bụt làmột bậc hiền triết tu có chứng chứ không hề nói suông những vấn đề không có
lợi cho việc tu tập Bụt không ngần ngại mà khẳng định “giáo pháp của tôi là
Trang 15một phương tiện để đi vào thực tại chứ không phải là để miêu tả thực tại […] Giáo pháp của tôi là để thực tập chứ không phải là để cất giữ mà thờ phụng và
ca ngợi” [8; tr.251] Và toàn bộ những triết lí mà thầy Thích Nhất Hạnh đã đưa
vào trong cuốn sách đã minh chứng rõ cho quan điểm này của Bụt – tu hànhkhông có nghĩa là xa lánh cõi tục mà là hiểu rõ nó để vượt ra được những ràngbuộc thường tình
Triết lí trong Đường xưa mây trắng vô cùng phong phú và chỉ có một giới
hạn duy nhất đó là Bụt không bao giờ nói về những gì không phục vụ cho quátrình tu hành Ví dụ như Ngài dùng nghệ thuật chăn trâu để nói về cách thức tutập dành cho khất sĩ gồm 11 điều; khi ăn trái quýt Ngài dạy bọn trẻ về ChánhNiệm, Bụt nêu lên quan niệm của mình về kiến thủ và con đường vượt thoátnhững khổ đau trong cuộc đàm đạo với du sĩ Diganakha; nhân dịp phu nhânAmbapali đến thăm, Bụt dạy các đệ tử về cái đẹp không tàn hoại đó là lòng từ bi
và tâm giải thoát; Ngài kể cho các em thiếu nhi nghe câu chuyện về tiền thân củamình và Yasodhara để nói về sự hiểu biết và lòng thương yêu, nhờ đó mà không
có gì Ngài không thực hiện được trên cõi đời này; Ngài lại kể câu chuyện tiềnthân về thái tử Visvansara để nói về niềm vui khi chia xẻ những gì mình có với
kẻ khác; giáo lí về tám điều giác ngộ của các bậc đại nhân có thể đem ra dạy dỗ
và giáo hóa để đưa người từ cõi mê lầm đến bờ giải thoát …
Một trong những triết lí được tác giả nhiều lần nhấn mạnh trong cuốn sách
đó là triết lí về Chánh Niệm và Tỉnh Thức Theo tác giả thì “Chánh Niệm là conđường duy nhất để thực hiện giải thoát và giác ngộ” và bí quyết của Chánh Niệm
là “sống tỉnh thức từng giây từng phút” Chánh Niệm được xem như ngọn đèn cókhả năng soi sáng tâm ý, lời nói, việc làm của mình, đồng thời lựa chọn tâm ý tốtlành, lời nói lành, việc làm thiện để nuôi dưỡng, duy trì và phát triển, còn tâm ý
Trang 16xấu xa, lời nói tà ác, việc làm bất lương thì loại trừ Khi Chánh Niệm thườnghiện hữu thì việc làm của nó trở nên nhẹ nhàng, vì bấy giờ khả năng tỉnh giáccũng sáng tỏ, khi ý khởi nghĩ điều sai lầm thì liền bị dập tắt mà không còn cơ hộiphát ra lời nói hay việc làm Như thế, nhờ Chánh Niệm mà đưa đến sự tỉnh giác;nhờ sự tỉnh giác mà mọi mê mờ, ám muội, tà niệm, vọng tưởng được tảo trừ Đócũng chính là ý nghĩa cái tên Buddha – Người Tỉnh Thức được các em nhỏ đặtcho Bụt.
