21 MỞ ĐẦU Giáo dục tiểu học được thực hiện trong năm năm học, từ lớp 1 đến lớp 5 Nó theo sau giáo dục mầm non và nằm trước giai đoạn giáo dục trung học Đây là bậc học quan trọng đối với sự phát triển.
Trang 1MỞ ĐẦU
Giáo dục tiểu học được thực hiện trong năm năm học, từ lớp 1 đến lớp
5 Nó theo sau giáo dục mầm non và nằm trước giai đoạn giáo dục trung học.Đây là bậc học quan trọng đối với sự phát triển của trẻ em, là thời gian hìnhthành nhân cách và năng lực trí tuệ cho trẻ Chính vì vậy Tâm lý học ra đờicùng với các ngành khoa học khác nghiên cứu về một giai đoạn quan trọngtrong sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ; giúp cho những nhà làmcông tác giáo dục có cách nhìn khách quan, chân thực về giai đoạn này Họcphần tâm lý học giáo dục là một trong những nội dung bắt buộc trong chươngtrình đào tạo của các trường Đại học Sư phạm đào tạo cử nhân giáo dục Tiểuhọc Học phần này trang bị những nội dung kiến thức cơ bản về tâm lý họcđại cương, tâm lý sư phạm và tâm lý học lứa tuổi học sinh tiểu học theophương pháp tiếp cận hoạt động – nhân cách Chính từ những nghiên cứu vềtâm lý học tiểu học này là một trong những cơ sở khoa học quan trọng để Bộgiáo dục và Đào tạo đề ra mục tiêu giáo dục Tiểu học trong Chương trình giáodục Phổ thông năm 2018 Và từ mục tiêu giáo dục tiểu học đặt ra như vậy,cũng đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ mới cho tâm lý học Tiểu học tiếp tục nghiêncứu, ứng dụng những kết quả đó vào trong công tác giáo dục để hình thành vàphát triển nhân cách cho học sinh tiểu học đáp ứng mục tiêu giáo dục cấp tiểuhọc đã đặt ra
Trang 2đang ở giai đoạn cứng dần nhưng còn nhiều mô sụn.
Hệ thần kinh: đang phát triển mạnh Não phát triển cả về khối lượng,
trọng lượng và cấu tạo Đến 9 -10 tuổi hệ thần kinh căn bản hoàn thiện Tronggiai đoạn này, khả năng ức chế còn yếu nên trẻ dễ bị kích thích
2 Đặc điểm hoạt động
Chuyển hoạt động chủ đạo từ vui chơi sang học tập Đối tượng củahoạt động học là hệ thống các khái niệm khoa học và hệ thống tri thức có tính
lí luận Hoạt động vui chơi tuy không còn giữ vai trò chủ đạo song vẫn chiếm
vị trí quan trọng trong đời sống của các em
Học tập đã đưa đến những biến đổi cơ bản trong tâm lí của trẻ: pháttriển các quá trình nhận thức, hình thành các thuộc tính tâm lí và nhân cách,đặc biệt là sự hình thành ở các em những thao tác trí óc Trên cơ sở đó, ở trẻ
em ngay từ lớp 1, một kiểu tư duy mới từng bước được hình thành Đó là cơ
sở ban đầu của kiểu tư duy lí luận
Trang 3đầu bậc tiểu học, tri giác của trẻ thường gắn với hành động, với hoạt độngthực tiễn của trẻ Tri giác có nghĩa là phải cầm nắm, sờ mó … đồ vật Những
gì phù hợp với nhu cầu của học sinh, những gì các em thường gặp trong cuộcsống gắn với hoạt động của chúng, những gì giáo viên chỉ dẫn thì mới đượccác em tri giác
Tính cảm xúc thể hiện rất rõ khi các em tri giác: Các em thường tậptrung sự tri giác vào những sự vật, những dấu hiệu, những đặc điểm nào trựctiếp gây cho các em cảm xúc Vì thế, cái trực quan, cái rực rỡ, cái sinh độngđược các em tri giác tốt hơn, dễ gây ấn tượng tích cực cho chúng