Trong Đường xưa mây trắng, thầy Thích Nhất Hạnh có kể lại mẩu chuyện
Bụt dùng một trái quýt để dạy các em thiếu nhi về đạo Tỉnh Thức Theo đó thìchỉ có an trú trong hiện tại, trong Chánh Niệm con người mới thật sự được an
lạc Ngược lại là sống trong quên lãng, là sống mà không biết mình sống, không
thật sự tiếp xúc với sự sống Đó chính là sự vô minh Chìa khóa dẫn tới sự giảithoát là phải tự giải thoát cái vô minh và thâm nhập vào bản chất của thực tạikhông phải qua phân tích mà là trải nghiệm trực tiếp Nói cách khác, thấu hiểu
có thể đạt được bằng trải nghiệm mà không cần thiết phải qua lập luận bằng trí
óc Nhìn bề ngoài, Đức Phật không cố phủ nhận hay loại bỏ các loại cảm giáchay nhận thức của mình Ngược lại, Ngài duy trì trạng thái ý thức đầy đủ đểquan sát chúng ngay khi chúng xuất hiện Sự sống đang tồn tại không cần tìmkiếm sự khai sáng ở bên ngoài mình như sự khôn ngoan mà sức mạnh của vũ trụ
đã có ngay trong chính bản thân mình rồi Con người không cần tìm kiếm đâu xa
mà sẽ thấy trong những điều bình thường nhất
Tương tự như vậy, khi Bụt cầm một đóa sen trắng để khai thị cho chúngsinh về thực tại màu nhiệm Đại đức Kassapa là người đầu tiên tiếp xúc được vớibông hoa nên ông đã mỉm cười trước tiên Nhiều người khác có lẽ vẫn còn quẩnquanh trong suy tư nên nhất thời chưa hiểu tại sao Bụt lại làm như vậy Chỉ có
Trang 17người có tâm trong sáng mới nhận chân được thực tại Ngay giây phút dừng lạinhững lao xao, những ham muốn để an trú trong hơi thở, với phút giây hiện tại,nhận diện sự thật sanh diệt, khổ đau trong mình và quanh mình để chấp nhận,chuyển hóa là đã có hạnh phúc rồi
Công tử Yasa là con của một thương gia giàu có vào bậc nhất nhì ở thànhphố Varanasi Anh sống một cuộc sống giàu sang tột bực, thừa thãi mọi thứ đến
mức chán ngán Chính anh từng khuyên Savitri rằng “niềm vui lặp lại là niềm vui nhân lên” [17; tr.99] và kéo cô vào vòng hoan lạc triền miên Thế nhưng anh
đã đột ngột từ bỏ tất cả để về quy y dưới đạo pháp của Đức Phật, trở thành khất
sĩ Cho dù sau này có lúc không thể khước từ sự cám dỗ của Savitri nhưng tronganh từ lâu đã có một sự thay đổi lớn không thể nào quay trở lại như cũ Chínhnàng Savitri cũng nhận thấy rằng chỉ còn thân xác chàng tuân theo bản năng màhồn chàng đã lưu lạc đâu đó Yasa quay trở lại với giáo đoàn như một sự minhchứng cho sức mạnh tinh thần của một tư tưởng mới đang dần bắt rễ sâu bềntrong những con người muốn tìm kiếm con đường tự giải thoát
Tướng cướp Anguli Mala cũng là một trường hợp điển hình như vậy Têntuổi của con người này trong Phật sử vốn chỉ bắt đầu từ lúc ông gặp Đức Phật
Trang 18trong thành Savatthi lúc Ngài đang đi khất thực Rất nhanh chóng, ông đã đượccảm hóa và làm lễ tế phát ngay tại chỗ Những chi tiết về sau không có gì cầnphải bàn Điều đáng nói là Hồ Anh Thái đã kể một câu chuyện khác về quãng đờitrước khi ông trở thành tướng cướp khét tiếng tàn bạo Cuộc đời đó là của mộtchàng trai trẻ tuổi mang tên Ahimsaka Chàng cũng như bao con người bìnhthường khác, cũng có những rung động đầu đời với nàng Amrita cùng làng, đượccha cử đi tu học Nhưng sự đời, tài giỏi hơn người luôn bị đố kị cho nên chàng bịđồng môn ám hại, thầy dạy hiểu lầm, bị người thân ruồng bỏ, bị người dân xalánh Từ địa vị của một người có tất cả, chàng rơi vào bế tắc, cả những ngườithân yêu nhất trên đời là gia đình cũng không thừa nhận Chàng sống cô độctrong rừng và chỉ có mấy con kền kền tưởng chàng là xác chết đến rỉa nên trởthành bạn Nhưng phải đến khi bị những tên đồng môn cũ chặn đường cướp củađòi lột hết tấm dhoti che thân xem có gì giấu trong người hay không thì mọichuyện mới vượt quá ngưỡng chịu đựng Cái chết của bọn chúng là khởi đầu chomột chương mới trong cuộc đời chàng Ahimsaka kể từ đây là tướng cướpAnguli Mala chuyên chặt ngón tay út nạn nhân xâu thành chuỗi đeo cổ Chàngkhông còn niềm tin vào con người bỡi lẽ:
Chính con người mới không biết yêu thương đồng loại Ông có biết cái gì sắc hơn lưỡi dao hủy diệt hay không? Đó là lòng ghen ghét đố kỵ và
sự độc ác của người đời Còn cái gì mạnh hơn cả sức mạnh cơ bắp, hơn
cả sự cuồng phong và bão lũ? Đó là sự thành kiến và sự kỳ thị đẩy con người ra xa con người [17; tr.357].
Đó là câu chuyện về đại đức Ahimsaka trước khi ngài về nương tựa tronggiáo pháp của Đức Phật được tác giả dành hẳn cho một chương riêng Tuy nhiên,bóng dáng của tướng cướp Anguli Mala đã thấp thoáng ẩn hiện trong cuốn sách
Trang 19từ trước đó rất lâu mà sau một khoảng thời gian nhất định người đọc xâu chuỗilại và đột nhiên nhận ra, cuộc đời chàng còn gắn liền với quãng đời lưu lạc củanàng Savitri Chính chàng là người vớt công chúa Savitri từ dưới sông lên saukhi ở nhà đạo sư ra, lấy mất tay nải và chiếc mũ đỏ của nàng; chàng cứu Savitri
và Juhi khỏi tay quan quân áp giải, lấy ấn tín bỏ vào nhà đạo sư; chàng là ngườilái buôn vẫn thường xuyên ở lại chỗ Savitri mà cùng nàng hoan lạc,… Suy chocùng, Ahimsaka vì đời bạc bẽo mà sinh ra tàn bạo nhưng trong tâm hồn chàng,con người đầy nhân tính vẫn chưa bao giờ mất đi Và chàng đã tìm lại đượcchính mình trong một thứ giáo lí mới khuyên con người ta biết phục thiện, trở lạivới cái tên ban đầu của mình – Ahimsaka nghĩa là không sát sinh, không bạo lực
Đây là một chứng nghiệm thực tế cho việc “triết học Phật giáo không tin vào định mệnh: kẻ làm ác vẫn còn cơ hội được giác ngộ, được đón nhận trở lại cõi người, chứ không phải bao giờ cũng bị trừng phạt” [24].
Bằng lòng từ bi và cái nhìn sáng suốt, Đức Phật đã cảm hóa được biết baocon người lầm lạc, trong đó có em họ Ngài, hoàng tử Devadatta có thể coi là mộttrong những kẻ mang “tội nghiệt” trầm trọng nhất
Trong lịch sử Phật giáo, một trong những nhân vật có mối quan hệ thânthiết với Đức Phật không chỉ một đời là Devadatta Tên tuổi và hành trạng củaDevadatta được các nhà chép sử Phật giáo quan tâm vô cùng chi tiết Vì lẽ, ở ông
là sự tập hợp đầy đủ những phẩm chất của một nhân vật phản diện, tiêu biểu cho
mọi cái xấu ác gần như tột cùng Trong Đức Phật, nàng Savitri và tôi, nhà văn
Hồ Anh Thái đã cho con người này một vị trí tuy không chiếm nhiều “đất diễn”nhưng lại luôn song hành cùng Đức Phật ngay từ thuở ấu thơ
“Đời Phật luôn có một người bám theo Gây ngứa ngáy như căn bệnh ngoài da Đó là Devadatta” [17; tr.364] Những câu văn trên đây là lời tổng kết