Tri giác thời gian và tri giác không gian của học sinh tiểu học còn hạnchế Về tri giác không gian các em thường gặp khó khăn khi phải quan sátnhững vật có kích thước quá lớn hoặc quá nhỏ Về tri giác thời gian các emthường khó hình dung ra được
Chuyển dần từ tính trực quan cụ thể sang tính trừu tượng khái quát:
Trong hoạt động phân tích – tổng hợp: Học sinh lớp 1, tư duy bằng tay
và tư duy bằng trực quan hình tượng chiếm ưu thế Muốn phân tích, so sánh,tổng hợp các em phải trực tiếp quan sát sự vật, vừa suy nghĩ vừa hành độngvới đồ vật để tìm ra lời giải đáp Đến cuối bậc tiểu học, trẻ đã có khả năngphân biệt những dấu hiệu, những khía cạnh khác nhau của đối tượng dướidạng ngôn ngữ
Trong hoạt động khái quát hoá: Đầu bậc tiểu học, trẻ thường căn cứ
vào dấu hiệu cụ thể bên ngoài để khái quát, vì thế chỉ thu được những tri thức
Trang 4đơn giản Cuối bậc tiểu học, các em phân loại, phân hạng trong nhận thức.Đến đây vai trò của tư duy trực quan hình tượng dần dần nhường chỗ cho tưduy ngôn ngữ
Tóm lại, đặc điểm tư duy của học sinh tiểu học đang chuyển dần từtính chất trực quan cụ thể sang tính chất trừu tượng khái quát Những đặcđiểm tư duy trên là kết quả của quá trình dạy học ở tiểu học Trong quá trìnhhọc tập, tư duy của học sinh tiểu học thay đổi rất nhiều Sự phát triển của tưduy làm thay đổi một cách căn bản quá trình nhận thức, làm cho chúng đượctiến hành một cách có chủ định
* Tưởng tượng
Tưởng tượng của học sinh tiểu học đã phát triển và phong phú hơn trẻmẫu giáo, song tưởng tượng của các em vẫn tản mạn và ít có tổ chức Hìnhảnh của tưởng tượng còn đơn giản, hay thay đổi, chưa bền vững Nhờ việclĩnh hội những tri thức khoa học trong nhà trường cùng với vốn kinh nghiệmphong phú mà càng về những năm cuối bậc tiểu học tưởng tượng của các emcàng gần với hiện thực hơn
Tuy vậy tưởng tượng của trẻ còn hạn chế: có phần mang tính tái tạo vàthụ động hoặc “hiện đại hoá” các biểu tượng lịch sử
* Chú ý
Chú ý không chủ định đang phát triển Các em thường chú ý vào nhữngđối tượng mang tính mới mẻ, bất ngờ, rực rỡ, khác thường Vì vậy, việc sửdụng đồ dùng dạy học: tranh ảnh, hình vẽ, biểu đồ, mô hình vật thật… là điềukiện quan trọng để tổ chức sự chú ý Song cũng cần lưu ý: những ấn tượngtrực quan quá mạnh có thể tạo ra trung khu hưng phấn mạnh ở vỏ não, kìmhãm khả năng phân tích và khái quát tài liệu ở các em
Sự tập trung chú ý của học sinh lớp 1, lớp 2 còn yếu, thiếu bền vững,
do hưng phấn mạnh hơn ức chế, nên các em dễ bị phân tán Vì vậy các em dễ
Trang 5quên những điều thầy cô dặn vào cuối buổi học, bỏ sót chữ cái trong từ, bỏ sót
từ trong câu Học sinh tiểu học thường chỉ tập trung và duy trì sự chú ý liêntục từ 30-35 phút
Khả năng phát triển của chú ý có chủ định, bền vững, tập trung của họcsinh tiểu học trong quá trình học tập là rất cao Bản thân quá trình học tập đòihỏi các em phải rèn luyện thường xuyên sự chú ý có chủ định, rèn luyện ý chí
Sự chú ý có chủ định được phát triển cùng với sự phát triển động cơ học tậpmang tính chất xã hội cao, về ý thức trách nhiệm đối với kết quả học tập
b) Đời sống tình cảm.
Học sinh tiểu học dễ xúc cảm
Những hình ảnh trực quan, sinh động (sự vật, hiện tượng, con người,việc làm, lời nói sinh động giàu hình ảnh…) dễ gây xúc cảm ở trẻ Đầu bậctiểu học trẻ thường thể hiện cảm xúc mạnh mẽ, dễ xúc động, khó kìm hãm vàkhó làm chủ tình cảm của mình Các em bộc lộ tình cảm của mình một cáchhồn nhiên, chân thực Các quá trình nhận thức và hoạt động của các em đềuchịu sự chi phối mạnh mẽ của cảm xúc và đượm màu sắc xúc cảm
Cuối bậc học năng lực làm chủ tình cảm của trẻ khá hơn, biết nénnhững cảm xúc âm tính, biết che dấu phần nào sự biểu lộ cảm xúc bề ngoàicủa mình
Tình cảm của học sinh tiểu học chưa bền vững, chưa sâu sắc
Các em thường hay thay đổi tâm trạng, dễ chuyển hoá xúc cảm, dễchuyển tình cảm của mình từ đối tượng này sang đối tượng khác hấp dẫn hơn
Vì thế tình bạn của các em nhanh chóng được hình thành, song cũng dễ bị mất
đi Tuy nhiên, những xúc cảm mạnh, những ấn tượng sâu sắc có thể để lại dấu
ấn trong tâm hồn các em rất sâu đậm Mặt khác, nếu các xúc cảm về một sựkiện, hiện tượng, nhân vật nào đó được củng cố thường xuyên thông qua các
Trang 6môn học, các hoạt động tập thể, các sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày cóthể hình thành những tình cảm sâu đậm, bền vững.
Quá trình học tập và sinh hoạt ở nhà trường đã làm nảy sinh và pháttriển những tình cảm mới (tình cảm đạo đức, tình cảm trí tuệ, tình cảm thẩmmĩ) ở học sinh tiểu học
4 Sự phát triển nhân cách của học sinh tiểu học
a) Nhân cách học sinh tiểu học là nhân cách đang được hình thành
Hoạt động học mở ra cho học sinh tiểu học những khả năng mới: Khả
năng lĩnh hội phương pháp học tập, khả năng lĩnh hội chương trình các mônhọc, khả năng thực hiện các hoạt động, nhất là hoạt động học
Do các hoạt động, đặc biệt là hoạt động học của học sinh tiểu học được
tổ chức theo phương pháp khoa học mà những khả năng đó từng bước trởthành hiện thực và dần trở thành những thuộc tính của nhân cách Nếu đượcđịnh hướng đúng, hình thành đúng ngay từ đầu thì nhân cách học sinh tiểuhọc sẽ hình thành và phát triển đúng đắn, lành mạnh, ngược lại nhân cách sẽ
bị méo mó, dị dạng, khó uốn nắn
Trang 7b) Đặc trưng của nhân cách học sinh tiểu học là tính hồn nhiên và khả năng phát triển
Học sinh tiểu học rất hồn nhiên
Học sinh tiểu học có tình cảm hồn nhiên, mang nặng màu sắc cảm tính:Trẻ bộc lộ những ý nghĩ, tình cảm thái độ của mình rất tự nhiên, thật thà, ngaythẳng, không biết nói dối Cùng với quá trình học tập và phát triển tâm lí, tìnhcảm đó được củng cố, phát triển ngày càng đúng đắn hơn
Học sinh tiểu học có tính hay bắt chước Các em thích bắt chước hành
vi, cử chỉ… của các nhân vật trong phim ảnh, tranh chuyện, của người lớn…
Do trình độ nhận nhận còn hạn chế nên các em thường hay bắt chước mộtcách không phê phán (cả cái tốt và cái xấu) Vì thế, trong giáo dục giáo viêncần chú ý nêu những tấm gương cụ thể, gần gũi cho các em học tập, mặt kháccũng chý ý đến mặt tiêu cực của việc bắt chước
Học sinh tiểu học tiềm tàng khả năng phát triển Các quá trình tâm lí cóchủ định hình thành và phát triển đạt trình độ mới Nhờ hoạt động học được tổchức một cách khoa học mà học sinh tiểu học hình thành cơ sở ban đầu củakiểu tư duy mới Đó là tiền đề tốt cho trẻ hình thành mối quan hệ có tính sángtạo đối với thế giới xung quanh Khả năng phát triển của trẻ còn bỏ ngỏ Tất
cả phụ thuộc vào việc các em hoạt động như thế nào và người lớn tổ chức chocác em hoạt động ra sao
II MỤC TIÊU GIÁO DỤC CẤP TIỂU HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG NĂM 2018 VÀ MỐI LIÊN HỆ VỚI NHỮNG KIẾN THỨC HỌC PHẦN TÂM LÝ TIỂU HỌC
1 Mục tiêu giáo dục cấp tiểu học trong chương trình giáo dục phổ thông năm 2018
Chương trình giáo dục phổ thông được Bộ giáo dục và đào tạo banhành tại Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/20218 Chương trình
Trang 8giáo dục phổ thông tổng thể 2018 bao gồm Chương trình giáo dục phổ thông
2018 cấp tiểu học, THCS và THPT
Chương trình giáo dục phổ thông cụ thể hoá mục tiêu giáo dục phổthông, giúp học sinh làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quảkiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựachọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan
hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó cóđược cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đấtnước và nhân loại
Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đã chỉ ra mục tiêu giáo dục
cấp Tiểu học đó là: “Chương trình giáo dục tiểu học giúp học sinh hình thành
và phát triển những yếu tố căn bản đặt nền móng cho sự phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần, phẩm chất và năng lực; định hướng chính vào giáo dục
về giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và những thói quen, nền nếp cần thiết trong học tập và sinh hoạt.”1
Như vậy, trong chương trình chương trình giáo dục phổ thông mới,mục tiêu giáo dục tiểu học không chỉ chú ý chuẩn bị cho học sinh những cơ
sở ban đầu “cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất,thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học Trung học cơ sở” màcòn chú ý yêu cầu “phát triển phẩm chất và năng lực; định hướng chính vàogiáo dục về giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và những thói quen, nền nếpcần thiết trong học tập và sinh hoạt”
Đây cũng chính là những phẩm chất nhân cách cần có hình thành ở họcsinh tiểu học đáp ứng với những yêu cầu, đòi hỏi mới Với mục tiêu phát triểntoàn diện con người trong giai đoạn mới
Trang 92 Mục tiêu giáo dục cấp tiểu học trong chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 và mối liên hệ với những kiến thức học phần tâm lý tiểu học
Chương trình giáo dục phổ thông mới sẽ hình thành và phát triển cho học sinh 5 phẩm chất và 10 năng lực
Năm phẩm chất đó là Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm.Đây chính là 5 phẩm chất nền tảng giúp học sinh rèn luyện bản thân vàhiểu được những phẩm chất quý giá của dân tộc mình:
Yêu nước: Đây là truyền thống ngàn đời của dân tộc Việt Nam, đượcxây dựng và bồi đắp qua các thời kỳ từ khi ông cha ta dựng nước vàgiữ nước.Tình yêu đất nước được thể hiện qua tình yêu thiên nhiên, di sản, yêu ngườidân đất nước mình; tự hào và bảo vệ những điều thiêng liêng đó
Nhân ái: Nhân ái là biết yêu thương, đùm bọc mọi người; yêu cái đẹp,yêu cái thiện; tôn trọng sự khác biệt; cảm thông, độ lượng và sẵn lòng giúp đỡngười khác
Chăm chỉ: Đức tính chăm học, chăm làm, hăng say học hỏi và nhiệt
tình tham gia công việc chung sẽ giúp các em rèn luyện, phát triển bản thân
để đạt được những thành công lớn lao trong tương lai
Trung thực: Dù một người có giỏi đến đâu mà thiếu đi đức tính này thìvẫn là kẻ vô dụng Bởi thế nên ngay từ nhỏ, các học sinh cần được rèn luyệntính thật thà, ngay thẳng và biết đứng ra bảo vệ lẽ phải
Trách nhiệm: Chỉ khi một người có trách nhiệm với những gì mình làm
thì đó mới là khi họ trưởng thành và biết cống hiến sức mình cho một xã hộitốt đẹp hơn
Thực chất, đây là những nội dung về các phẩm chất nhân cách cần hìnhthành đối với học sinh tiểu học, đó là:
Trang 10Thứ nhất, các phẩm chất về chính trị - tư tưởng thông qua tinh thần
yêu nước, yêu Tổ quốc; nắm bắt được những cột mốc lịch sử của dân tộc qua
đó bồi đắp lòng tự hào về con người và đất nước Việt Nam Từ đó nêu caotrách nhiệm của các em đối với quê hương, đất nước của mình Là cơ sở bồiđắp, nuôi dưỡng lòng yêu Tổ quốc, có trách nhiệm với gia đình, xã hội chocác cấp học tiếp theo
Thứ hai, các phẩm chất đạo đức: nó được thể hiện qua lòng trung thực,
tình nhân ái, sự tha thứ, lòng dũng cảm ; những phẩm chất tốt đẹp đó dầnđược hình thành và nuôi dưỡng trong mỗi em Là cơ sở quan trong để các cấphọc sau tiếp tục củng cố, bồi đắp Để tạo ra những công dân tốt, có ích cho xãhội Chấp hành tốt đường lối, chủ trương của Đảng; chính sách và pháp luậtcủa Nhà nước
Thứ ba, các nét tính cách đặc trưng cũng được thể hiện thông qua
những nội dung như xây dựng cho các em đức tính chăm học, chăm làm;hăng say học hỏi, luôn tự nỗ lực, cố gắng trên mọi lĩnh vực Từ đó dần hìnhthành những thói quen sống phù hợp cho các em
Thứ tư, những phẩm chất về thẩm mĩ cũng được thể hiện thông thể hiện
thông qua sự nhìn nhận về cái đẹp, cái giản dị trong cuộc sống thường ngày;
vẻ đẹp của quê hương, của cánh đồng, của những hành động đẹp Dần dần
để hình thành cho các em biết những chuẩn mực của cái đẹp Từ đó biết lên
án, phê phán những hành động thiếu chuẩn mực trong cuộc sống
Bên cạnh đó, trong chương trình giáo dục phổ thông mới các em họcsinh không chỉ được phát triển 5 phẩm chất nêu trên mà còn được hình thành
và phát triển 10 năng lực thiết yếu để từ đó phát huy và vận dụng tối đa khảnăng của mình vào thực tiễn
Mười năng lực cần phát triển cho học sinh đó là: Năng lực Tự chủ và tựhọc, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo,
Trang 11năng lực tính toán, năng lực ngôn ngữ, năng lực thể chất, năng lực tìm hiểu tựnhiên xã hội, năng lực tin học, năng lực công nghệ, năng lực thẩm mỹ.10năng lực đó được chia ra thành 2 nhóm năng lực chính là năng lực chung vànăng lực chuyên môn.
Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm
nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghềnghiệp Các năng lực này được hình thành và phát triển dựa trên bản năng ditruyền của con người, quá trình giáo dục và trải nghiệm trong cuộc sống; đápứng yêu cầu của nhiều loại hình hoạt động khác nhau Nhưng năng lực chung
sẽ được nhà trường và giáo viên giúp các em học sinh phát triển trong chươngtrình giáo dục phổ thông là:
Năng lực chuyên môn là những năng lực được hình thành và phát triển
trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trongcác loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cầnthiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của mộthoạt động Đây cũng được xem như một năng khiếu, giúp các em mở rộng vàphát huy bản thân mình nhiều hơn Các năng lực chuyên môn được rèn luyện
và phát triển trong chương trình giáo dục phổ thông mới là:
Đây chính là 5 phẩm chất và 10 năng lực mà chương trình giáo dục phổthông mới chú trọng hình thành và phát triển các em học sinh, nhờ vậy màhọc sinh phổ thông sẽ được phát triển toàn diện hơn
Những năng lực là một trong những thành tố quan trọng trong mô hìnhnhân cách cuả học sinh tiểu học Đây là những năng lực chung và năng lựcchuyên môn giúp các em có thể đáp ứng được với những yêu cầu, đòi hỏi mớiđáp ứng với sự phát triển của môi trường xã hội